Sarga 18

Verse 1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे।कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।।।

ત્યાં રામે શુભ આસન પર બેઠેલા પોતાના પિતાને જોયા; કૈકેયી તેમની બાજુમાં હતી, અને રાજા દીન દેખાતા, દુઃખથી તેમનું મુખ ફિક્કું અને સુકાઈ ગયેલું હતું.

Verse 2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।।।

તે વિનયપૂર્વક પ્રથમ પિતાના ચરણોમાં અભિવાદન કરીને નમ્યો; ત્યારબાદ સુસમાહિત મનથી કૈકેયીના ચરણોમાં પણ વંદન કર્યું.

Verse 3

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।।।

‘રામ’ એમ માત્ર કહી, આંસુઓથી ભરાયેલા નેત્રોવાળો દીન નૃપ એવો વ્યાકુળ થયો કે ન તો તે રામને જોઈ શક્યો, ન આગળ બોલી શક્યો.

Verse 4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

નરપતિ પિતાનું એ અપૂર્વ, ભયંકર રૂપ જોઈને રામ પણ ભયગ્રસ્ત થયો—જાણે પગથી સાપને સ્પર્શી ગયો હોય તેમ.

Verse 5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

ઇન્દ્રિયો આનંદહીન થઈ ગયાં; શોક અને સંતાપથી ક્ષીણ થયેલા મહારાજા ઊંડા નિશ્વાસ લેતા, વ્યથિત અને અકુલ ચિત્તવાળા હતા. સ્વભાવથી અક્ષોભ્ય હોવા છતાં તેઓ તરંગમાળાથી મંડિત સમુદ્ર જેમ ઉથલપાથલ થતા જણાયા; ગ્રહણગ્રસ્ત સૂર્ય સમા; અને અસત્ય બોલવાથી પતિત થયેલા ઋષિ સમા.

Verse 6

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

ઇન્દ્રિયો આનંદહીન થઈ ગયાં; શોક અને સંતાપથી ક્ષીણ થયેલા મહારાજા ઊંડા નિશ્વાસ લેતા, વ્યથિત અને અકુલ ચિત્તવાળા હતા. સ્વભાવથી અક્ષોભ્ય હોવા છતાં તેઓ તરંગમાળાથી મંડિત સમુદ્ર જેમ ઉથલપાથલ થતા જણાયા; ગ્રહણગ્રસ્ત સૂર્ય સમા; અને અસત્ય બોલવાથી પતિત થયેલા ઋષિ સમા.

Verse 7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

પિતાના અચિંત્ય શોકને મનમાં ધારણ કરતાં રામ વધુ જ ઉદ્વિગ્ન બન્યા—જેમ પૂર્ણિમાના જ્વારમાં સમુદ્ર વધુ ઉછળે.

Verse 8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः।किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।।।

ત્યારે પિતાના હિતમાં રત રામે વિચાર્યું: “આજે નૃપતિ મને કેમ પ્રતિઅભિનંદન આપતા નથી?”

Verse 9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।।।

“અન્ય સમયે પિતા ક્રોધિત હોય તોય મને જોઈ પ્રસન્ન થઈ જાય છે; પરંતુ આજે મને જોઈને પણ તેમને આ વ્યથા કેમ ઉપજે છે?”

Verse 10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।।।

રામ શોકથી પીડિત દિન પુરુષ સમા, દુઃખથી મુખની કાંતિ મલિન થયેલી; પ્રથમ કૈકેયીને અભિવાદન કરીને પછી વચન બોલ્યા.

Verse 11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।।।

શું મેં અજ્ઞાનવશ કોઈ અપરાધ કર્યો છે, જેના કારણે મારા પિતા ક્રોધિત થયા છે? તે મને કહો; અને તમે જ તેમને પ્રસન્ન કરી શાંત કરો.

Verse 12

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः।विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।।।

જે સદા મારા પ્રત્યે સ્નેહાળ રહ્યા છે, તેમનું મન હવે કેમ અપ્રસન્ન છે? તેમનું મુખ કેમ ફિક્કું અને દિન છે, અને તેઓ મને કેમ બોલતા નથી?

Verse 13

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।।।

શું તેમને શરીરની કોઈ વ્યાધિ પીડે છે, કે મનની કોઈ વ્યથા? કોઈ સંતાપ કે અતિશય દુઃખ તો નથી ને? કારણ કે સદા સુખ દુર્લભ છે.

