Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥१॥

આ રીતે રામમાતા કૌસલ્યા વિલાપ કરતી હતી ત્યારે, પોતે પણ દિન બનેલા લક્ષ્મણે તે ક્ષણને યોગ્ય એવા શબ્દો તેણીને કહ્યા.

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥२॥

હે આર્યે! મને પણ આ વાત રોચતી નથી કે રાઘવ રાજ્યલક્ષ્મી ત્યજીને વનમાં જાય—માત્ર સ્ત્રીના વચનવશ થઈને.

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥३॥

વિવેક વિપરીત થયેલો, વૃદ્ધ અને વિષયસુખોથી પીડિત—કામવશ અને (કૈકેયી દ્વારા) ઉશ્કેરાયેલો રાજા શું ન બોલે?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥४॥

મને રાઘવમાં કોઈ અપરાધ દેખાતો નથી, ન તો એવો કોઈ દોષ; જેના કારણે તેને રાજ્યમાંથી કાઢી વનમાં વસાવવા યોગ્ય ઠરે.

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥५॥

હું આ લોકમાં એવો કોઈ મનુષ્ય નથી જોતો—શત્રુ પણ નહીં, પરાજિત પણ નહીં—જે તેની કોઈ દોષની વાત, પીઠ પાછળ પણ, ઉચ્ચારે; પોતાનો મિત્ર ત્યજાયેલો હોય તોય નહીં.

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥६॥

દેવસમાન, ઋજુ, દાંત (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી) અને શત્રુઓને પણ પ્રિય એવા પુત્રને—ધર્મને અવગણીને—અકારણ કોણ ત્યજી શકે?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥७॥

રાજાના આ વચનને—જે ફરી બાળપણને પામ્યો હોય તેમ લાગે—રાજધર્મનું સ્મરણ કરતો કયો પુત્ર હૃદયમાં ધારણ કરી શકે?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥८॥

જ્યાં સુધી કોઈ મનુષ્ય આ વિષયને જાણે નહીં, ત્યાં સુધી મારી સાથે રહી, આ આજ્ઞાને પોતાના અધિકારમાં રાખી અમલમાં મૂકો.

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥९॥

હે રાઘવ, તું ગુપ્ત રહે ત્યારે ધનુષ્ય હાથમાં લઈને હું તારા બાજુએ ઊભો હોઉં—તો કૃતાંત સમા તું સ્થિર હોય ત્યારે તારા વિરુદ્ધ અતિશય કરવાનું કોણ સમર્થ થશે?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥१०॥

હે મનુજશ્રેષ્ઠ! જો આ સમગ્ર અયોધ્યા વૈરભાવથી તારા વિરુદ્ધ ઊભી રહેશે, તો હું મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી આ આખી નગરીને નિર્મનુષ્ય કરી દઈશ.

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥११॥

અને ભરતના પક્ષમાં હોય તે કોઈ પણ—અથવા જે કોઈ તેના હિતની ઇચ્છા કરે—એ બધાને હું સંહાર કરી દઈશ; કારણ કે કોમળ સ્વભાવવાળાને તો અવમાનથી દબાવી દેવામાં આવે છે.

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥१२॥

કૈકેયી દ્વારા ઉશ્કેરાયેલો આપણો પિતા જો ખરેખર દુષ્ટ બની અમારો શત્રુ થયો હોય, તો સગાપણાની આસક્તિ છોડીને તેને રોકી દેવું—બંધન કરવું, કેદ કરવી, અને જરૂર પડે તો વધ પણ કરવો.

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥१३॥

ગુરુ પણ જો અહંકારથી મત્ત બની, કરવું-ન કરવું ન જાણે અને કુપથ પર ચાલે, તો તેને સુધારવું જ પડે; એવા પ્રસંગે શાસન-શિસ્ત કરવી ધર્મરૂપ કર્તવ્ય બને છે.

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥१४॥

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કયા બળના આધારથી—અથવા કયા કારણથી—આ રાજા તારા અધિકારરૂપે સ્થિર આ રાજ્ય કૈકેયીને આપવા ઇચ્છે છે?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥१५॥

હે અરીશાસક, તું અને હું—બંનેએ—અત્યંત વૈર ઊભું કર્યા પછી, તેને ભરતને રાજલક્ષ્મી આપવા કેટલી શક્તિ છે?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥१६॥

હે માતા, ભાવથી હું સત્યરૂપે મારા ભાઈ પ્રત્યે અનુરક્ત છું. મારી સત્યતા દ્વારા, મારા ધનુષ્ય દ્વારા, અને તને અર્પિત દાન-યજ્ઞના પુણ્ય દ્વારા હું તને શપથ કરું છું.

