Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

પછી કૈકેયીના દારુણ વચનો સાંભળી મહારાજ દશરથ ચિંતાગ્રસ્ત શોકમાં પડી ગયા; અને થોડા સમય સુધી તીવ્ર વ્યથાથી દગ્ધ સમાન તપ્યા.

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

મારે આ શું છે? શું આ સ્વપ્ન છે, કે મનનો મોહ છે? કે કોઈ આવનારી આપત્તિનો અનુભવ છે, અથવા મનને પીડાવતો કોઈ ઉપદ્રવ છે?

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

આ રીતે વિચારી રાજાને શાંતિ ન મળી. કૈકેયીના વચનોના આઘાતથી તે ઘણાં સમય પછી જ સંજ્ઞામાં આવ્યો. વ્યથિત અને વિકલ, વાઘણને જોઈ મૃગ જેમ, નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર બેઠો અને લાંબા ઉચ્છ્વાસ ભરતો રહ્યો. મંત્રોથી ઘેરાયેલા વૃત્તમાં અટકાવાયેલા મહાવિષધર સર્પ સમાન, નરાધિપે ક્રોધભર્યા સ્વરે કહ્યું—“અહો, ધિક્!” અને ફરી શોકથી ચેતના મુંઝાઈ મોહમાં પડી ગયો.

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

આ રીતે વિચારી રાજાને શાંતિ ન મળી. કૈકેયીના વચનોના આઘાતથી તે ઘણાં સમય પછી જ સંજ્ઞામાં આવ્યો. વ્યથિત અને વિકલ, વાઘણને જોઈ મૃગ જેમ, નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર બેઠો અને લાંબા ઉચ્છ્વાસ ભરતો રહ્યો. મંત્રોથી ઘેરાયેલા વૃત્તમાં અટકાવાયેલા મહાવિષધર સર્પ સમાન, નરાધિપે ક્રોધભર્યા સ્વરે કહ્યું—“અહો, ધિક્!” અને ફરી શોકથી ચેતના મુંઝાઈ મોહમાં પડી ગયો.

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

આ રીતે વિચારી રાજાને શાંતિ ન મળી. કૈકેયીના વચનોના આઘાતથી તે ઘણાં સમય પછી જ સંજ્ઞામાં આવ્યો. વ્યથિત અને વિકલ, વાઘણને જોઈ મૃગ જેમ, નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર બેઠો અને લાંબા ઉચ્છ્વાસ ભરતો રહ્યો. મંત્રોથી ઘેરાયેલા વૃત્તમાં અટકાવાયેલા મહાવિષધર સર્પ સમાન, નરાધિપે ક્રોધભર્યા સ્વરે કહ્યું—“અહો, ધિક્!” અને ફરી શોકથી ચેતના મુંઝાઈ મોહમાં પડી ગયો.

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

ઘણો સમય પછી અત્યંત દુઃખિત રાજાએ ચેતના મેળવી; પછી ક્રોધિત થઈ, જાણે આંખોથી દહન કરતો હોય તેમ, કૈકેયીને બોલ્યો.

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

હે નિર્દયે, દુષ્ટ આચરણવાળી, આ વંશની વિનાશક! રામે તને શું પાપ કર્યું છે? અથવા મેં જ, હે પાપિની, તને શું અપરાધ કર્યો છે?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

જ્યારે રાઘવ (શ્રીરામ) તારા પ્રત્યે માતા સમાન આદરભરી વર્તન રાખે છે, તો પછી તું અહીં કયા કારણથી એવા મહાત્માને અનર્થ પહોંચાડવા ઉદ્યત થઈ છે?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

મારી અજ્ઞાનતામાં, આત્મવિનાશ માટે, મેં તને—રાજકન્યાને—મારા જ ઘરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; જાણે તીક્ષ્ણ વિષવાળી નાગિણીને જ અંદર લાવી હોય તેમ.

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

જ્યારે સમગ્ર જીવલોક રામના ગુણગાનનું સ્તવન કરે છે, ત્યારે કયા ‘અપરાધ’ને ધરીને હું મારા પ્રિય પુત્રને ત્યજી દઉં?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

કૌસલ્યા કે સુમિત્રાને પણ હું ત્યજી શકું, અથવા શ્રી-સંપત્તિ પણ પરિત્યજી દઉં; હા, પોતાનું જીવન પણ છોડું—પરંતુ પિતૃવત્સલ એવા રામને હું કદી ત્યજી શકતો નથી.

