Sarga 109

Verse 1

जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः ।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया ॥१॥

જાબાલિના વચનો સાંભળી, સત્યાત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામે પરમ ભક્તિથી અને અવિચલ સ્વબુદ્ધિથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम् ॥२॥

મને પ્રસન્ન કરવા માટે તમે અહીં જે વચન કહ્યું છે, તે કાર્ય જેવું દેખાય છે; પરંતુ તે અકર્તવ્ય છે—હિતરૂપ જણાય છતાં અહિતકારક છે.

Verse 3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः ।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः ॥३॥

જે પુરુષ મર્યાદા તોડી નાખે, પાપાચારથી યુક્ત હોય અને સજ્જનોના વિરુદ્ધ સ્વભાવ-દૃષ્ટિ ધરાવે—તે સજ્જનોમાં માન પામતો નથી.

Verse 4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम् ॥४॥

મનુષ્ય કુલીન હોય કે અકુલીન, સાચો વીર હોય કે માત્ર પુરુષત્વનો અભિમાની, શુચિ હોય કે અશુચિ—તેનું સાચું સ્વરૂપ તો એકમાત્ર ચરિત્ર જ પ્રગટ કરે છે.

Verses 5-7

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः ।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव ॥५॥अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम् ।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम् ॥६॥कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः ।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् ॥७॥

જો હું એવા માણસની જેમ વર્તું, જે અમૃત્ય હોવા છતાં અમૃત્ય જણાય, પવિત્ર હોવા છતાં અપવિત્ર જણાય, શુભ હોવા છતાં અશુભ જણાય, શીલવાન હોવા છતાં દુર્શીલ જણાય, અને ધર્મના વેષમાં અધર્મનો આશરો લઈને, શુભ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, શાસ્ત્રીય વિધિઓનો ત્યાગ કરીને, જગતને હાનિ અને ગ્રંથિ પહોંચાડીને દુષ્ટ કર્મોમાં લિપ્ત થાઉં, તો શું કોઈ બુદ્ધિમાન પુરુષ, જે કરવા યોગ્ય અને કરવા અયોગ્ય વચ્ચે ભેદ પારખે છે, મને સન્માનથી જોશે?

Verse 8

कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया ॥८॥

આ વૃત્તિમાં રહી જો હું પ્રતિજ્ઞાભંગ કરું, તો હું કોને સદ્વૃત્તનું ઉપદેશ આપી શકું? અને કયા ઉપાયથી સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરી શકું?

Verse 9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते ।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः ॥९॥

આ સમગ્ર લોક પોતાનાં કામવૃત્ત પ્રમાણે જ વર્તે છે; રાજાઓ જેવો આચાર કરે, પ્રજાઓ પણ નિશ્ચયે એવો જ આચાર ધારણ કરે છે.

Verse 10

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम् ।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः ॥१०॥

સત્ય અને અનૃશંસતા (અક્રૂર કરુણા)—આ રાજાઓનું સનાતન રાજવૃત્ત છે. તેથી રાજ્ય સત્યાત્મક હોવું જોઈએ; સત્ય પર જ લોક પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम् ॥११॥

ઋષિઓ અને દેવતાઓએ પણ સત્યને જ પરમ માન્યું છે. આ લોકમાં સત્યવાદી પુરુષ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः ।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते ॥१२॥

જેમ લોકો સર્પથી ભયભીત થઈ દૂર થાય છે, તેમ અસત્ય બોલનાર મનુષ્યથી પણ દૂર રહે છે. આ લોકમાં સત્ય પરમ ધર્મ છે અને સ્વર્ગનું મૂળ પણ સત્ય જ કહેવાય છે.

Verse 13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा ।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम् ॥१३॥

આ લોકમાં સત્ય જ ઈશ્વર છે; અને પદ્મા (લક્ષ્મી) સદા સત્યમાં નિવાસ કરે છે. સર્વ વસ્તુઓનું મૂળ સત્ય છે—સત્યથી પરે કોઈ પરમ પદ નથી.

Verse 14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत् ॥१४॥

દાન, યજ્ઞ, હવન, તપ અને તપશ્ચર્યા—અને વેદો પણ—સત્ય પર પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી મનુષ્યે સત્યપરાયણ થવું જોઈએ.