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥१७॥

હે દેવી માતા, આ વાત પહેલેથી નિશ્ચિત જાણો: જો રામ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં કે અરણ્યમાં પ્રવેશ કરશે, તો હું પહેલો જ ત્યાં પ્રવેશી જઈશ.

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥१८॥

ઉદિત સૂર્ય જેમ અંધકાર દૂર કરે તેમ, મારા પરાક્રમથી હું તમારું દુઃખ હરી લઈશ. હે દેવી માતા, તમે મારી શક્તિ જુઓ અને રાઘવ પણ તે જ જુએ.

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥१९॥

મહાત્મા લક્ષ્મણના આ વચનો સાંભળી, શોકથી વ્યાકુળ અને રડતી કૌશલ્યાએ રામને કહ્યું.

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥२०॥

પુત્ર, તારા ભાઈ લક્ષ્મણે જે કહ્યું તે તું સાંભળ્યું છે. જો તને ગમે, તો આ વિષયમાં ત્યારપછી જે કરવું યોગ્ય લાગે તે કર.

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥२१॥

મારી સપત્ની (કૈકેયી) દ્વારા બોલાયેલા અધર્મી વચનો સાંભળ્યા પછી પણ, શોકથી દગ્ધ થયેલી મને અહીં છોડીને તારે અહીંથી જવું યોગ્ય નથી.

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥२२॥

હે ધર્મજ્ઞ! જો તું સાચે ધર્મમાં સ્થિર રહી ધર્મ આચરવા ઇચ્છે, તો અહીં જ રહી મારી શુશ્રૂષા કર; આ અનuttમ ધર્મનું આચરણ કર.

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥२३॥

હે પુત્ર! પોતાના ઘરમાં નિયમપૂર્વક વસીને માતાની શુશ્રૂષા કરનાર કાશ્યપ—પરમ તપથી યુક્ત—ત્રિદિવને પામ્યો.

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥२४॥

જેમ રાજા તારા માટે ગૌરવપૂર્વક પૂજ્ય છે, તેમ હું પણ છું. હું તને અનુમતિ આપતો નથી; અહીંથી વનમાં જવું નહિ.

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥२५॥

તારા વિયોગથી મને જીવનનું કે સુખનું કોઈ કાર્ય નથી. તારી સાથે રહેવું—ભલે તૃણ પણ ખાવું પડે—એ જ મારું શ્રેય છે.

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२६॥

જો તું વનમાં જશે અને મને શોકમાં ડૂબેલી છોડી દેશે, તો હું અહીં પ્રાયોપવેશ કરીશ; કારણ કે હું ખરેખર જીવવા સમર્થ નથી.

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥२७॥

ત્યારે, પુત્ર, તું લોકવિખ્યાત એવા નરકને પ્રાપ્ત થશે; જેમ અધર્મથી નદીઓના પતિ સમુદ્રે બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ ઉપાર્જ્યું હતું.

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥२८॥

પછી એવી દયનીય રીતે વિલાપ કરતી માતા કૌસલ્યાને જોઈ, ધર્માત્મા રામે ધર્મસંમત વચન કહ્યું.

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥२९॥

પિતાના વચનને લંઘવાની શક્તિ મારી પાસે નથી. શિર નમાવી હું તને પ્રાર્થના કરું છું; મને વનમાં જવું છે.

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥३०॥

પિતાના વચનનું પાલન કરવા માટે વ્રતચારી અને ધર્મજ્ઞ એવા વિદ્વાન ઋષિ કંડુએ પણ ગાયનો વધ કર્યો હતો.

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥३१॥

અમારા જ વંશમાં પૂર્વે પિતા સગરની આજ્ઞાથી ધરતી ખોદતા સગરપુત્રો મહાભયંકર મૃત્યુને પામ્યા.

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥३२॥

જામદગ્ન્ય રામે (પરશુરામે) પિતાના વચનનું પાલન કરતાં વનમાં પરશુથી પોતાની જ જનની રેણુકાને કાપી નાખી.

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥३३॥

હે દેવી, આવા અને અન્ય અનેક દેવસમાન પુરુષોએ પિતાનું નિર્ભય વચન પૂર્ણ કર્યું છે; તેથી હું પણ પિતાના હિત માટે પિતાનો સંકલ્પ સિદ્ધ કરીશ.

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥३४॥

હે દેવી, પિતૃઆજ્ઞાનું પાલન માત્ર હું એકલો કરતો નથી; મેં જે તને કીર્તિત કર્યા છે તેઓએ પણ એવું જ કર્યું છે.