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

જ્યારે હું મારા અગ્રણ્ય પુત્રને જોઉં છું ત્યારે મારી પ્રીતિ પરમ થાય છે; પરંતુ જ્યારે રામને નથી જોતો, ત્યારે મારી ચેતના જ લોપ પામે છે.

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

સૂર્ય વિના પણ લોક ટકી શકે, અને પાણી વિના પણ પાક રહી શકે; પરંતુ રામ વિના મારા દેહમાં મારું જીવન ટકી શકશે નહીં.

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

બસ, હવે પૂરતું—પાપમાર્ગે દૃઢ થયેલો આ નિશ્ચય ત્યજી દે. હું મસ્તકથી તારા ચરણ સ્પર્શી નમું છું; હે દેવી, મારે પર પ્રસન્ન થા.

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

હે પાપિની, તું આ અતિ ભયંકર યોજના કેમ વિચારી? કે પછી ભરતને લગતું શું પ્રિય અને શું અપ્રિય છે તે વિષે મને પરખવા ઈચ્છે છે? જે હોય તે. પરંતુ રાઘવ વિષે તું પહેલાં જે કહ્યું—‘એ મારો જ્યેષ્ઠ પુત્ર છે, શ્રીમાન છે, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે’—શું તે માત્ર મારી સેવા માટે મીઠાં વચનો કહીને મને રીઝવવા માટે હતું?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

હે પાપિની, તું આ અતિ ભયંકર યોજના કેમ વિચારી? કે પછી ભરતને લગતું શું પ્રિય અને શું અપ્રિય છે તે વિષે મને પરખવા ઈચ્છે છે? જે હોય તે. પરંતુ રાઘવ વિષે તું પહેલાં જે કહ્યું—‘એ મારો જ્યેષ્ઠ પુત્ર છે, શ્રીમાન છે, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે’—શું તે માત્ર મારી સેવા માટે મીઠાં વચનો કહીને મને રીઝવવા માટે હતું?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

હે પાપિની, તું આ અતિ ભયંકર યોજના કેમ વિચારી? કે પછી ભરતને લગતું શું પ્રિય અને શું અપ્રિય છે તે વિષે મને પરખવા ઈચ્છે છે? જે હોય તે. પરંતુ રાઘવ વિષે તું પહેલાં જે કહ્યું—‘એ મારો જ્યેષ્ઠ પુત્ર છે, શ્રીમાન છે, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે’—શું તે માત્ર મારી સેવા માટે મીઠાં વચનો કહીને મને રીઝવવા માટે હતું?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

એ સાંભળી શોકથી દગ્ધ થઈ તું મને અત્યંત પીડાવે છે. તું આ શૂન્ય ગૃહમાં (રોષે) પ્રવેશી છે; તેથી તું પરાધીન બની ગઈ છે.

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

હે દેવી, સારા ન્યાયથી યુક્ત રહેનારી તું—હવે ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં આ મહાન અનાચાર આવી પડ્યો છે, કારણ કે તારી બુદ્ધિ વિકૃત થઈ ગઈ છે.

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

હે વિશાલાક્ષી, પહેલાં તું કદી અયોગ્ય કે મને અપ્રિય એવું કંઈ કર્યું નહોતું; તેથી હું હવે સાંભળું છું તે માનવામાં મને વિશ્વાસ થતો નથી.

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

અરે સુબાલે! મહાત્મા ભરત સમાન રાઘવ તને પ્રિય છે—એવું તો તું મને વારંવાર કહેતો આવ્યો છે.

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

હે દેવી, ધર્માત્મા અને યશસ્વી રામનો વનવાસ—ચૌદ વર્ષ—તું કેવી રીતે ઇચ્છે છે, હે ભીરુ?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

અત્યંત સુકુમાર અને ધર્મમાં સ્થિર આત્માવાળા તે રામને, અત્યંત કઠોર એવા વનમાં વસાવવાનું તું કેવી રીતે ઇચ્છે છે?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

હે શુભલોચને! તારી સેવા કરનાર, અભિરામ રામને દેશનિકાલ કરાવવાનો તને શું અર્થ છે?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

રામ તો ભરત કરતાં પણ વધુ સદા તારી સેવા કરે છે; તેથી તારા હૃદયમાં રામ કરતાં ભરત માટે વિશેષ પક્ષપાત હું નથી જોતો.

