Sarga 33

Verse 1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥१॥

વૈદેહી સાથે બ્રાહ્મણોને બહુ ધન દાનમાં આપી, સીતા સહિત બંને રાઘવો પોતાના પિતા (દશરથ)ને જોવા માટે નીકળી પડ્યા.

Verse 2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे ।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते ॥२॥

પછી તે દુર્લક્ષ્ય, તેજસ્વી બંને આયુધો હાથમાં લેવાતા જ વધુ શોભવા લાગ્યાં—સીતા દ્વારા માળા અને પુષ્પદામોથી બાંધી શણગારવામાં આવેલા.

Verse 3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥३॥

પછી શ્રીમંત નાગરિકો પ્રાસાદો, હર્મ્યો અને વિમાનસમાન ઊંચા શિખરો પર ચઢી, હૃદયમાં શોકની ભારે નિષ્પક્ષતા ધારણ કરીને, ઉદાસીનભાવે નિહાળવા લાગ્યા.

Verse 4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥४॥

કારણ કે બહુજનોથી ભરેલી ગલીઓમાં ચાલવું શક્ય ન હતું; તેથી દીન અને શોકગ્રસ્ત લોકોએ પ્રાસાદો પર ચઢીને રાઘવને નિહાળ્યા.

Verse 5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा ।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः ॥५॥

છત્ર વિના પગપાળા ચાલતા રામને જોઈને, શોકથી આઘાત પામેલા હૃદયવાળા લોકોએ ત્યારે અનેક પ્રકારની વાણી ઉચ્ચારી.

Verse 6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥६॥

જ્યારે તે પ્રસ્થાન કરતો, ત્યારે મહાન ચતુરંગિણી સેના તેની પાછળ ચાલતી; હવે તો એકલો જ જતા તેને સીતા સાથે માત્ર લક્ષ્મણ અનુસરે છે.

Verse 7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः ।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥७॥

રાજઐશ્વર્યના રસને જાણનાર અને કામનાઓ ધરાવનારને ઇચ્છિત આપનાર હોવા છતાં, ધર્મગૌરવથી શ્રીરામ પિતાને વચનભંગી—અસત્ય—બનાવવું ઇચ્છતા નથી.

Verse 8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥८॥

જે સીતા પૂર્વે આકાશગામી ભૂતો પણ સહેલાઈથી જોઈ શકતા ન હતા, આજે રાજમાર્ગે ચાલતા લોકો એ જ સીતાને જોઈ રહ્યા છે.

Verse 9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम् ॥९॥

સુગંધિત અઙ્ગરાગને યોગ્ય અને રક્તચંદનનો લેપ કરનારી સીતા હવે વરસાદ, તાપ અને શીત સહન કરશે; એ બધું જલદી તેની કાંતિ ફિક્કી કરી દેશે.

Verse 10

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते ।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥१०॥

આજે તો નિશ્ચયે દશરથ કોઈ અંધકારમય બળથી આવિષ્ટ થઈને બોલે છે; કારણ કે રાજાને પોતાના પ્રિય પુત્રને વનવાસે મોકલવો યોગ્ય નથી.

Verse 11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम् ।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥११॥

નિર્ગુણ પુત્રને પણ કેવી રીતે વનવાસે મોકલી શકાય? તો પછી રામ જેવા, જેમણે માત્ર પોતાના સદાચારથી જ આખા લોકને જીત્યો છે, તેમને તો કેમ?

Verse 12

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः ।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥१२॥

અહિંસા, કરુણા, શ્રુતિ-જ્ઞાન, સદશીલતા, ઇન્દ્રિય-દમન અને મન-શમ—આ છ ગુણ પુરુષોત્તમ રાઘવને શોભાવે છે.

Verse 13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ॥१३॥

અતએવ તેમના પર થયેલા આઘાતથી પ્રજાજનો અત્યંત પીડિત છે—જેમ ઉનાળામાં પાણી સૂકાઈ જાય ત્યારે જળચરો વ્યાકુળ થાય છે.

Verse 14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥१४॥

જગત્પતિ એવા તેઓ પીડાય ત્યારે સમગ્ર જગત પણ પીડાય છે; જેમ મૂળ પર આઘાત પડે તો પુષ્પ-ફળધારી વૃક્ષ ઢળી પડે છે.

Verse 15

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः ।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः ॥१५॥

મહાતેજસ્વી, ધર્મસાર એવા તેઓ જ મનુષ્યોના મૂળ છે; અન્ય લોકો તો તેના પુષ્પ, ફળ, પર્ણ અને શાખાઓ સમાન છે.