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥३५॥

હું તને ધર્મનો કોઈ નવો, પરંપરાવિરોધી માર્ગ સૂચવતો નથી; પૂર્વજોએ મંજૂર કરી ચાલેલો આ માર્ગ જ હું અનુસરો છું.

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥३६॥

અતએવ આ જ મારું કર્તવ્ય છે; ધરતી પર હું તેને અન્યથા નહીં કરું. પિતાના વચનનું પાલન કરનાર કોઈ પણ નિશ્ચયે ધર્મથી ચ્યૂત થતો નથી.

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥३७॥

આ રીતે માતાને કહીને, વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ ધનુર્ધરોમાં અગ્રગણ્ય એવા રામે ફરીથી લક્ષ્મણને સંબોધ્યા.

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥३८॥

હે લક્ષ્મણ, મને મારા પ્રત્યે તારો અનુત્તમ સ્નેહ જાણીતો છે; તારો પરાક્રમ, તારી સત્ત્વશક્તિ અને અદમ્ય તેજ પણ હું જાણું છું.

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥३९॥

હે શુભલક્ષણ લક્ષ્મણ, સત્ય અને શમના સાચા અભિપ્રાયને ન સમજી શકવાને કારણે મારી માતાનું દુઃખ મહાન અને અતુલ છે.

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥४०॥

ધર્મ જ આ લોકમાં પરમ છે; અને સત્ય ધર્મમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે. મારા પિતાનું આ ઉત્તમ વચન પણ ધર્મ પર જ આધારિત છે.

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥४१॥

પિતાનું, માતાનું અથવા બ્રાહ્મણનું વચન એકવાર સ્વીકારી લીધા પછી—હે વીર—ધર્મનો આશ્રય લઈને સ્થિર રહેનારએ તે પ્રતિજ્ઞાને વ્યર્થ થવા દેવી નહિ.

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥४२॥

અતએવ હું પિતાની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરી શકીશ નહિ. હે વીર, પિતાના વચનના કારણે જ કૈકેયીએ મને (વનવાસ તરફ) પ્રેરિત કર્યો છે.

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥४३॥

અતએવ ક્ષત્રધર્મ તરીકે દેખાતી આ અનાર્ય વૃત્તિને ત્યજી દો. ધર્મનો આશ્રય લો; કઠોર હિંસા તરફ ન વળો. મારી બુદ્ધિનું અનુસરણ કરશો.

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥४४॥

આ રીતે સૌહાર્દથી ભાઈને કહીને, લક્ષ્મણના અગ્રજ શ્રીરામે ફરીથી કૌસલ્યાને સંબોધ્યા—હાથ જોડીને અને મસ્તક નમાવીને.

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥४५॥

હે દેવી માતા, મને અનુમતિ આપો; હું અહીંથી વનમાં જવા નીકળું છું. મારા પ્રાણોની શપથથી હું તમને બાંધું છું—મારા કલ્યાણાર્થે મંગલકર્મો અને આશીર્વાદ કરો.

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥४६॥

પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરીને હું વનમાંથી ફરી નગરમાં પરત આવીશ—જેમ પ્રાચીન રાજર્ષિ યયાતિ સ્વર્ગથી પતિત થઈને પણ ફરી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥४७॥

માતા, શોકને હૃદયમાં ધીરજથી ધારણ કરો; શોક ન કરો. પિતાજીના વચનનું પાલન કરીને વનવાસ પૂર્ણ કરી હું ફરી અહીં પરત આવીશ.

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥४८॥

તમે, હું, વૈદેહી, લક્ષ્મણ અને સુમિત્રા—અમે સૌએ પિતાજીના આદેશમાં અડગ રહેવું જોઈએ; આ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥४९॥

અંબા, આ સર્વ તૈયારી સંહરી લો અને હૃદયમાં ઊઠતું દુઃખ દબાવી રાખો; વનમાં નિવાસ કરવાનો જે મારો ધર્મ્ય નિશ્ચય છે, તે ધર્મમાર્ગરૂપે સ્વીકારી અનુસરવામાં આવે.

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥५०॥

તેના વચનો—ધર્મમાં સુસ્થિર, અચળ અને નિર્ભય—સાંભળી માતા-રાણી, જાણે મૃત્યુમાંથી ચેતના પાછી પામીને, રામને સ્થિર નજરે જોઈ ફરી બોલી.

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥५१॥

પુત્ર, જેમ તારા માટે પિતા છે તેમ હું પણ છું—સ્વધર્મથી ગુરુ અને સ્નેહથી સુહૃદ. હું તને અનુમતિ આપતી નથી; મને અતિ દુઃખિત છોડી તું આ રીતે જવા યોગ્ય નથી.