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

શુશ્રૂષા, ગૌરવ અને વચનને પ્રમાણ માની આજ્ઞાનું પાલન—હે નરશ્રેષ્ઠ રામ સિવાય, હજારો સ્ત્રીઓ અને અનેક સેવકો વચ્ચે પણ, તમને વધુ સેવા અને માન કોણ આપશે?

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

રાઘવ રામ વિષે ન તો પરિવાદ યોગ્ય છે, ન અપવાદ; દોષારોપણ ત્યાં લાગુ પડતું નથી.

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

શુદ્ધ ચિત્તવાળા મનુજવ્યાઘ્ર રામ સર્વ ભૂતોને સાંત્વના આપતા, પ્રજાને પ્રિય કર્મોથી પ્રસન્ન કરી રાજ્યનિવાસીઓને પોતાના વશમાં લે છે.

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

સત્યથી રાઘવ લોકને જીતે છે, દાનથી દીનોને; શૂશ્રૂષાથી ગુરુજનને પ્રસન્ન કરે છે, અને યુદ્ધમાં ધનુષ્યબળથી શત્રુઓને પરાજિત કરે છે.

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

સત્ય, દાન, તપ, ત્યાગ, મિત્રતા, શૌચ અને આર્જવ; તેમજ વિદ્યા અને ગુરુજનની શুশ્રૂષા—આ ધ્રુવ ગુણો રઘુકુલનંદન શ્રીરામમાં અચલ રીતે સ્થિત છે.

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

દેવી! આર્જવથી સંપન્ન, દેવતાસમાન અને મહર્ષિસમ તેજવાળા શ્રીરામ વિષે તમે પાપની આશા કેવી રીતે રાખી શકો?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

લોકપ્રિય વાણી બોલનાર શ્રીરામના મુખેથી હું કદી અપ્રિય શબ્દ સ્મરતો નથી; તો પછી તમારા માટે હું મારા પ્રિય રામને પ્રિય-અપ્રિય, દુખદ અને અણગમતા વચન કેવી રીતે કહું?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

જેનામાં ક્ષમા, દમ, ત્યાગ, સત્ય, ધર્મ, કૃતજ્ઞતા અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અહિંસા વસે છે—એવા શ્રીરામ વિના મારી ગતિ કે આશ્રય શું રહી શકે?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

હે કૈકેયિ! હું વૃદ્ધ, ગતિ અંતની નજીક અને તપસ્વી છું; દીન બની કરુણ રીતે વિલાપ કરું છું—મારા પર કરુણા કરવી તને યોગ્ય છે.

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

સમુદ્રપર્યંત આ ધરતી પર જે કંઈ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે, તે સર્વ હું તને અર્પણ કરી દઈશ; તારા હૃદયમાં ક્રોધ પ્રવેશ ન કરે.

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

હે કૈકેયી, હું તને અંજલિ કરું છું અને તારા ચરણો પણ સ્પર્શું છું. રામ માટે શરણ બની રહે; આ વિષયમાં અધર્મ મને સ્પર્શ ન કરે.

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

આ રીતે દુઃખથી દગ્ધ મહારાજ શોકમાં ડૂબેલો, અચેતન સમ વિલાપ કરતો, ઘૂમતો, વારંવાર શોકરૂપી સમુદ્રના પારને તાત્કાલિક પહોંચાડવા પ્રાર્થના કરતો હતો; ત્યારે સ્વભાવથી ઉગ્ર કૈકેયીએ વધુ ઉગ્ર વચનોથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

આ રીતે દુઃખથી દગ્ધ મહારાજ શોકમાં ડૂબેલો, અચેતન સમ વિલાપ કરતો, ઘૂમતો, વારંવાર શોકરૂપી સમુદ્રના પારને તાત્કાલિક પહોંચાડવા પ્રાર્થના કરતો હતો; ત્યારે સ્વભાવથી ઉગ્ર કૈકેયીએ વધુ ઉગ્ર વચનોથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

હે રાજન્, જો બે વરદાન આપી હવે તું ફરી પસ્તાય છે, તો હે વીરસ્વરૂપ, ધરતી પર તું તારો ધર્મિકત્વ કેવી રીતે પ્રગટ કરી શકીશ?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

