Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
આ સર્ગમાં અંતઃપુરમાં રામ અને કૈકેયી વચ્ચે સંક્ષિપ્ત પરંતુ તીવ્ર સંવાદ થાય છે. કૈકેયીના “મૃત્યુસમાન” વચનો સાંભળ્યા છતાં રામના ચહેરે કોઈ વ્યાકુલતા દેખાતી નથી. તેઓ દશરથના મૌનનું કારણ પૂછે છે અને પછી રાજાની પ્રતિજ્ઞા જાળવવા વલ્કલવસ્ત્ર અને જટાધારણ કરીને વનવાસ સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ સંકલ્પ કરે છે. પિતૃવચનપાલન જ પરમ ધર્મ છે; રાજ્ય-ધન પ્રત્યે તેમને આસક્તિ નથી; ધર્મનિષ્ઠ મુનિઓની જેમ તેઓ માત્ર ધર્મમાં સ્થિત છે—એવું રામ જણાવે છે. તત્કાળ રાજકાર્યની વ્યવસ્થા શરૂ થાય છે—દૂતોને મામાના ઘેરથી ભરતને બોલાવવા આદેશ થાય છે. રામના પ્રસ્થાનને નિશ્ચિત માની કૈકેયી તેમને ઉતાવળે છે અને દશરથના ઉપવાસને દબાણરૂપે વાપરે છે—રામ ન જાય ત્યાં સુધી રાજા ન સ્નાન કરશે ન ભોજન. શોકથી દશરથ ઢળી પડે છે; રામ તેમને ઉઠાવે છે, પિતા અને કૈકેયીની પ્રદક્ષિણા કરીને બહાર નીકળે છે. વર્ણન રામની અડગ શાંતિને ઉજાગર કરે છે—ચંદ્રની જેમ તેમનું તેજ અક્ષુણ્ણ રહે છે. તેઓ મિત્રોથી અશુભ સમાચાર છુપાવે છે, છત્ર-ચામર-રથ જેવા રાજચિહ્નો ત્યજી દે છે, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી માતાના નિવાસમાં જઈ આ ફેરફાર જણાવવા પ્રવેશે છે; આંસુભર્યા ક્રોધ સાથે લક્ષ્મણ તેમની પાછળ ચાલે છે.
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
મરણ સમાન દુઃખદ એવા અપ્રિય વચનો સાંભળી, અમિત્રઘ્ન રામ ડગમગ્યા નહીં; પરંતુ કૈકેયીને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
“એવમસ્તુ; અહીંથી હું વનમાં જઈ ત્યાં નિવાસ કરીશ; જટા અને મૃગચર્મ ધારણ કરીને, રાજાની પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરીશ.”
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
પરંતુ હું જાણવું ઇચ્છું છું કે અદમ્ય, શત્રુદમન એવા મહીપતિ રાજા મને પહેલાં જેમ અભિનંદન કરતા તેમ હવે કેમ નથી કરતા?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
“દેવી, તમારે ક્રોધ કે વ્યથા કરવી નહિ—હું તમારા સમક્ષ કહું છું: હું ચીરવસ્ત્ર અને જટાધારી બની વનમાં જઈશ; તમે પ્રસન્ન રહો.”
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
હિતકારી, ગુરુસમાન, કૃતજ્ઞ અને નૃપ એવા પિતાના આદેશથી જ્યારે મને નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, ત્યારે નિર્ભય અને નિઃસંકોચ થઈ હું તેમનું પ્રિય કાર્ય કેમ ન કરું?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
એક જ વાત મને વ્યથા આપે છે અને હૃદયને દહે છે—કે રાજાએ પોતે જ મને ભરતના અભિષેક વિષે સીધું કહ્યું નહીં.
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
હું તો પ્રેરણા વિના પણ આનંદથી ભાઈ ભરતને રાજ્ય, ધન, પ્રિય પ્રાણ—અને સીતા સુધી—સ્વયં અર્પી દઉં, જો તે મારા ભ્રાતૃહિત માટે હોય.