Verse 15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते ॥१५॥

એક મનુષ્ય લોકનું રક્ષણ કરે છે, બીજો માત્ર પોતાના કુળનું પાલન કરે છે. એક નરકમાં ડૂબે છે, અને એક સ્વર્ગમાં માન પામે છે—સત્ય અને અસત્યથી આવા ફળ ઉપજે છે.

Verse 16

सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये ।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः ॥१६॥

હું તો પિતાના નિયોગને શા માટે ન અનુપાલું? હું સત્યપ્રતિજ્ઞ છું; સત્યથી જ બંધાયેલો છું, અને સત્યથી જ સમયીકૃત થયો છું.

Verse 17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः ।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः ॥१७॥

પિતૃવચનના સત્યપ્રતિજ્ઞા મુજબ હું સત્યના સેતુને કદી ભંગ કરીશ નહીં—ન લોભથી, ન મોહથી, ન અજ્ઞાન અને તમસથી આવૃત મનથી.

Verse 18

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः ।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥१८॥

અસત્યમાં બંધાયેલ, ચંચળ અને અસ્થિર ચિત્તવાળા મનુષ્યના અર્પણને ન દેવો સ્વીકારે, ન પિતૃગણ—એવું અમે સાંભળ્યું છે.

Verse 19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते ॥१९॥

હું સ્વયં આ ધર્મ—સત્યને—અંતરાત્મા રૂપે જ જોઈ રહ્યો છું; સત્પુરુષોએ આચરેલો એ સત્ય આ ભાર (વનવાસ)ને પણ મારા માટે અર્થસભર બનાવે છે.

Verse 20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः ॥२०॥

ધર્મરૂપે શોભિત એવો અધર્મ—જેને ‘ક્ષાત્રધર્મ’ કહે છે—હું ત્યજી દઉં; કારણ કે તે ક્ષુદ્ર, નિર્દય, લોભી અને પાપકર્મી લોકો દ્વારા સેવિત છે.

Verse 21

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत् ।अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम् ॥२१॥

મનથી પાપનું વિચારણ કરીને, દેહથી પાપ કરે છે અને જીભથી અસત્ય બોલે છે; આમ કર્મપાતક ત્રિવિધ બને છે—માનસિક, કાયિક અને વાચિક।

Verse 22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत ततः ॥२२॥

ભૂમિ, કીર્તિ, યશ અને લક્ષ્મી પુરુષને ખરેખર પ્રાર્થના કરે છે; તેથી આચરણમાં સત્યનું અનુસરણ કરીને સત્યને જ આશ્રય કરવો જોઈએ।

Verse 23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम् ।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह ॥२३॥

હે ભદ્ર! તમે યુક્તિભર્યા વચનો વડે મને જે ‘શ્રેષ્ઠ’ ઠરાવી ‘આ શુભ કર’ એમ કહ્યુ છે, તે તો ખરેખર અનાર્ય—અશોભન—જ બને।

Verse 24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊः ।भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥२४॥

પિતાશ્રી સમક્ષ વનવાસની આ પ્રતિજ્ઞા કરીને, હું કેવી રીતે ભરતના વચન પ્રમાણે ચાલું, ગુરુ—પિતાના વચનને ત્યજીને?

Verse 25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥२५॥

ગુરુ—પિતાની સન્નિધિમાં મેં અડગ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી; અને તે સમયે દેવી કૈકેયી અત્યંત પ્રહર્ષિત થઈ ગઈ હતી।

Verses 26-27

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः ।मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन् ॥२६॥सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये ।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः ॥२७॥

હું વનવાસનો કાળ શ્રદ્ધા, પવિત્રતા અને મનની શુદ્ધિ સાથે વીતાવીશ, નિયમિત ભોજન સાથે, મૂળ, ફૂલો અને ફળોના અર્પણ દ્વારા પિતૃઓ અને દેવોને તૃપ્ત કરીને, મારા પાંચ ઇન્દ્રિયોને સંતુષ્ટ રાખીને, અને કરવા યોગ્ય અને કરવા અયોગ્ય વચ્ચે ભેદ કરતા મન સાથે.

Verse 28

कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥२८॥

આ કર્મભૂમિ પ્રાપ્ત કરીને જે શુભ કર્તવ્ય કરવાનું હોય તે કરવું જોઈએ; કારણ કે અગ્નિ, વાયુ અને સોમ પણ કર્મોના ફળના ભાગીદાર છે.

