Sarga 4

Verse 1

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम्।।2.4.1।।श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः।।2.4.2।।

પૌરો વિદાય થયા પછી નૃપે ફરી મંત્રીઓ સાથે વિચારણા કરી અને દૃઢ નિશ્ચય કર્યો: “કાલે પુષ્ય નક્ષત્ર ઉદયમાં રહેશે; કાલે કમળસમાન લાલિમાયુક્ત નેત્રો ધરાવનાર મારો પુત્ર શ્રીરામ યૌવરાજપદે અભિષિક્ત થશે.”

Verse 2

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम्।।2.4.1।।श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः।।2.4.2।।

રાજાએ કહ્યું: “કાલે પુષ્ય નક્ષત્ર ઉદયે ત્યારે કમળસમાન તામ્રલોચન મારો પુત્ર રામ યૌવરાજપદે અભિષિક્ત થશે.”

Verse 3

अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा।सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय।।2.4.3।।

પછી રાજા દશરથ અંતઃગૃહમાં પ્રવેશ કરીને સૂતને બોલાવ્યો અને કહ્યું—“રામને ફરી અહીં લઈ આવ.”

Verse 4

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ।रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः।।2.4.4।।

તે વચન સ્વીકારી સૂત ફરી તરત જ પાછો વળ્યો; રામને ફરી લઈ આવવા માટે ઝડપથી રામના ભવનમાં પહોંચ્યો.

Verse 5

द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः।श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत्।।2.4.5।।

દ્વારપાલોએ રામને જાણ કર્યુ કે સુમંત્ર ફરી આવ્યા છે. આ સમાચાર સાંભળતાં જ રામના મનમાં શંકા અને ભય ઊપજ્યા.

Verse 6

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत्।यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः।।2.4.6।।

રામે તેમને તત્કાળ અંદર બોલાવી ઝડપથી કહ્યું: “તું ફરી એટલી વહેલી પાછો આવ્યો છે—તેનું કારણ જે હોય તે બધું સંપૂર્ણ રીતે કહેજે.”

Verse 7

तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा।।2.4.7।।

ત્યારે સૂતે કહ્યું: “રાજા તમને મળવા ઇચ્છે છે. આ વાત સાંભળીને અહીં નિર્ણય તમારો જ છે—જવું કે ન જવું.”

Verse 8

इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः।प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम्।।2.4.8।।

સૂતના વચન સાંભળી, ઉતાવળથી વ્યાકુલ થયેલા રામ ફરી નરેશ્વરને દર્શવા રાજભવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 9

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः।प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम्।।2.4.9।।

રામ આવી પહોંચ્યા છે એમ સાંભળી, નૃપ દશરથે અતિ પ્રિય ઉત્તમ વાત કહેવાની ઇચ્છાથી તેમને પોતાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verse 10

प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः।ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः।।2.4.10।।

શ્રીમાન રાઘવ પિતાના ભવનમાં પ્રવેશતાં જ, દૂરથી પિતાને જોયા; અને કૃતાઞ્જલિ થઈ, પ્રણામ કરીને વંદન કર્યું.

Verse 11

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः।प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत्।।2.4.11।।

પ્રણામ કરતાં તેને જોઈ ભૂપતિએ તેને ઊભો કર્યો, પરિષ્વજ્ય આલિંગન આપ્યું, અને તેને મનોહર આસન અર્પી ફરી કહ્યું.

Verse 12

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः।अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः।।2.4.12।।

“રામ, હું દીર્ઘાયુ જીવી વૃદ્ધ થયો છું; ઇચ્છિત ભોગો મેં ભોગવ્યા છે, અને અન્નસમૃદ્ધ તથા બહુ દક્ષિણાવાળા સો યજ્ઞો મેં કર્યાં છે.”

Verse 13

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि।दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम।।2.4.13।।

“પુરુષોત્તમ, આજે તું જ મારો ઇષ્ટ અને પ્રિય સંતાન—પૃથ્વી પર અનુપમ—રૂપે પ્રાપ્ત થયો છે. મેં દાન આપ્યાં, યજ્ઞો કર્યા, અને વેદાધ્યયન પણ કર્યું છે.”

Verse 14

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि।देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः।।2.4.14।।

હે વીર! મેં ઇચ્છિત સુખો તથા આનંદોનો અનુભવ કરી લીધો છે; દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે—અને પોતાના આત્મા પ્રત્યે પણ—હું હવે ઋણમુક્ત થયો છું.

Verse 15

न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्।अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि।।2.4.15।।

મારે હવે કરવાનું કંઈ બાકી નથી—માત્ર તારો અભિષેક જ; તેથી હું તને જે કહું, તે તું મારા હિત માટે યોગ્ય રીતે કરી બતાવ.