Verse 16

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः ।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥१६॥

લક્ષ્મણની જેમ અમે પણ પત્નીઓ અને સગાં-સંબંધીઓ સહિત તત્કાળ રાઘવ જ્યાં જાય ત્યાં, જે માર્ગે જાય તે જ માર્ગે, તેની પાછળ ચાલીએ.

Verse 17

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥१७॥

ઉદ્યાનો, ખેતરો અને ઘરો ત્યજી, એક જ દુઃખ-સુખ વહેંચતા, ધર્માત્મા રામને અમે અનુસરીએ.

Verses 18-21

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥१८॥रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च ॥१९॥अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च ।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ॥२०॥दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥२१॥

અમે જે ઘરો ત્યજી જઈએ, તે ઘરો કૈકેયી સ્વીકારી લે: જેમના આંગણાં ધ્વસ્ત છે, ગુપ્ત ખજાના ખોદી કાઢવામાં આવ્યા છે, ધન-ધાન્ય ઉપાડી લેવાયું છે અને સર્વથા નિષ્કસાર થયા છે; ધૂળથી ઢંકાયેલા, દેવતાઓથી ત્યજાયેલા, ઉંદરોથી દોડધામ થતા અને તેમના બિલોથી છવાયેલા; પાણી અને રસોડાના ધુમાડા વિનાના, ઝાડૂ-સફાઈ વિહિન, બલિ-કર્મ, પૂજા, મંત્ર, હોમ અને જપ લુપ્ત થયેલા; દુષ્કાળે તૂટેલા ઘરો જેવા, તૂટેલા વાસણોથી છવાયેલા.

Verse 22

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ॥२२॥

જ્યાં રાઘવ જાય છે તે વન જ નગર બની રહે; અને અમારે ત્યજેલું આ પુર વનરૂપ બની જાય.

Verse 23

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च ॥२३॥अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ।

અમારા ભયથી ભીત થઈ સર્વ દંષ્ટ્રધારી પશુઓ પોતાના બિલો ત્યજી દે; મૃગો અને પક્ષીઓ પર્વતના ઢાળ છોડે; ગજ અને સિંહ પણ વનો છોડે. અમે ત્યજેલું નગર તેઓ આશ્રય કરે અને જે સ્થાનો હવે અમારે વસેલા છે, તે સેવ્ય સ્થાનો પણ ત્યજી દે.

Verses 24-25

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम् ॥२४॥प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः ।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः ॥२५॥

તૃણ, માંસ અને ફળ આહાર કરનારા પક્ષી-મૃગોથી ભરેલું, વ્યાલો અને મૃગો વસે એવું આ પ્રદેશ—કૈકેયી પુત્ર તથા બાંધવો સાથે ગ્રહણ કરે. અને અમે સૌ રાઘવ સાથે વનમાં નિવાસ કરી, સંતોષ અને શાંતિથી રહીશું.

Verse 26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥२६॥

આ રીતે વિવિધ લોકો દ્વારા ઉચ્ચારાયેલી અનેક પ્રકારની વાતો રામે સાંભળી; છતાં સાંભળ્યા પછી પણ તેના મનનો નિશ્ચય કદી ડગ્યો નહીં.

Verse 27

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम् ।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः ॥२७॥

ધર્માત્મા, મત્ત હાથી સમા પરાક્રમી, દૂરથી કૈલાસશિખર સમી તેજસ્વી દેખાતી પિતાના મહેલ તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 28

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् ।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः ॥२८॥

વિનયશીલ અને શિસ્તબદ્ધ વીર પુરુષોથી રક્ષિત રાજમહેલમાં પ્રવેશ કરીને, તેણે નજીક જ ઊભેલા, દિન અને નિરાશ સુમંત્રને જોયો.

Verse 29

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्त मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥२९॥

ત્યારે દુઃખિત જનસમૂહને જોઈને પણ રામે પોતાનું વ્યાકુલ રૂપ દર્શાવ્યું નહીં; હાસ્ય સમા પ્રસન્ન મુખે, પિતાને દર્શન કરવા ગયો—પિતાના આદેશને વિધિપૂર્વક પાલન કરવાની ઇચ્છાથી.

Verse 30

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥३०॥

તત્કાળે ઇક્ષ્વાકુકુલનંદન મહાત્મા શ્રીરામ, વનમાં જવા ઉદ્યત, શોકથી મ્લાન મુખવાળા, સુમંત્રને જોઈ થંભી ગયા—પિતામહાત્મા રાજાને પોતાના આગમનની જાણ કરાવવા માટે.

Verse 31

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलः वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥३१॥

પરંતુ પિતાના આદેશથી ધર્મપ્રેમી, વનમાં પ્રવેશ કરવા દૃઢ નિશ્ચય કરેલા તે રાઘવ સુમંત્રને જોઈ બોલ્યા: “મારો આગમન રાજાને નિવેદન કર.”