હે ધર્મજ્ઞ! જ્યારે અનેક રાજર્ષિઓ તારી સાથે એકત્ર થઈ આ વિષયે પૂછશે, ત્યારે તું તેમને શું ઉત્તર આપશે?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

જેના પ્રસાદથી હું જીવું છું અને જેણે મને રક્ષ્યો હતો—એ કૈકેયીને મેં આપેલું વચન મિથ્યા કર્યું, એમ તું કહેશ?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

હે નરાધિપ! આજે વરદાન આપી ફરી બીજી રીતે બોલીને તું રાજધર્મ પર કલંક લાવશે.

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

શૈબ્ય રાજાએ શ્યેન-કપોતની કથામાં પક્ષીને પોતાનું માંસ અર્પણ કર્યું; અને અલર્ક રાજાએ પોતાની આંખો દાન કરી ઉત્તમ ગતિ પામી.

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

સમુદ્ર સંધિ કરીને કિનારો લંઘતો નથી; પૂર્વ રાજાઓના વર્તનને સ્મરીને, હે રાજા, તું તારો સમય-વચન અસત્ય ન કર.

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

હે દુર્મતિ! તું ધર્મનો ત્યાગ કરીને અને રામનો રાજ્યાભિષેક કરીને કૌશલ્યા સાથે નિત્ય આનંદ માણવા ઈચ્છે છે.

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

ભલે તે ધર્મ હોય કે અધર્મ, સત્ય હોય કે અસત્ય, તમે મને જે વચન આપ્યું છે, તેનું ઉલ્લંઘન થઈ શકે નહીં.

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

જો રામનો અભિષેક કરવામાં આવશે, તો હું આજે જ તમારી સામે ઝેર પીને તમારા દેખતા જ મરી જઈશ.

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

જો હું એક દિવસ પણ રામની માતાને અંજલિ (સન્માન) સ્વીકારતી જોઉં, તો મારા માટે મૃત્યુ જ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

હે રાજન! હું ભરત અને મારા પોતાના સોગંદ ખાઈને કહું છું કે રામના વનવાસ સિવાય હું બીજા કશાથી સંતુષ્ટ થઈશ નહીં.

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

એટલું જ કહી કૈકેયી મૌન રહી; અને રાજા વિલાપ કરતો રહ્યો છતાં તેણે તેને કોઈ ઉત્તર આપ્યો નહિ.

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

કૈકેયીની અતિ અશુભ માગણી—રામને વનમાં નિવાસ અને ભરતને રાજ્ય—સાંભળી, ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થયેલા રાજા થોડા સમય સુધી તેને કંઈ કહી શક્યા નહિ.

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

રાજા પળક ન ઝબકાવી દેવીને જોતો રહ્યો—પ્રિયા હોવા છતાં અપ્રિય વચન બોલનારીને. વજ્ર સમા, હૃદયને દુખાવનારા, ભયંકર અને દુઃખ-શોકથી ભરેલા તેના શબ્દો સાંભળી રાજાને કોઈ સુખ રહ્યું નહિ.

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

રાજા પળક ન ઝબકાવી દેવીને જોતો રહ્યો—પ્રિયા હોવા છતાં અપ્રિય વચન બોલનારીને. વજ્ર સમા, હૃદયને દુખાવનારા, ભયંકર અને દુઃખ-શોકથી ભરેલા તેના શબ્દો સાંભળી રાજાને કોઈ સુખ રહ્યું નહિ.

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

દેવીનો ભયંકર નિશ્ચય અને તેણે કરેલો દારુણ શપથ મનમાં ધરી, ‘રામ!’ એમ નિશ્વાસ છોડ્યો; અને કાપેલા વૃક્ષની જેમ ધરાશાયી થયો.

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

પૃથ્વીપતિ રાજા ચિત્તભ્રષ્ટ થયો—ઉન્મત્ત સમાન, આતુર થઈ વિપરીત વર્તનાર સમાન, અને તેજ હરણ થયેલા સર્પ સમાન બની ગયો.