Verse 14

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।।।

ક્યાંય સુંદર દર્શનવાળા કુમાર ભરતને, અથવા મહાસત્ત્વશાળી શત્રુઘ્નને, કે મારી માતાઓને કોઈ અશુભ તો નથી ને?

Verse 15

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

જો મેં મહારાજ—મારા પિતાને—ક્યારેય અતોષિત કર્યા હોય, અથવા પિતૃવચનનું પાલન ન કર્યું હોય, અને રાજા ક્રોધિત થયા હોય, તો હું એક ક્ષણ પણ જીવવા ઇચ્છતો નથી.

Verse 16

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।।।

જ્યારે મનુષ્ય આ લોકમાં પોતાના પ્રાદુર્ભાવનું મૂળ કારણ પ્રત્યક્ષ જોઈ લે, ત્યારે પ્રત્યક્ષ દૈવત હાજર હોય તો તે તેના અનુસાર વર્ત્યા વિના કેવી રીતે રહી શકે?

Verse 17

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम।उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।।।

શું મારા પિતાને તમે અભિમાનથી આઘાત પામી ક્રોધમાં કોઈ કઠોર વચન કહ્યાં, જેના કારણે તેમનું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું?

Verse 18

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।।।

હે દેવી રાણી, હું વારંવાર પૂછું છું; કૃપા કરીને તત્ત્વથી સત્ય કહો—મનુજાધિપ (રાજા)માં આ અપૂર્વ પરિવર્તન કયા કારણથી આવ્યું છે?

Verse 19

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।।।

મહાત્મા રાઘવ દ્વારા આમ કહ્યા પછી, કૈકેયી—સંપૂર્ણ નિર્લજ્જ—પોતાના હિતને સાધવા માટે ધૃષ્ટ વચન બોલી.

Verse 20

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन।किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।।।

હે રામ, રાજા ક્રોધિત નથી, ને તેને કોઈ આપત્તિ પણ આવી નથી; પરંતુ તારો ભય હોવાથી, મનમાં જે છે તે બોલી શકતો નથી.

Verse 21

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते।तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।।।

તું તેને અતિ પ્રિય હોવાથી, અપ્રિય વાત તને કહેવા તેની વાણી આગળ વધતી નથી; તેથી, તેણે મને જે વચન આપ્યું હતું તે તારે નિશ્ચયે પૂર્ણ કરવું.

Verse 22

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।।।

આ રાજાએ પહેલાં મને પૂજાસન્માન કરીને એક વર આપ્યો; હવે પછીથી તે પસ્તાય છે—જેમ કોઈ સામાન્ય મનુષ્ય પસ્તાય તેમ.

Verse 23

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः।स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।।।

‘હું આપી દઈશ’ એમ કહી, વિશાંપતિએ મને વર સહજ રીતે આપ્યો; હવે તે વ્યર્થ રીતે પાણી સૂકી ગયે ત્યાં બંધ બાંધવા ઇચ્છે છે.

Verse 24

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।।।

હે રામ, આ ધર્મનું મૂળ તત્ત્વ છે, સજ્જનોને પણ જાણીતું છે: રાજાએ તારા કારણે ક્રોધિત થયો હોય તોય તે સત્યનો ત્યાગ ન કરવો.

Verse 25

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्।करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।।।

જો રાજા શુભ હોય કે અશુભ—જે કંઈ કહેશે તે બધું તું કરશ, તો પછી હું ફરી તને સર્વ વાત કહી દઈશ.

Verse 26

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।।।

જો રાજાએ તને જે કહ્યું છે તે તારા દ્વારા ભંગ ન થશે, તો હું કહું; કારણ કે તે પોતે તને કહેશે નહીં.

Verse 27

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।।।

કૈકેયીએ ઉચ્ચારેલા આ વચનો સાંભળી, વ્યથિત રામે રાજાની સન્નિધિમાં તે દેવીને સંબોધી કહ્યું.

Verse 28

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।।।

અહો, ધિક્કાર! હે દેવી, મને આવા વચન કહેવા તને શોભતું નથી. રાજાના વચનથી તો હું અગ્નિમાં પણ પડી જાઉં; તીક્ષ્ણ વિષ પણ પી જાઉં, કે સમુદ્રમાં પણ ડૂબી જાઉં—કારણ કે તેઓ મારા પિતા, ગુરુસમાન અને હિતેચ્છુ નૃપ છે; તેમની આજ્ઞાથી નિયુક્ત થઈ હું બધું કરું.

