Sarga 8

Verse 1

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।

પણ મન્થરા તેની ઉપર ઈર્ષ્યા રાખીને તે આભૂષણ ફેંકી દીધું; પછી ક્રોધ અને દુઃખથી ભરાઈને તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 2

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।

હે મૂર્ખ સ્ત્રી, અયોગ્ય સમયે તું આ આનંદ શા માટે દર્શાવે છે? તું તો શોકના સાગરના મધ્યમાં ઊભી છે—એ વાત તને સમજાતી નથી.

Verse 3

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।

હે દેવી રાણી, દુઃખથી પીડિત હોવા છતાં હું મનમાં તારી પર હસું છું; કારણ કે જ્યાં શોક કરવો યોગ્ય છે ત્યાં તું આ મહા વ્યસન પ્રાપ્ત કરીને પણ આનંદિત છે.

Verse 4

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।

હું તારા દુર્ભ્રમિત મનોબળ પર શોક કરું છું. કઈ પ્રાજ્ઞા સ્ત્રી સોતેલી—શત્રુ સમાન—પત્નીના પુત્રની વૃદ્ધિ પર હર્ષ પામે, જ્યારે તે વૃદ્ધિ તો મૃત્યુના આગમન જેવી હોય?

Verse 5

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।

રાજ્ય પર અધિકાર સહભાગી હોવાથી રામને ભય તો માત્ર ભરતથી જ છે. એ વિચારતાં હું વિષણ্ণ છું; કારણ કે ભયગ્રસ્તમાંથી જ ભયંકર આપત્તિ જન્મે છે.

Verse 6

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।

મહેષ્વાસી લક્ષ્મણ સર્વાત્મનાથી રામમાં લીન છે; અને શત્રુઘ્ન પણ ભરતમાં તેવી જ ભક્તિ ધરાવે છે—જેમ લક્ષ્મણ કાકુત્સ્થ રામ પ્રત્યે છે.

Verse 7

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।

હે સુન્દરી, જન્મક્રમ પ્રમાણે પણ રાજ્યસિંહાસનનો ક્રમ તો ભરતનો જ નજીકનો છે; આ બે કનિષ્ઠો માટે તો તે આશા ઘણું દૂર છે.

Verse 8

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।

ક્ષત્રિયધર્મના આચરણમાં નિપુણ, પ્રાજ્ઞ અને યોગ્ય સમયે કાર્ય કરનાર એવા રામને લઈને—તારા પુત્રનું વિચાર કરતાં—હું ભયથી કંપી ઊઠું છું.

Verse 9

सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।

ખરેખર કૌશલ્યા ધન્ય છે—જેનાં પુત્રનો આવતીકાલે પુષ્ય નક્ષત્રે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણો દ્વારા, મહાન યુવરાજ્યપદે અભિષેક થવાનો છે.

Verse 10

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।

કૌસલ્યા—પ્રસિદ્ધ અને હવે આનંદિત, શત્રુઓને દબાવી—તેણી પાસે તારે દાસી સમા, હાથ જોડીને, સેવા કરવી પડશે.

Verse 11

एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।

જો આમ જ બન્યું, તો અમારી સાથે તું તેની દાસી બનશે; અને તારો પુત્ર પણ રામની દાસ્યતા ભોગવશે.

Verse 12

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।

રામપક્ષની સર્વ ઉત્તમ સ્ત્રીઓ નિશ્ચયે હર્ષિત થશે; પરંતુ ભરતના ક્ષયથી તારી વહુઓ આનંદવિહોણી રહી જશે.

Verse 13

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।

મન્થરાને એમ પરમ પ્રસન્ન થઈ બોલતી જોઈ, દેવી કૈકેયીએ ત્યારે રામના જ ગુણોની પ્રશંસા કરી.

Verse 14

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।

રામ ધર્મજ્ઞ છે; ગુરુજનોથી શિસ્ત પામેલો, સંયમી છે; કૃતજ્ઞ, સત્યવચન અને શુચિ છે. રાજાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર હોવાથી તે યુવરાજ્યને અર્હ છે.

Verse 15

भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।

દીર્ઘાયુ રામ ભાઈઓ અને સેવકોને પિતાની જેમ પાલન કરશે. હે કુબ્જે, રામના અભિષેકનું સાંભળીને તું કેમ સંતપ્ત થાય છે?

Verse 16

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।

અને પુરુષર્ષભ ભરત પણ નિશ્ચયે—રામના સો વર્ષથી વધુ શાસન પછી—પિતૃ-પૈતામહ રાજ્યને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 17

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।

હે મન્થરે, તું તો સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી ચૂકી છે, અત્યારે પણ સુખમાં છે, અને આગળ પણ કલ્યાણ જ રહેશે; તો પછી શા માટે તું વ્યથા કરે છે?

Verse 18

यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।

જેમ ભરત મને માન્ય અને પ્રિય છે, તેમ રાઘવ (રામ) તો એથી પણ વધુ માન્ય છે; કૌશલ્યા માટે જેટલું કરે છે તેનાથી પણ વધીને તે મારી સેવા-સુશ્રૂષા કરે છે.

Verse 19

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।

જો રાજ્ય રામનું હોય, તો તે જ રાજ્ય ભરતનું પણ છે; કારણ કે રાઘવ પોતાના ભાઈઓને પોતાના આત્મા સમાન જ માને છે.