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

પછી રાજાએ દીન વાણીથી કૈકેયીને કહ્યું: “લાભ સમાન જણાતી આ અનર્થરૂપ આપત્તિ તને કોણે બતાવી? ભૂતગ્રસ્ત ચિત્તવાળી જેવી બની મારી સાથે બોલે છે—શું તને લાજ નથી?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

પહેલાં, તારી યુવાનીમાં, તારા સ્વભાવમાં આવો દોષ છે એમ હું જાણતો ન હતો; પરંતુ હવે તો તારા અંદર હું પહેલાં જાણેલા સ્વભાવનો સર્વથા વિપરીત રૂપ જ જોઈ રહ્યો છું.

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

તને એવો ભય ક્યાંથી ઉપજ્યો કે તું એવો વર માગે છે—રાષ્ટ્રમાં ભરતને સિંહાસન પર બેસાડવો અને રાઘવ (રામ)ને વનમાં નિવાસ માટે મોકલવો?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

આ ભાવથી—અથવા આ અસત્ય માર્ગથી—વિરમ; જો તને ખરેખર પતિનું, પ્રજાનું અને ભરતનું પણ હિત કરવું હોય.

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

હે નિર્દયે, પાપસંકલ્પવાળી, ક્ષુદ્ર અને દુષ્કર્મ કરનારી! મારા વિષે કે રામ વિષે તું કયો દોષ કે અપરાધ દેખે છે?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

રામને બાજુ પર રાખીને રાજ્ય લેવું પડે તો ભરત કદી પણ કોઈ રીતે રાજ્ય સ્વીકારશે નહીં; ધર્મમાં તો હું તેને રામ કરતાં પણ વધુ બળવાન માનું છું.

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

જ્યારે હું રામને ‘વનમાં જાઓ’ એમ કહું, ત્યારે હું કેવી રીતે તેની મુખાકૃતિ જોઈ શકું? તે તો ગ્રહણગ્રસ્ત ચંદ્ર સમી ફિક્કી પડી જશે.

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

મિત્રો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને મેં જે સુકૃત અને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હતો, તેને પાછો ફરતો હું કેવી રીતે જોઈ શકું—જેમ શત્રુઓથી પરાજિત સેના પછાત હટે? નાનાદિશાઓથી ભેગા થયેલા રાજાઓ મને શું કહેશે? ‘અરે, આ ઇક્ષ્વાકુ તો મૂર્ખ હતો; એટલો લાંબો સમય રાજ્ય કેવી રીતે ચલાવતો રહ્યો?’

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

મિત્રો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને મેં જે સુકૃત અને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હતો, તેને પાછો ફરતો હું કેવી રીતે જોઈ શકું—જેમ શત્રુઓથી પરાજિત સેના પછાત હટે? નાનાદિશાઓથી ભેગા થયેલા રાજાઓ મને શું કહેશે? ‘અરે, આ ઇક્ષ્વાકુ તો મૂર્ખ હતો; એટલો લાંબો સમય રાજ્ય કેવી રીતે ચલાવતો રહ્યો?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

અને જ્યારે ઘણા વૃદ્ધ, ગુણવાન અને બહુશ્રુત મહાજનો કાકુત્સ્થ (રામ) વિષે મને પૂછશે, ત્યારે હું તેમને શું ઉત્તર આપી શકીશ?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

કૈકેયીથી પીડિત થઈ મેં રામને વનમાં નિર્વાસિત કર્યો—હું આ સત્ય બોલું તો પણ તે અસત્ય જ ગણાશે.

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

રાઘવ વનમાં વસવા જાય તો કૌશલ્યા મને શું કહેશે? અને આવી અતિ અપ્રિય ભૂલ કરી, હું એને શું જવાબ આપી શકીશ?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

જ્યારે જ્યારે કૌશલ્યા દાસી સમે અને સખી સમે, પત્ની સમે અને બહેન સમે, માતા સમે મારી સેવા કરતી—સદા મારા હિતની ઇચ્છુક, મારા પ્રિય પુત્રની જનની, મધુર વાણીવાળી—તે દેવી સન્માનયોગ્ય હતી. પરંતુ તારા કારણે હું એ મહારાણીનું યોગ્ય સન્માન કરી શક્યો નહીં.

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

હે નિર્દયે, દુષ્ટ આચરણવાળી, આ વંશની વિનાશક! રામે તને શું પાપ કર્યું છે? અથવા મેં જ, હે પાપિની, તને શું અપરાધ કર્યો છે?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

હવે તો એ જ ઉપકાર, જે મેં તારા પર કર્યો હતો, મને દહે છે—જેમ રોગીને અપથ્ય વ્યંજન સાથે ખાધેલું અન્ન પછી દુઃખ આપે.