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
તો પછી મનુજેશ્વર એવા મારા પિતા—રાજા—જ્યારે સ્વયં આદેશ આપે છે, અને તમારી પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે હું પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરું છું, ત્યારે તો કેટલું વધુ કરવું જ પડે!
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
અતએવ તું તેને આશ્વાસન આપ. શું કારણ છે કે મહીપતિ ધરતી પર નજર ગાંઠી ધીમે ધીમે આંસુ વહાવે છે?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
નૃપના આદેશથી આજે જ દૂતોએ ઝડપી ઘોડાઓ પર ચઢી, માતુલકુલમાંથી ભરતને લાવવા જવું જોઈએ.
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
હું તો અહીંથી તરત જ દંડકારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કરું છું; પિતાજીના વચનનો વિચાર-વિવાદ કર્યા વિના ત્યાં ચૌદ વર્ષ નિવાસ કરીશ.
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
રામના તે વચન સાંભળી કૈકેયી આનંદિત થઈ; પ્રસ્થાન નિશ્ચિત છે એમ શ્રદ્ધાપૂર્વક માની તેણે રાઘવને તરત જ નીકળવા ઉતાવળ કરાવી.
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
“એમ જ થાઓ.” દૂતજન ઝડપી દોડતા ઘોડાઓ પર ચઢી, માતુલકુલમાંથી ભરતને પાછા લાવવા માટે તરત જ જશે.
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
રાજા લાજથી પોતે તમને સંબોધતા નથી; આ કંઈ નથી, હે નરશ્રેષ્ઠ—આ મનસ્તાપ (ક્રોધ-દુઃખ) દૂર કરી દો.
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
હે રામ, તું આ નગરમાંથી ઉતાવળે વનમાં ન જાય ત્યાં સુધી તારા પિતા ન તો સ્નાન કરશે, ન તો ભોજન પણ કરશે.
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
“ધિક્—કેટલું દુર્ભાગ્ય!” એમ નિઃશ્વાસ લઈ, શોકથી પરિપૂર્ણ રાજા મૂર્છિત થયો અને સુવર્ણભૂષિત તે શય્યા પર ઢળી પડ્યો.
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
કૈકેયીના પ્રેરણાથી રામે રાજાને ઊભા કરાવી, ચાબુકથી હાંકાયેલા ઘોડા સમો, વનમાં જવા ઉતાવળો થયો.
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
અનાર્યા સ્ત્રીના તે અપ્રિય, ભયંકર પરિણામવાળા વચનો સાંભળી, વ્યથારહિત રામે કૈકેયીને કહ્યું:
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
“દેવી, હું ધન માટે આ લોકમાં વસવા ઇચ્છતો નથી; મને ઋષિઓ સમાન જાણો—હું કેવળ ધર્મમાં સ્થિત છું.”
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
અહીં પિતાજી પ્રસન્ન થાય તે માટે મારી તરફથી જે કંઈ—અતિ અલ્પ પણ—કરવું શક્ય છે, તે સર્વ રીતે કરીશ; પ્રાણ ત્યજીને પણ તે કાર્ય નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ.
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
પિતાની સેવા કરવી અને તેમના વચનનું પાલન કરવું—આથી મહત્તર ધર્માચરણ બીજું કશું નથી.
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
મારા પૂજ્ય પિતા પોતે ન કહ્યા હોવા છતાં, આપના વચનથી હું હવે ચૌદ વર્ષ નિર્જન વનમાં નિવાસ કરીશ.
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
હે કૈકેયી, નિશ્ચયે તમે મને અતિ અલ્પ પણ ગુણવાળો માનતા નથી; કારણ કે, મારા ઉપર અધિકારવતી સતી હોવા છતાં, તમે રાજાને આ માટે દબાવ્યા.
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
જ્યાં સુધી હું માતાજી પાસે જઈ વિદાય લઉં અને સીતાને સાંત્વના આપું, ત્યાર પછી આજે જ દંડકારણ્યના વિશાળ વનમાં પ્રસ્થાન કરીશ.
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
ભરત રાજ્યનું પાલન કરે અને પિતાની યથોચિત સેવા કરે; તેમ જ તારે પણ આચરવું—કારણ કે એ સનાતન ધર્મ છે.
