Sarga 96
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
अयोध्याकाण्ड
ચિત્રકૂટમાં શ્રીરામ સીતાને મંદાકિની પર્વત-નદીનું સૌંદર્ય દર્શાવે છે. ગૃહ્યધર્મના ભાવથી તેઓ સીતાની સાથે બેસીને ભુંજેલું માંસ અર્પણ કરે છે; વનવાસનું શાંત ઘરેલું જીવન ક્ષણભર સ્થિર લાગે છે. એ જ સમયે આકાશ સુધી ઊઠતી ધૂળ અને ભારે કકળાટ દેખાય છે. હાથીઓના યુથપતિઓ સહિત અન્ય વન્ય પ્રાણીઓ ભયભીત થાય છે. શ્રીરામ લક્ષ્મણને કહે છે—આ રાજશિકારનું દળ પણ હોઈ શકે અથવા કોઈ ભયંકર પશુ; પર્વત દુર્ગમ હોવા છતાં ઝડપથી અને ચોક્કસ તપાસ કરીને સત્ય જાણવું જરૂરી છે. લક્ષ્મણ પુષ્પિત શાલવૃક્ષ પર ચઢીને દિશાઓ નિહાળે છે અને રથો, ઘોડા, હાથી, પદાતિ તથા ધ્વજ-પતાકાઓથી સજ્જ વિશાળ સેનાને ઓળખે છે. તે તરત સાવચેતી સૂચવે છે—પવિત્ર અગ્નિ બુઝાવવો, સીતાને ગુફામાં સુરક્ષિત રાખવી, ધનુષ્ય પર પ્રત્યંચા ચઢાવવી, બાણ તૈયાર રાખવા અને કવચ ધારણ કરવું. રામ પૂછે છે ‘આ કોની સેના?’ ત્યારે લક્ષ્મણ અગ્નિ સમા ક્રોધિત થઈ, રથધ્વજ પર કોવિદાર વૃક્ષનું ચિહ્ન જોઈ, ભરત શત્રુભાવથી આવ્યા છે—નિર્વિઘ્ન રાજ્ય માટે આપણો નાશ કરવા—એવો ખોટો અર્થ કરે છે. આ સર્ગ વનશાંતિ અને અચાનક ઊભી થયેલી રાજકીય-સૈનિક આશંકાને સાથે મૂકી, ટહેલ-તપાસ, સંયમ સામે ક્રોધ અને અધૂરી માહિતી પર કર્મ કરવાના ધર્મસંકટને ઉજાગર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम्।निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन्।।2.96.1।।
આ રીતે ગિરિનિમ્નગા નદી મેથિલીને દર્શાવી, રામ ગિરિપ્રસ્થ પર બેઠા અને ભોજનાર્થે માંસ આપીને સીતાને પ્રસન્ન કર્યા.
Verse 2
इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना।एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः।।2.96.2।।
સીતા સાથે ત્યાં બેઠેલા ધર્માત્મા રાઘવ (રામ) એ અન્ન અર્પણ કરતાં કહ્યું: “આ પવિત્ર છે; આ સ્વાદિષ્ટ છે; આ અગ્નિમાં શેકેલું છે.”
Verse 3
तथा तत्राऽसतस्तस्य भरतस्यौपयायिनः।सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ।।2.96.3।।
રામ ત્યાં બેઠા હતા ત્યારે ભરતની નજીક આવતી સેનાથી ઊઠેલી ધૂળ અને તેનો ગર્જનાસમાન શબ્દ અચાનક પ્રગટ થયા—બન્ને આકાશને સ્પર્શતા હોય તેમ લાગ્યા.
Verse 4
एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता श्शब्देन महता ततः।अर्दिता यूथपा मत्ता स्सयूथा दुद्रुवुर्दिशः।।2.96.4।।
એ દરમ્યાન, મહાન ઘોષથી ભયભીત થઈ, યુથો સહિત ઉન્મત્ત યુથપો અર્દિત થઈ સર્વ દિશાઓમાં દોડ્યા.
Verse 5
स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः।तां श्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत।।2.96.5।।
સેનાથી ઉઠેલો એ ઘોષ રાઘવે સાંભળ્યો; અને તે બધા યુથપોને પણ અતિશય વ્યાકુળ થઈ ભાગતા તેણે જોયા.
Verse 6
तांश्च विद्रुवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम्।उवाच राम स्सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।।2.96.6।।
તેમને ભાગતા જોઈ અને એ નાદ સાંભળી, દીપ્ત તેજવાળા સુમિત્રાનંદન લક્ષ્મણને રામે કહ્યું.