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

રામનો અપમાન અને તેનું વનમાં પ્રસ્થાન જોઈ સુમિત્રા ભયભીત થઈ જશે; પછી તે મને કદી કેવી રીતે વિશ્વાસ કરશે?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

અહો, દયનીય વૈદેહી બે અપ્રિય સમાચાર સાંભળશે—મારો અંત થયો છે અને રામ વનમાં આશ્રયે ગયો છે.

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

અહો, વૈદેહી મારા પ્રાણો માટે શોક કરતી ક્ષીણ થઈ જશે—જેમ હિમવતના ઢાળે કિન્નર વિના કિન્નરી વિલપે અને સુકાઈ જાય.

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

મહાવનમાં નિવાસ કરતા રામને અને રડતી મૈથિલીને જોઈને, હું લાંબું જીવવાની આશા રાખતો નથી.

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

હે દેવી, રામને વનમાં મોકલ્યા પછી હું જીવવા ઇચ્છતો નથી; તું તો નિશ્ચયે પુત્રসহિત વિધવા બની રાજ્ય ચલાવશે.

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

જેમ કોઈ પુરુષ મનોહર રૂપ જોઈ ઝેરમિશ્રિત દારૂને પીવા પૂર્વે નિર્દોષ માને, તેમ જ હું તને અતિશય સતી માની બેઠો—પરંતુ તું રૂપવતી હોવા છતાં અસતી છે.

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

ઘણા મીઠાં પણ અસત્ય સાંત્વનવચનો વડે તું મને શાંત કરતી હતી; પછી ગીતના સ્વરથી મોહી, લોભી શિકારી જેમ હરણને ફસાવે તેમ તું મને ઘાયલ કરી નાખ્યો.

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

રથ્યાઓ પર સજ્જન લોકો મને ‘અનાર્ય’ કહી નિશ્ચયે ધિક્કારશે—જાણે મેં પુત્રને વેચી દીધો હોય—જેમ તેઓ સુરાપાન કરનાર બ્રાહ્મણને ગાળ આપે.

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

અહો, કેટલું દુઃખ, કેટલો કષ્ટ—કે તારી વાણી સહન કરવી પડે! આવું દુઃખ મને આવ્યું છે, જાણે પૂર્વકૃત કોઈ અશુભ કર્મનું ફળ હોય.

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

હે પાપિની, લાંબા સમય સુધી મેં તને—પાપપૂર્વક અને અજ્ઞાનવશ—રક્ષી; જાણે કોઈ માણસ પછી ફાંસો બની જાય એવી દોરીને જ સાચવી રાખે તેમ।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

તારી સાથે રમણ કરતાં હું તને મૃત્યુ સ્વરૂપા છે એમ ઓળખી ન શક્યો; જાણે એક બાળક એકાંતમાં હાથથી કાળો સર્પ સ્પર્શે તેમ।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

મારા જેવા દુષ્ટહૃદયે એ મહાત્મા પુત્રને પિતૃહીન કરી દીધો; તેથી આ જીવલોક નિશ્ચયે મને ધિક્કારવા યોગ્ય છે।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

‘અરે, રાજા દશરથ તો અતિ બાલિશ અને કામવશ છે; જે સ્ત્રીના કારણે પોતાના પ્રિય પુત્રને વનમાં મોકલશે,’ એમ લોકો કહેશે।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

વ્રતો, બ્રહ્મચર્ય અને ગુરુઓની કઠોર શિસ્તથી પહેલેથી જ ક્ષીણ થયેલો, ભોગનો સમય આવતાં પણ તે ફરી મહાન કષ્ટમાં પડી જશે.

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

મારો પુત્ર બીજી વાર જવાબ આપવા સમર્થ નથી; ‘વનમાં જા’ એમ કહું તો તે માત્ર ‘બાઢમ્’—‘તથાસ્તુ’—એવું જ કહેશે.

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

જો મારી પ્રેરણાથી—‘વનમાં જા’—રાઘવ આજ્ઞા વિરુદ્ધ વર્તે તો તે મારી ઇચ્છાને અનુકૂળ થાય; પરંતુ મારો પ્રિય વત્સ એવો નહીં કરે.