Verse 16

अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्।अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक।।2.4.16।।

આજે સર્વ પ્રજાજનો તને નરાધિપ તરીકે ઇચ્છે છે; તેથી, હે પ્રિય પુત્ર, હું તને યુવરાજ તરીકે અભિષેક કરીશ.

Verse 17

अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान्।सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्वना।।2.4.17।।

અને વધુમાં, હે રામ, આજકાલ હું સ્વપ્નમાં ભયંકર અશુભ સંકેતો જોઉં છું; દિવસમાં પણ ગર્જના સાથે ઉલ્કાઓ અહીં પડતી દેખાય છે, મહાન નાદ કરતી.

Verse 18

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः।आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः।।2.4.18।।

હે રામ, મારું જન્મનક્ષત્ર ભયંકર ગ્રહોથી અવરોધિત થયું છે; દૈવજ્ઞો જણાવે છે કે સૂર્ય, અંગારક (મંગળ) અને રાહુ તેને પીડે છે.

Verse 19

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे।राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्छति।।2.4.19।।

આવા પ્રકારના નિમિત્તો ઊભા થાય ત્યારે સામાન્ય રીતે રાજા તો મૃત્યુ પામે છે અથવા ભયંકર આપત્તિમાં પડે છે.

Verse 20

तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव।तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः।।2.4.20।।

અતએવ, હે રાઘવ, જ્યાં સુધી મારું ચિત્ત મોહમાં ન પડે, ત્યાં સુધી તું તરત અભિષિક્ત થા; પ્રાણીઓની મતિ તો ચંચળ જ હોય છે.

Verse 21

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू।श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः।।2.4.21।।

આજે ચંદ્ર પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં પ્રવેશ્યો છે, જે પુષ્યથી પૂર્વે આવે છે; અને કાલે દૈવચિંતક જ્યોતિષીઓ નિશ્ચયે પુષ્યયોગની ઘોષણા કરશે.

Verse 22

ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्। श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप।।2.4.22।।

અતએવ પુષ્ય નક્ષત્રમાં તારો અભિષેક થાઓ—મારું મન જાણે મને ત્વરિત કરે છે. હે પરંતપ, કાલે હું તને યુવરાજ્યમાં અભિષિંચિત કરીશ.

Verse 23

तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना।सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना।।2.4.23।।

અતએવ આજ રાતથી નિયમિતાત્મા બની, પત્ની સાથે ઉપવાસ કરવો અને દર્ભ ઘાસના પાથરણે શયન કરવું.

Verse 24

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः।भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि।।2.4.24।।

આજથી તારા સુહૃદો પણ સાવધાન રહી ચારે તરફથી તારી રક્ષા કરે; કારણ કે આવા કાર્યોમાં ખરેખર અનેક વિઘ્નો ઊભાં થાય છે.

Verse 25

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः।तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम।।2.4.25।।

જ્યાં સુધી ભરત આ નગરથી દૂર છે, ત્યાં સુધી—મારા મત પ્રમાણે—તારો અભિષેક યોગ્ય સમયનો અને યોગ્ય માર્ગ છે.

Verse 26

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः।ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।।2.4.26।।

નિશ્ચયે, તારો ભાઈ ભરત સત્પુરુષોના વર્તનમાં સ્થિત છે; જ્યેષ્ઠનું અનુસરણ કરનાર, ધર્માત્મા, કરુણાસભર અને ઇન્દ્રિયજિત છે.

Verse 27

किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः।सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव।।2.4.27।।

પરંતુ, હે રાઘવ, મારી મતિ એવી છે કે મનુષ્યોનું ચિત્ત અનિત્ય છે—સત્પુરુષોનું પણ, ધર્મમાં નિત્ય સ્થિર રહેનારનું પણ, શુભ કરાયેલું હોવા છતાં પણ.

Verse 28

इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने।व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम्।।2.4.28।।

આ રીતે આવતીકાલે થનારા અભિષેક વિષે કહીને, દશરથે રામને અનુમતિ આપી—“જા.” રામે પિતાને પ્રણામ કરીને પોતાના ગૃહે પરત ફર્યો.

Verse 29

प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने।तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं ययौ।।2.4.29।।

રાજાએ અભિષેક નિશ્ચિત કર્યો હોવાથી રામ પોતાના વેશ્મમાં પ્રવેશ્યો; પરંતુ તત્ક્ષણે જ બહાર નીકળી માતાના અંતઃપુર તરફ ગયો.

Verse 30

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्।वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम्।।2.4.30।।

ત્યાં તેણે પોતાની માતાને—સૂક્ષ્મ ક્ષૌમ વસ્ત્ર ધારણ કરેલી—દેવતાગૃહમાં વાણી સંયમિત રાખી, ભક્તિમાં લીન, રાજ્યલક્ષ્મી માટે પ્રાર્થના કરતી જોઈ.