Verse 20

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।

કૈકેયીના વચન સાંભળીને મન્થરા અત્યંત દુઃખિત થઈ; લાંબા, ગરમ શ્વાસ ખેંચી, તેણે કૈકેયીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 21

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।

મૂર્ખતાના અંધકારથી તું પોતાનું જ દુર્ભાગ્ય સમજી શકતી નથી; શોક અને વ્યસનથી વિસ્તરેલા દુઃખસાગરમાં ડૂબતી તને આગળનું અનર્થ દેખાતું નથી.

Verse 22

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।

રાઘવ રાજા બનશે, અને રાઘવ પછી તેનો પોતાનો પુત્ર રાજ્ય પામશે; પરંતુ હે કૈકેયી, ભરત રાજવંશમાંથી દૂર ઠેલાઈ ઉપહાસનું પાત્ર બનશે.

Verse 23

न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।

હે ભામિની, રાજાના બધા પુત્રો રાજ્યસિંહાસન પર રહી શકતા નથી; જો બધાને શાસક તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે તો મહાન અણય ઊભો થાય.

Verse 24

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।

અતએવ, હે કૈકેયી—હે નિર્દોષ અંગવાળી—રાજાઓ રાજ્યતંત્રનું ભારણ જ્યેષ્ઠ પુત્રને સોંપે છે, અથવા ગુણવંત બીજા પુત્રને પણ સોંપે છે.

Verse 25

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।

હે વત્સલે, તારો પુત્ર અત્યંત રીતે દબાઈ જશે; અનાથ સમાન, સુખોથી અને રાજવંશની ઉત્તરાધિકાર-પરંપરાથી વિચ્છિન્ન થઈ જશે.

Verse 26

साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।

હું તો તારા હિતાર્થે અહીં આવી છું; પરંતુ તું મને સમજતો નથી. જ્યારે તારી સપત્નીનું ભાગ્ય વધે છે, ત્યારે તું મને ‘બાકી’ ગણાતું દાન આપવા ઇચ્છે છે.

Verse 27

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।

રામ નિશ્ચયે કાંટકરહિત રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને ભરતને દેશાંતરમાં હાંકી દેશે—અથવા તો તેને પરલોકમાં પણ મોકલી દેશે.

Verse 28

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।

કારણ કે ભરતને તું બાળપણમાં જ મામાના ઘેર મોકલ્યો હતો. અને નજીકતા તો સ્થાવર વસ્તુઓમાં પણ સ્નેહ ઉપજાવે છે.

Verse 29

भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।

અને ભરતના અનુવર્તી શત્રુઘ્ન પણ તેની સાથે સમાન રીતે ગયો છે. જેમ લક્ષ્મણ રામની સાથે રહે છે, તેમ શત્રુઘ્ન ભરતની સાથે રહે છે.

Verse 30

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।

શ્રવણમાં આવે છે કે વનવાસીઓએ કાપવા નિશ્ચિત કરેલો કોઈ વૃક્ષ, નજીક ઉગેલી ઈષીકા જેવી કાંટાળી ઘાસના કારણે મહાભયથી મુક્ત થઈ જાય છે.

Verse 31

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।

સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ રામનું રક્ષણ કરે છે અને રાઘવ રામ પણ લક્ષ્મણનું રક્ષણ કરે છે; અશ્વિનીકુમારોની જેમ તેમનું ભ્રાતૃસ્નેહ લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 32

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।

અતએવ રામ લક્ષ્મણ પ્રત્યે અતિસૂક્ષ્મ પણ પાપ (અપકાર) નહીં કરે; પરંતુ ભરત વિષે તો સંશય નથી—રામ તેને અપકાર કરશે.

Verse 33

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।

અતએવ રાજગૃહમાંથી જ તારો પુત્ર સીધો વનમાં જાય; આ જ મને ગમે છે અને ખરેખર તારા માટે પણ અત્યંત હિતકારક છે.

Verse 34

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।

આ રીતે તારા તથા તારા સમગ્ર જાતિ-પક્ષનું કલ્યાણ નિશ્ચયે થશે—જો ભરત ધર્મમાર્ગે પિતૃપરંપરાગત રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે.

Verse 35

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।

સુખમાં ઉછરેલો તે બાળક—તારો ભરત—રામનો સહજ પ્રતિસ્પર્ધી છે. સમૃદ્ધ રામના વશમાં, સર્વ સાધનોથી વંચિત થઈ, તે કેવી રીતે જીવશે?

Verse 36

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।

જેમ વનમાં સિંહ હાથીઓના યુથપતિ પર ધસી આવે, તેમ રામ ભરતને દબાવી નાખશે; તેથી તેને બચાવવું તારે યોગ્ય છે.

Verse 37

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।

પહેલાં, સૌભાગ્યવતી બની ગર્વથી, તું રામમાતાને—તારી સપત્નીને—અવગણના કરી હતી; તે વૈરનો બદલો તે કેમ ન લે?

Verse 38

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।

હે સુન્દરી, જ્યારે રામ રત્નાકર, શૈલ અને નગરોથી સમૃદ્ધ આ ધરતી પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે તું પણ—ભરત સાથે—અશુભ પરાભવ, દીનતા અને અપમાનમાં પડી જશે.

Verse 39

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।

જ્યારે રામ આ ધરતી પ્રાપ્ત કરશે, ત્યારે ભરત નિશ્ચયે વિનાશ પામશે. તેથી હમણાં જ તારા પુત્ર માટે રાજ્યનો વિચાર કર, અને પરસ્પર્ધી રામને વનવાસે મોકલવાનો ઉપાય પણ કર.