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

શુદ્ધ હૃદયવાળો રાઘવ મારા અંતરના ભાવને જાણી શકશે નહીં; ‘વનમાં પ્રસ્થાન કર’ એમ કહું તો તે ‘બાઢમ્’—‘તથાસ્તુ’—એવું જ કહેશે.

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

જો રાઘવ વનમાં પહોંચી જાય, તો સર્વ લોકમાં ધિક્કાર પામેલો અને અક્ષમ્ય હું; મૃત્યુ મને યમના લોક—યમક્ષય—તરફ લઈ જશે.

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

મારા મરણ પછી, અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં ગયા પછી, મારા પ્રિય અને મને ભક્તિપૂર્વક વફાદાર રહેલા લોકો પર તું હવે કયું વધુ પાપ આચરવા ઈચ્છે છે?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

જો દેવી કૌશલ્યા મને—અને રામને તથા પુત્રોને પણ—ગુમાવે, તો એવાં દુઃખ સહન ન કરી શકીને, રાણી નિશ્ચયે મારી પાછળ મરણને અનુસરે.

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

કૌશલ્યા, સુમિત્રા, મને અને ત્રણેય પુત્રોને નરકમાં ધકેલીને—હે કૈકેયી—તુ જેવી છે તેવી સુખી થા!

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

મારા અને રામના ત્યાગથી, ગુણોથી સદાકાળ સત્કૃત અને અક્ષોભ્ય ઇક્ષ્વાકુકુલ હવે વ્યાકુલ બની જશે; તું તેને કલહ અને શોકથી ભરેલા હાલતમાં શાસન કરશે.

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

જો રામનું વનવાસ ભરતને ખરેખર પ્રિય હોય, તો મારી આયુ પૂર્ણ થયા પછી ભરત મારા પ્રેતકર્મો કદી ન કરે.

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

હાય, અનાર્યે! મારી શત્રુ કૈકેયી! તારા સર્વ કામનાઓ ખરેખર પૂર્ણ થાઓ!

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

જ્યારે હું મરી જઈશ અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં જશે, ત્યારે તું વિધવા બની પુત્રসহ રાજ્ય ચલાવશે.

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

તું રાજપુત્રી હોવાનો બહાનો કરીને મારા મહેલમાં રહી; પરંતુ હવે લોકમાં મારા માટે અતિશય અપકીર્તિ અને નિશ્ચિત અપમાન ઊભાં થયા છે. સર્વ પ્રાણીઓમાં પણ મને પાપકર્તા સમાન અવગણના મળશે.

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

રથો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ પર વારંવાર વૈભવથી ફરવાનો આદતવાળો મારો વત્સ રામ મહાવનમાં પગપાળા કેવી રીતે ભટકશે?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

જેનાં ભોજનસમયે કુંડલધારી રસોઇયાઓ પહેલાં હું આગળ રહી ગૌરવપૂર્વક ઉત્તમ પાન-ભોજન પ્રચુર પ્રમાણમાં તૈયાર કરતા, એવો મારો પુત્ર હવે વનમાં મળતા આહારરૂપ કષાય, તીખા, કડવા અને કટુ પદાર્થો ખાઈને કેમ જીવી શકશે?

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

જેનાં ભોજનસમયે કુંડલધારી રસોઇયાઓ પહેલાં હું આગળ રહી ગૌરવપૂર્વક ઉત્તમ પાન-ભોજન પ્રચુર પ્રમાણમાં તૈયાર કરતા, એવો મારો પુત્ર હવે વનમાં મળતા આહારરૂપ કષાય, તીખા, કડવા અને કટુ પદાર્થો ખાઈને કેમ જીવી શકશે?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

મહામૂલ્ય વસ્ત્રોથી આવૃત અને દીર્ઘકાળ સુખમાં વસેલો તે, કાષાય વસ્ત્ર ધારણ કરીને નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર કેવી રીતે નિવાસ (અને શયન) કરશે?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

આ કોના ભયંકર વચનો છે—આ અચિંત્ય યોજના: રામનું અરણ્યગમન અને ભરતનું રાજ્યાભિષેક?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

ધિક્કાર છે ‘સ્ત્રી’ કહેવાતી વસ્તુને—છળકપટી, સદા સ્વાર્થપરાયણ! છતાં હું સર્વ સ્ત્રીઓ વિષે નથી કહતો—માત્ર ભરતની માતા વિષે જ.