Verse 29

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.18.28।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।2.18.29।।

અહો, ધિક્કાર! હે દેવી, મને આવા વચન કહેવા તને શોભતું નથી. રાજાના વચનથી તો હું અગ્નિમાં પણ પડી જાઉં; તીક્ષ્ણ વિષ પણ પી જાઉં, કે સમુદ્રમાં પણ ડૂબી જાઉં—કારણ કે તેઓ મારા પિતા, ગુરુસમાન અને હિતેચ્છુ નૃપ છે; તેમની આજ્ઞાથી નિયુક્ત થઈ હું બધું કરું.

Verse 30

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।।।

અતએવ, હે દેવી, રાજાને જે ઇચ્છિત છે તે વચન મને કહો. હું તે કરીશ—હું પ્રતિજ્ઞા કરું છું; રામ બે રીતે બોલતો નથી, પોતાના વચનથી પાછો ફરતો નથી.

Verse 31

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।।।

સરળતા અને સત્યવચનમાં સ્થિર એવા રામને, અનાર્ય સ્વભાવવાળી કૈકેયીએ અત્યંત કરુણ અને કઠોર વચનો કહ્યા.

Verse 32

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।।।

હે રાઘવ, પૂર્વે દેવો અને અસુરો વચ્ચેના મહાયુદ્ધમાં, જ્યારે તમારા પિતા ઘાયલ થયા હતા અને મેં મહાસંગ્રામમાં તેમની રક્ષા કરી હતી, ત્યારે તેમણે મને બે વરદાન આપ્યાં.

Verse 33

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।।।

તેમાં મેં રાજાને ભરતનો અભિષેક માગ્યો છે, અને હે રાઘવ, તમારું આજ જ દંડકારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન પણ માગ્યું છે.

Verse 34

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।।।

જો તું પિતાને પોતાની સત્ય પ્રતિજ્ઞામાં સ્થિર રાખવા ઇચ્છે અને હે નરશ્રેષ્ઠ, પોતાને પણ સત્યનિષ્ઠ કરવા ઇચ્છે, તો મારા આ વચનને સાંભળ.

Verse 35

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्।त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

પિતાના આદેશમાં સ્થિર રહેજે, જેમ તેમણે પ્રતિજ્ઞા કરી છે; તારે નવ વર્ષ અને પાંચ વધુ—ચૌદ વર્ષ—વનમાં પ્રવેશ કરવો જ પડશે.

Verse 36

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।।।

હે રાઘવ, રાજાએ તારા હિતાર્થે જે આ અભિષેકની સર્વ તૈયારી કરી છે, એ જ તૈયારીથી ભરતનો અભિષેક થવા દેજે.

Verse 37

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।।।

આ અભિષેકનો ત્યાગ કરીને દંડકારણ્યમાં આશ્રય લે; જટા અને અજિન ધારણ કરીને સાત અને સાત—ચૌદ વર્ષ—ત્યાં નિવાસ કર.

Verse 38

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्।नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।

“કોશલપુર (અયોધ્યા)માં ભરત આ ભૂમિનું શાસન કરે—નાનાવિધ રત્નોથી સમાકીર્ણ, અને ઘોડા, રથ તથા હાથીઓથી સમૃદ્ધ આ રાજ્યનું.”

Verse 39

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।।।

આ કારણથી કરુણાથી પરિપૂર્ણ નરેન્દ્ર, શોકથી વ્યાકુલ મુખવાળો, તને નજરે જોવાનું પણ સહન કરી શકતો નથી.

Verse 40

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।।।

રઘુનંદન! નરેન્દ્રનું આ વચન પૂર્ણ કર; મહાન સત્યનિષ્ઠાથી, હે રામ, મનુષ્યલોકના સ્વામી રાજાને તાર।

Verse 41

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यांन चैव रामः प्रविवेश शोकम्।प्रविव्यथे चापि महानुभावोराजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।।।

તે સ્ત્રી કઠોર વચનો બોલતી હતી, તોય રામ શોકમાં પ્રવેશ્યા નહીં; પરંતુ મહાનુભાવ રાજા, પુત્રવિપત્તિથી દગ્ધ, અત્યંત વ્યથિત થયો.