Verse 7
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया।भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः।।2.96.7।।
હંત, લક્ષ્મણ, અહીં જો! સુમિત્રા તારા જેવા સુપુત્રથી ધન્ય છે. ભયંકર ગર્જના જેવી, ઘોર અને ગંभीर, તુમુલ ધ્વનિ સંભળાય છે.
Verse 8
गजयूथानि वाऽरण्ये महिषा वा महावने।वित्रासिता मृगा स्सिंहै स्सहसा प्रद्रुता दिशः।।2.96.8।।
વનમાં ગજોના ઝુંડ હોય કે આ મહાવનમાં મહિષો હોય—સિંહોથી ભયભીત થયેલા મૃગો અચાનક સર્વ દિશાઓમાં દોડી જાય છે.
Verse 9
राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने।अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि।।2.96.9।।
રાજા હોય કે રાજકુમાર, વનમાં મૃગયા કરવા ફરતો હોય; અથવા બીજું કોઈ ભયંકર શ્વાપદ હોય—સૌમિત્ર, તું એ શું છે તે જાણી લેવું યોગ્ય છે.
Verse 10
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण।सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरात् ज्ञातुमर्हसि।।2.96.10।।
લક્ષ્મણ, આ પર્વત અતિ દુર્ગમ છે—પક્ષીઓ માટે પણ. અહીં જે કંઈ બની રહ્યું છે તેનું યથાતથ્ય સત્ય તું શીઘ્ર જાણવું યોગ્ય છે.
Verse 11
स लक्ष्मण स्सन्त्वरित स्सालमारुह्य पुष्पितम्।प्रेक्षमाणो दिश स्सर्वाः पूर्वां दिशमुदैक्षत।।2.96.11।।
પછી લક્ષ્મણ ઉતાવળે પુષ્પિત શાલવૃક્ષ પર ચઢ્યો; સર્વ દિશાઓ નિરીક્ષી તેણે પૂર્વ દિશા તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.
Verse 12
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्।रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः।।2.96.12।।
ઉત્તર તરફ મુખ કરીને સાવધાને જોતા તેણે એક વિશાળ સેના જોઈ—રથ, અશ્વ અને ગજોથી ઘનઘોર, તથા સજ્જ પદાતિઓ સાથે યુક્ત.
Verse 13
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्।शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत्।।2.96.13।।
અશ્વ અને ગજોથી પરિપૂર્ણ, રથો અને ધ્વજોથી શોભિત એવી તે સેના વિશે તેણે રામને જાણ કરી અને પછી આ વચન કહ્યું.
Verse 14
अग्निं संशमयत्वार्य स्सीता च भजतां गुहाम्।सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा।।2.96.14।।
હે આર્ય, પવિત્ર અગ્નિને શાંત કરી દે; અને સીતા ગુહામાં આશ્રય લે. ધનુષ્યને તાંતણું ચઢાવી તૈયાર કર, બાણો તથા કવચ પણ સજ્જ રાખ.
Verse 15
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह।अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम्।।2.96.15।।
પુરુષવ્યાઘ્ર રામે લક્ષ્મણને ઉત્તર આપ્યો: “સૌમિત્રે, ધ્યાનથી જો; તને શું લાગે છે—આ સેના કોની છે?”
Verse 16
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा।।2.96.16।।
રામે એમ કહ્યું ત્યારે લક્ષ્મણે વચન આપ્યું—ક્રોધે ભરાયેલો, જાણે અગ્નિ જ, જે તે સેનાને ભસ્મ કરી નાખવા તત્પર હોય.
Verse 17
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्।आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतस्सुतः।।2.96.17।।
“સ્પષ્ટ છે: અભિષેક પ્રાપ્ત કરીને, નિર્વિઘ્ન સમૃદ્ધ રાજ્ય ઇચ્છતો કૈકેયીનો પુત્ર ભરત આપણાં બન્નેને મારવા આવી રહ્યો છે.”
Verse 18
एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते।विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे।।2.96.18।।
“જુઓ—અતિ મહાન અને શ્રીમંત વૃક્ષ સમાન ધ્વજ પ્રકાશિત થાય છે; રથ પર કોવિદાર વૃક્ષનો ધ્વજ તેજે ઝળહળે છે, ઊંચો તણો ઉઠેલો.”
Verse 19
असौ हि सुमहास्कन्धो विटपी च महाद्रुमः।विराजते महासैन्ये कोविदारध्वजो रथे।।2.96.19।।
હા—એ રહ્યો મહાસ્કંધવાળો, વિશાળ શાખાઓ ધરાવતો મહાદ્રુમ; મહાસેનાના મધ્યમાં રથ પર કોવિદાર-વૃક્ષનું ધ્વજચિહ્ન તેજથી વિરાજે છે.