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
રામના વચન સાંભળી પિતા અતિ દુઃખથી આઘાત પામ્યા; શોકથી બોલી ન શકતા, મહાસ્વરે રડી પડ્યા.
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
મહાતેજસ્વી રામે મૂર્છિત પિતાના ચરણોમાં વંદન કર્યું; તેમજ અનાર્યા કહેવાતી કૈકેયીના ચરણોમાં પણ વંદન કરી, પછી પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
પિતા અને કૈકેયીને પ્રદક્ષિણા કરીને રામ અંતઃપુરમાંથી બહાર નીકળ્યા અને પોતાના સુહૃદો તથા હિતેચ્છુજનને જોયા.
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
આંસુઓથી ભરેલી આંખો ધરાવતો, પરમ ક્રોધિત લક્ષ્મણ—સુમિત્રાનો આનંદવર્ધક—તેણાના પાછળ પાછળ ચાલ્યો.
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
અભિષેક માટે તૈયાર કરેલા પાત્રોને રામે પ્રદક્ષિણા કરી; પછી ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો, દૃષ્ટિ ત્યાંથી અચળ રાખી, સાવધાન સ્થિરતાથી.
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
રાજ્યનાશથી પણ તેની મહાન તેજસ્વિતા ક્ષીણ ન થઈ; લોકકાંત રામનું કાંતત્વ તો એવું કે શીતરશ્મિ ચંદ્રની કાંતિને જેમ રાત્રિ ઓછી કરી શકતી નથી તેમ.
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
વન જવા અને ધરતી (રાજ્ય) ત્યજવા નિશ્ચય કરેલા રામમાં ચિત્તની કોઈ વિકૃતિ દેખાતી ન હતી; જાણે તે સર્વ લોકવ્યવહારથી પર થઈ ગયો હોય.
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
આત્મસંયમી રામે શુભ છત્ર અને સુશોભિત ચામરોનો ત્યાગ કર્યો. સ્વજનો, રથ અને નગરજનોને વિદાય આપી, મનમાં દુઃખ ધારણ કરીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, માતાને અપ્રિય સમાચાર આપવા માટે તેમણે તેમના ભવનમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
આત્મસંયમી રામે શુભ છત્ર અને સુશોભિત ચામરોનો ત્યાગ કર્યો. સ્વજનો, રથ અને નગરજનોને વિદાય આપી, મનમાં દુઃખ ધારણ કરીને અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, માતાને અપ્રિય સમાચાર આપવા માટે તેમણે તેમના ભવનમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
રામની આસપાસના સર્વે જ મહાન કુળીન અને શ્રીમાન્, સત્યવાદી જનોએ પણ તે ગૌરવશાળી પુરુષના મુખ પર લેશમાત્ર પણ ફેરફાર દેખાયો નહિ.
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
મહાબાહુ રામે પોતાના સ્વભાવને યોગ્ય એવી પ્રસન્નતા ત્યજી નહિ; જેમ શરદઋતુનો પૂર્ણ કિરણોથી તેજસ્વી ચંદ્ર પોતાનું સ્વાભાવિક પ્રકાશ છોડતો નથી.
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
મધુર વાણીથી રામે સર્વજનને સન્માન આપ્યો; પછી ધીરાત્મા, મહાયશસ્વી રામ માતાજીના સમીપ પ્રવેશ્યા.
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
ગુણોમાં સમાનતા પામેલો, વિપુલ પરાક્રમી ભ્રાતા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) અંતરમાં ઉદ્ભવેલા દુઃખને દબાવી રાખીને રામના અનુગામી બન્યો.
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
અતિ આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ મહેલમાં પ્રવેશીને રામે જોયું કે પોતાના કાર્યમાં વિઘ્ન ઊભું થયું છે; છતાં સુહૃદજનોને આત્મવિપત્તિની શંકાથી દુઃખ ન થાય એમ વિચારી તેણે બહારથી કોઈ વિકૃતિ દર્શાવી નહીં.
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.