Verse 29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः ।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः ॥२९॥

સો યજ્ઞો પૂર્ણ કરીને દેવરાજ ઇન્દ્ર ત્રિદિવને પામ્યા; અને મહર્ષિઓ પણ ઉગ્ર તપસ્યા ધારણ કરીને સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 30

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम् ।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ॥३०॥

ઉગ્ર તેજસ્વી રાજકુમારે નાસ્તિક વચનોમાં ગૂંથાયેલો તે તર્ક સાંભળીને સહન ન કરી શક્યો; તેથી રાજપુત્રે તેના વચનોની નિંદા કરતાં તેને કહ્યું.

Verse 31

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥३१॥

સંતો કહે છે—સત્ય, ધર્મ, પરાક્રમ, સર્વ ભૂતો પ્રત્યે કરુણા, પ્રિય વાણી, અને દ્વિજ, દેવ તથા અતિથિનું પૂજન—આ જ સ્વર્ગનો માર્ગ છે.

Verse 32

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः ।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः ॥३२॥

અતએવ, વિપ્રો અર્થને યથાવત્ જાણી એકમાત્ર શ્રેષ્ઠ લક્ષ્યને સ્વીકારી, અપ્રમત્ત રહી વિધિ મુજબ સમગ્ર ધર્મનું આચરણ કરે છે અને ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ ઇચ્છે છે.

Verse 33

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ॥३३॥

હું મારા પિતાના તે કર્મની નિંદા કરું છું—જેણે તને, વાંકડી અને ભયંકર બુદ્ધિવાળા, આવી જ મનોદશામાં ભટકતા, ઘોર નાસ્તિક અને ધર્મપથથી પતિત, સ્વીકાર્યો.

Verse 34

यथा हि चोरः स‌ तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।तस्माद्धि यः श‌ङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुधः स्यात् ॥३४॥

જેમ ચોર શંકાસ્પદ ગણાય છે તેમ જ ‘બુદ્ધ’ પણ; અહીં તથાગતને નાસ્તિક જાણ. તેથી જે પ્રજામાં સર્વાધિક શંકાસ્પદ હોય, તે નાસ્તિક તરફ વિદ્વાન કદી અભિમુખ ન થાય.

Verse 35

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः ।जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्व‌स्ति हुतं कृतं च ॥३५॥

તારા કરતાં પણ પૂર્વકાળના મહાન પુરુષોએ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અનેક શુભ કર્મો કર્યા; અને આ લોક તથા પરલોક—બન્નેને જીતી લીધા. તેથી દ્વિજગણ સર્વના કલ્યાણાર્થે સ્વસ્તિવાચન સાથે હવિષ્ય અર્પે છે અને વિધિ-વિધાન કરે છે.

Verse 36

धर्मे रताः स‌त्पुरुषैः स‌मेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥३६॥

ધર્મમાં રત, સત્પુરુષોના સંગમાં રહેનારા, તેજસ્વી, દાનગુણમાં પ્રધાન, અહિંસક અને લોકમાં નિર્મળ—એવા શ્રેષ્ઠ મુનિઓ જ આ જગતમાં પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 37

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् ।उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ॥३७॥

આ રીતે ક્રોધભર્યા વચનો બોલતા, મહાત્મા અને અદીનસત્ત્વ રામને જોઈ, વિપ્રે ફરી પથ્ય, આસ્તિક્યને પોષે એવું, સત્ય અને વિનયયુક્ત વચન કહ્યું.

Verse 38

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन ।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः ॥३८॥

હું નાસ્તિકોના સિદ્ધાંતરૂપ વચન સાચે બોલતો નથી; હું નાસ્તિક નથી, અને કશાનું નિષેધ પણ કરતો નથી. કાળ-પરિસ્થિતિને જોઈ હું ફરી આસ્તિક થયો; અને બીજા કાળે પરિસ્થિતિવશ ભિન્ન રીતે પણ બોલી શકું.

Verse 39

न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम् ॥३९॥

અને હવે ધીમે ધીમે એવો યોગ્ય સમય આવ્યો છે કે હું જેમ બોલ્યો તેમ બોલું. હે રામ, તે નાસ્તિકસમાન લાગતા વચનો મેં તારા હિતાર્થે—તને પાછા ફેરવવા અને તારો પ્રસાદ મેળવવા—ઉચ્ચાર્યા હતા.