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

હે અનર્થમાં રત, અર્થલોભી અને નિર્દય, મને પીડાવામાં સ્થિર સ્વભાવવાળી! મારા નિમિત્તે, પરહિતકારી રામમાં તું કયો અપ્રિય દોષ જુએ છે?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

રામને વ્યસનમાં ડૂબેલો જોઈ આખું જગત ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ ઊઠે; પિતાઓ પુત્રોને ત્યજી દે અને પત્નીઓ—અનુરાગવતી હોવા છતાં—પતિઓને પણ પરિત્યજી દે.

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

અને હું તો—દેવકુમાર સમાન રૂપવાળો, અલંકૃત એવો મારો પુત્ર મારી તરફ આવતો જોઈ—આનંદિત થાઉં છું; માત્ર તેના દર્શનથી જ હું જાણે ફરી યુવાન બની જાઉં છું.

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

સૂર્ય વિના પણ જો જગતની પ્રવૃત્તિ ચાલે, અથવા વજ્રધારી ઇન્દ્ર વરસા અટકાવે—તોય અહીંથી રામને જતા જોઈ કોઈ જીવતો રહી શકે નહીં; એવી મારી દૃઢ માન્યતા છે.

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

મારા વિનાશની ઇચ્છાવાળી, અહિતકારી, શત્રુ સમી તું—મૃત્યુને આશ્રય આપીએ તેમ—મેં તને આશ્રય આપ્યો. અહો, લાંબા સમય સુધી મેં ગોદમાં મહાવિષાળી નાગિણીને ધારણ કરી; અને એ મોહથી હું નાશ પામ્યો.

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

મારા, રામના અને લક્ષ્મણના વિયોગે, તારા સહ ભરત નગર અને રાજ્ય શાસે; મારા બાંધવોને હણીને તે મારા શત્રુઓને હર્ષ આપનાર બને।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

હે નિર્દય વૃત્તિવાળી, દુઃખમાં પ્રહાર કરનારી! આજે તું અહીં બળપૂર્વક આવા વચનો બોલે છે ત્યારે, તારા મોઢાના દાંત સહસ્રધા તૂટી નીચે કેમ નથી પડતા?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

રામ તો અતિસૂક્ષ્મ પણ અહિતકારક કે અપ્રિય વચન બોલતા નથી; કઠોર બોલવું તેમને આવડતું જ નથી. જેમની વાણી મનોહર છે અને જે સદા ગુણોથી માન્ય છે, એવા રામમાં તું દોષ કેવી રીતે કહે છે?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

તું શોકથી ક્ષીણ થા, કે બળી જા, કે નાશ પામ—અથવા સહસ્ર ટુકડાઓ થઈ ધરતી પર પડી જા; હે કૈકયરાજકુલના કલંક! તારો તે અત્યંત દારુણ અને અહિતકારક વચન હું કરીશ નહીં।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

તું ક્ષુર જેવી તીક્ષ્ણ છે—સદા અસત્યને મીઠાં વચનમાં બોલનારી, દુષ્ટભાવવાળી, પોતાના જ કુળનો ઘાત કરનારી. તું જોવામાં પણ અરસિક છે અને બંધનો સહિત હૃદય દહન કરવા ઇચ્છે છે; તું જીવતી રહે તે હું સહન કરી શકતો નથી।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

મારા પુત્ર વિના મારું જીવન જ નથી; તો સુખ ક્યાંથી? આત્મમાનવંત પુરુષને આનંદ ક્યાંથી મળે? હે દેવી રાણી, મારા અહિતનું કાર્ય કરવું તને યોગ્ય નથી; હું તો તારા ચરણો પણ સ્પર્શું છું—મારા પર પ્રસન્ન થા, કૃપા કર.

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

આશ્રયવિહોણા જેવો વિલાપ કરતો તે ભૂપતિ—સ્ત્રીના અતિશય બંધનમાં હૃદય પકડાયેલો—ધસી પડ્યો; રાણીએ બંને પગ પાછા ખેંચી ફેલાવ્યા, તેથી તે વ્યાકુળ રોગી જેવો પડી ગયો અને ચરણો સ્પર્શી ન શક્યો.