Verse 20
भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान्।एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः।।2.96.20।।
આ લોકો ઇચ્છામુજબ ઝડપી દોડતા ઘોડાઓ પર ચઢીને ફરતા રહે છે; અને આ ગજરોહી સૈનિકો હાથીઓ પર ચઢીને હર્ષિત થઈ તેજથી ઝળહળે છે.
Verse 21
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहै।अथवेहैव तिष्ठाव स्सन्नद्धावुद्यतायुधौ।।2.96.21।।
હે વીર, આવો આપણે બાણધનુષ ધારણ કરીને આ પર્વતનો આશ્રય લઈએ; અથવા તો અહીં જ ઊભા રહીએ—સન્નદ્ધ, શસ્ત્ર ઉદ્યત, યુદ્ધ માટે તૈયાર.
Verse 22
अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे।अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत्।।2.96.22।।त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा।
હે રાઘવ, શું યુદ્ધમાં કોવિદાર-ધ્વજવાળો એ પુરુષ આપણા વશમાં આવશે? અને શું હું ભરતને જોઈ શકીશ—જેનાં કારણે તને, સીતા ને અને મને પણ મહાવ્યસન પ્રાપ્ત થયું છે?
Verse 23
यन्निमित्तं भवान्राज्याच्छ्युतो राघव शाश्वतात्।।2.96.23।।सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे।
હે રાઘવ! જેના કારણે તમે શાશ્વત રાજ્યથી વિસ્થાપિત થયા, એ જ ભરત હવે શત્રુરૂપે આવી પહોંચ્યો છે. હે વીરસિંહ! મારા માટે તો તે વધયોગ્ય જ છે.
Verse 24
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव।पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते।।2.96.24।।
હે રાઘવ! ભરતના વધમાં હું કોઈ દોષ નથી જોતો; પૂર્વે અપકાર કરનારને મારી નાખવાથી નિશ્ચયે અધર્મ સાથે જોડાવું પડતું નથી.
Verse 25
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव।एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम्।।2.96.25।।
હે રાઘવ! ભરત પૂર્વાપકારી છે અને ધર્મ ત્યજી ચૂક્યો છે; એના નિહત થતાં તમે સમગ્ર વસુંધરાનું શાસન કરો.
Verse 26
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका।मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम्।।2.96.26।।
આજે રાજ્યલોભી કૈકેયી યુદ્ધમાં મારા હાથે પોતાના પુત્રને હત થયેલો જુએ અને અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ બને—જેમ હાથીથી ભાંગેલો વૃક્ષ જોઈને થાય તેમ.
Verse 27
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम्।कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम्।।2.96.27।।
અને હું કૈકેયીને પણ—તેના અનુયાયીઓ અને સગાસંબંધીઓ સહિત—વધ કરીશ, જેથી આજે ધરતી આ મહાન કલુષથી શુદ્ધ થઈ જાય.
Verse 28
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद।मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम्।।2.96.28।।
હે માનરક્ષક! આજે હું અત્યાર સુધી સંયમિત રાખેલો ક્રોધ અને સહન કરેલો અપમાન શત્રુસેનામાં છોડીને મૂકીશ—જેમ સૂકા ઝાડઝાંખરમાં હુતાશન છૂટે તેમ.
Verse 29
अद्यैतच्छित्रकूटस्य काननं निशितै श्शरैः।छिन्दञ्चत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम्।।2.96.29।।
આજે મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી હું શત્રુઓના શરીરોને ચીરી નાંખીશ અને ચિત્રકૂટનું આ કાનન લોહીથી ભીંજાયેલું, છાંટાયેલું કરી દઈશ.
Verse 30
शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा।श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया।।2.96.30।।
મારા બાણોથી હૃદય વિંધાયેલા હાથીઓ, ઘોડાઓ અને મારી દ્વારા નિહત થયેલા પુરુષોને શ્વાપદો ખેંચી લઈ જાય.
Verse 31
शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने।ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः।।2.96.31।।
આ મહાવનમાં ભરતને તેની સેનાસહિત મારીને, હું નિશ્ચયે મારા ધનુષ્ય અને બાણોનો ઋણ ચૂકવી દઈશ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to treat the approaching force as an enemy and preemptively strike or to verify facts first; Lakṣmaṇa advocates immediate martial readiness and assumes hostility, while Rāma insists on careful identification—an ethical test of action under uncertainty.
The sarga warns that fear and anger can distort inference: prudent leaders prioritize accurate knowledge (yathātattvam jñātum) before violence, while still maintaining protective preparedness—balancing kṣānti (restraint) with rakṣā (defense).
Citrakūṭa and the Mandākinī river frame the exile’s sacred landscape; culturally, the Agnihotra fire and the instruction to secure Sītā in a cave reflect household-ritual continuity and protective protocol within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.