Verse 31

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा।सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्।।2.4.31।।

સુમિત્રા અને લક્ષ્મણ તો પહેલેથી જ ત્યાં આવી ગયા હતા; અને રામના અભિષેકનું પ્રિય સમાચાર સાંભળી સીતાને પણ બોલાવી લાવવામાં આવી હતી.

Verse 32

तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा।सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च।।2.4.32।।

તે સમયે કૌશલ્યા અર્ધનિમિલિત નેત્રે ધ્યાનસ્થ ઊભી હતી; અને સુમિત્રા, સીતા તથા લક્ષ્મણ તેની સેવા-સંભાળમાં હાજર હતા.

Verse 33

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम्।प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्।।2.4.33।।

પુષ્ય નક્ષત્રે પુત્રના યુવરાજ્યાભિષેકનું શ્રવણ કરીને, તેણે પ્રાણાયામ દ્વારા પુરુષોત્તમ જનાર્દનનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 34

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च।उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम्।।2.4.34।।

તે નિયમ-વ્રતમાં લીન હતી; ત્યારે રામ નજીક જઈ તેને વંદન કરી, નિર્દોષા માતાને આનંદ વધારતા વચનો બોલ્યો.

Verse 35

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि।भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः।।2.4.35।।

અંબે, પિતાજીએ મને પ્રજાપાલન અને રાજ્યશાસનના કર્તવ્યમાં નિયુક્ત કર્યો છે. પિતાના આદેશ મુજબ કાલે મારો અભિષેક થશે.

Verse 36

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह।एवमृत्विगुपाध्यायै स्सह मामुक्तवान्पिता।।2.4.36।।

આ રાત્રે સીતાએ પણ મારી સાથે ઉપવાસ કરવો જોઈએ; તેમજ ઋત્વિજ પુરોહિતો અને ઉપાધ્યાયો પણ. પિતાજીએ મને એમ જ કહ્યું છે.

Verse 37

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने।तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय।।2.4.37।।

કાલે અભિષેક થવાનો હોવાથી, આજે મારા માટે અને વૈદેહી (સીતા) માટે યોગ્ય એવા સર્વ મંગલકર્મો કરાવી દો.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम्।हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत।।2.4.38।।

આ વાત સાંભળી કૌશલ્યાએ, લાંબા સમયથી ઇચ્છિત સમાચાર મળતાં, હર્ષના અશ્રુઓથી ગળગળિત મધુર વાણીથી રામને આ રીતે કહ્યું.

Verse 39

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः।ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्त स्सुमित्रायाश्च नन्दय।।2.4.39।।

વત્સ રામ, ચિરંજીવી થા; તારા શત્રુઓ નાશ પામે. રાજશ્રીથી યુક્ત થઈ, મારા જ્ઞાતિજનોને અને સુમિત્રાના પણ હર્ષિત કર.

Verse 40

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक।येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता।।2.4.40।।

અહો પુત્રક, કલ્યાણકારી નક્ષત્રમાં તું મારી પાસે જન્મ્યો છે; અને તારા ગુણોથી તું પિતા દશરથને પ્રસન્ન કર્યો છે.

Verse 41

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे। येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति।।2.4.41।।

અહો પુત્ર, પુષ્કરેક્ષણ પુરુષ પ્રત્યે મારી ક્ષમા-સાધના નિષ્ફળ ગઈ નથી; ઇક્ષ્વાકુ વંશની રાજશ્રી હવે તારા આશ્રયે રહેશે.

Verse 42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत्।प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव।।2.4.42।।

માતાએ આમ કહ્યે પછી, રામે હાથ જોડીને વિનમ્ર બેઠેલા ભાઈને જોઈ, જાણે હળવા સ્મિત સાથે, આ વચનો કહ્યા.

Verse 43

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम्।द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता।।2.4.43।।

લક્ષ્મણ, મારી સાથે મળીને આ વસુંધરાનું શાસન કર. તું મને દ્વિતીય અંતરાત્મા સમાન છે; તેથી આ રાજશ્રી તારા પાસે પણ આવી છે.

Verse 44

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांत्स्वमिष्टान्राज्यफलानि च।जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये।।2.4.44।।

હે સૌમિત્રે! તું ઇચ્છિત ભોગો ભોગવ અને રાજ્યના ફળો પણ ઉપભોગ કર; કારણ કે તારા હિતાર્થે જ હું જીવન અને રાજ્ય—બન્નેની કામના કરું છું.

Verse 45

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च।अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम्।।2.4.45।।

એવું કહીને રામે લક્ષ્મણને સંબોધ્યો; પછી પોતાની બન્ને માતાઓને વંદન કરીને, સીતાની પણ અનુમતિ લઈ, પોતાના નિવાસસ્થાને પરત ગયા.