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥५२॥

તારા વિના અહીં મારું જીવન શેનું? સ્વર્ગથી શું, પિતૃઓને અર્પણ થતી સ્વધાથી શું, કે અમૃતથી પણ શું? મારા માટે તો તારી સન્નિધિનો એક ક્ષણ પણ, તારા વિના આ સમગ્ર જીવલોક કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥५३॥

માતાના આ કરુણ વિલાપને સાંભળી રામ વધુ ને વધુ અંદરથી દહન પામ્યો—જેમ મહાગજને માર્ગમાં પ્રવેશતા મનુષ્યો જ્વલંત ઉલ્કાઓથી પાછો હાંકી દે.

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥५४॥

ધર્મમાં સ્થિર રહી, તેણે ધર્મ્ય એવા યોગ્ય વચનો કહ્યા—શોકથી લગભગ મૂર્છિત માતાને અને વ્યથા થી દગ્ધ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને; તે ક્ષણે જે રીતે બોલવું યોગ્ય હતું, તેમ બોલવા તે જ સમર્થ હતો.

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥५५॥

હે લક્ષ્મણ, તારી ભક્તિ અને પરાક્રમ હું સદૈવ જાણું છું; પરંતુ મારા અભિપ્રાયને સાચે વિચારીયા વિના, તું માતા સાથે મળીને મને અતિ દુઃખ આપો છો.

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥५६॥

હે તાત, લોકમાં ધર્મ, અર્થ અને કામ—ધર્મથી ઉપજતા ફળોના પ્રકાશમાં જ પરખાય છે. મારા પસંદ કરેલા માર્ગમાં તો નિશ્ચયે આ ત્રણે જ છે—જેમ પત્નીનું વશ્ય અને વિશ્વાસભર્યું અનુસરણ હોય, અને સુપુત્રોથી ધન્ય માતામાં પ્રિયતા વસે તેમ.

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥५७॥

પરંતુ જ્યાં આ ત્રણે એકસાથે સ્થિર ન રહી શકે, ત્યાં જે માર્ગે ધર્મ સ્થિર થાય તે જ ગ્રહણ કરવો. કારણ કે લોકમાં અર્થપરાયણ મનુષ્ય દ્વેષ્ય બને છે, અને કામવશ જીવન પણ વિદ્વાનોને પ્રશસ્ત નથી.

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥५८॥

ગુરુ, રાજા, પિતા કે વૃદ્ધ—ક્રોધથી, હર્ષથી અથવા કામથી પણ—ધર્મને વિચારી જે કાર્ય આદેશે, તેને કરવું જોઈએ; નિર્દયવૃત્તિ વાળો ન હોય તો કોણ ન કરે?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥५९॥

હે પ્રિય, પિતાની આ પ્રતિજ્ઞાને સંપૂર્ણ રીતે યથાવત્ ન પાળું એવું હું કરી શકતો નથી। આજ્ઞા આપતાં તે આપણો ગુરુ છે; અને દેવી (માતાજી) માટે તે પતિ—તેની શરણ, તેની ગતિ અને તેનો ધર્મ છે.

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥६०॥

જ્યારે ધર્મરાજા પિતા હજી જીવિત છે અને વિશેષ કરીને પોતાના ધર્મમાર્ગે સ્થિર છે, ત્યારે દેવી રાણી મારી સાથે અહીંથી કેવી રીતે જાય? શું તે કોઈ બીજી વિધવા નારી સમાન બની શકે?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥६१॥

હે માતા, હું વનમાં જવા નીકળું છું; કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો, દેવી. મારા માટે મંગળ અને કલ્યાણના આશીર્વાદ-વિધિઓ કરો, જેથી અવધિ પૂર્ણ થતાં હું ફરી પાછો આવું—જેમ સત્યબળથી યયાતિ ફરી પરત આવ્યો હતો.

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥६२॥

માત્ર રાજ્યના કારણસર હું આ મહાન યશને પીઠ પાછળ નાખવા સમર્થ નથી. અલ્પકાલીન આ જીવનમાં, હે માતા, અધર્મથી આજે આ નાની ધરતી મેળવવાનું હું પસંદ કરતો નથી.

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥६३॥

માતાને પ્રસન્ન કરતાં, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે—પરાક્રમથી દંડકારણ્ય જવા દૃઢ નિશ્ચય કરીને—પછી નાના ભાઈને સ્પષ્ટ ભાવથી કડક ઉપદેશ આપ્યો; અને હૃદયભક્તિથી જનનીને પ્રદક્ષિણા કરી.