Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥१॥

કૌસલ્યા—સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠા—આ રીતે વિલાપ કરતી હતી; ત્યારે ધર્મમાં સ્થિર સુમિત્રાએ તેને ધર્મ્ય અને ન્યાયસભર વચન કહ્યું.

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः ।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥२॥

હે આર્યા, તારો પુત્ર સદ્‌ગુણોથી યુક્ત પુરુષોત્તમ છે. આમ કૃપણ વિલાપ કે નિરાધાર રુદનથી શું લાભ?

Verses 3-4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥३॥शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये ।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥४॥

હે આર્યા, તારો મહાબલી પુત્ર રાજ્ય ત્યજી ગયો છે—મહાત્મા, સત્યવાદી પિતાના ધર્મયુક્ત વચનને સિદ્ધ કરવા માટે. શિષ્ટજનોએ યોગ્ય રીતે આચરેલો, પરલોકમાં શાશ્વત ફળ આપતો ઉત્તમ માર્ગ—એ ધર્મમાં રામ સ્થિત છે; તેથી રામ કદી શોકયોગ્ય નથી.

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥५॥

આ નિષ્કલંક લક્ષ્મણે આ વિષયમાં સર્વોત્તમ આચરણ જાળવ્યું છે; સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાળુ રહી, તે મહાત્મા રામ માટે સાચો લાભ અને આશીર્વાદ સમાન બન્યો છે.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥६॥

સુખમાં ઉછરેલી વિદેહરાજકુમારી વૈદેહી સીતાએ અરણ્યવાસનું દુઃખ જાણતાં છતાં, ધર્માત્મા તમારા પુત્રને અનુસરી છે.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥७॥

જે સમર્થ પ્રભુ લોકમાં કીર્તિરૂપ ધ્વજાને ફરકાવે છે, અને જેના માટે ધર્મ, સત્ય અને વ્રત-આચરણ જ ધન છે—એવો તમારો પુત્ર શું અપ્રાપ્ત રાખે?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति ॥८॥

રામની નિર્મળ શુચિતા અને ઉત્તમ મહાત્મ્ય જાણી, સ્પષ્ટ છે કે સૂર્ય પણ પોતાના તપ્ત કિરણોથી તેના અંગને સંતાપવા યોગ્ય માનતો નથી.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः ।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥९॥

દરેક ઋતુમાં વનમાંથી નીકળતો, શીત-ઉષ્ણમાં સમતુલ્ય અને કલ્યાણકારી સુખદ પવન રાઘવની સેવા કરશે.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति ॥१०॥

રાત્રે નિર્દોષ રામ શયન કરે ત્યારે ચંદ્રમા શીતળ કિરણોથી તેને સ્પર્શી આનંદ આપશે—જેમ પિતા પુત્રને આલિંગે છે તેમ.

Verses 11-12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥११॥स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥१२॥

મહાતેજસ્વી રામને બ્રહ્માસમાન વિશ્વામિત્રે દિવ્ય અસ્ત્રો આપ્યાં, કારણ કે તેણે રણમાં તિમિધ્વજપુત્ર, દાનવોમાં અધિપતિ સુબાહુને રામે હણેલો જોયો હતો. એવો નિર્ભય શૂર પોતાના ભુજબળના આધારથી વનમાં પણ એમ નિવાસ કરશે જાણે પોતાના મહેલમાં રહેતો હોય.

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥१३॥

જેના બાણોના માર્ગમાં આવી શત્રુઓ વિનાશ પામે છે, તેની આજ્ઞા હેઠળ પૃથ્વી કેમ ન સ્થિર રહી શકે?

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता ।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥१४॥

રામનું તેજ, શૌર્ય અને કલ્યાણમય સત્વ—આ બધાથી યુક્ત તે, જ્યારે વનવાસ નિવૃત્ત થશે, ત્યારે શીઘ્રે રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશે.

Verses 15-16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः ।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा ॥१५॥दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥१६॥

હે દેવી, સૂર્ય માટે તે સૂર્ય સમાન છે; અગ્નિ માટે અગ્નિ સમાન; પ્રભુઓ માટે પ્રભુ; શ્રી માટે શ્રેષ્ઠ શ્રી; કીર્તિ માટે અગ્ર કીર્તિ; ક્ષમાશીલો માટે ક્ષમા. દેવતાઓમાં દેવતા અને ભૂતોમાં ભૂતસત્તમ—તેમાં દોષ ક્યાંથી હોય, વનમાં હોય કે નગરમાં?

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥१७॥

પૃથ્વી, વૈદેહી (સીતા) અને શ્રી—આ ત્રણ સાથે પુરુષર્ષભ રામનો શીઘ્ર અભિષેક થશે.

Verses 18-19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः ॥१८॥कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम् ।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥१९॥

તેણે પ્રસ્થાન કર્યું તે જોઈ અયોધ્યાના સર્વ જન શોકના વેગથી વ્યાકુળ થઈ દુઃખજન્ય અશ્રુ વહાવે છે. છતાં અપરાજિત, દેવસ્વરૂપ રામ કુશ અને વલ્કલ ધારણ કરી આગળ વધ્યા; સીતા જેવી લક્ષ્મી પણ તેમની પાછળ અનુગામી બની. એવા પ્રભુ માટે અપ્રાપ્ય શું હોઈ શકે?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् ।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥२०॥

જેનાં માટે ધનુષ્યગ્રહણમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણ આગળ ચાલે છે અને પોતે બાણ, ખડ્ગ તથા શસ્ત્રો ધારણ કરે છે—એવા રામ માટે અપ્રાપ્ય શું હોઈ શકે?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥२१॥

હે દેવી, વનવાસ પૂર્ણ કરીને તે ફરી નિવૃત્ત થઈ પરત આવશે—તું તેને જોશે. શોક અને મોહ ત્યજી દે; હું તને સત્ય કહું છું.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते ।पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥२२॥

હે અનિંદિતે, હે કલ્યાણી, તું ફરી તારા પુત્રને ઉદિત ચંદ્ર સમાન જોશે—જે શિર નમાવી તારા ચરણોને વંદન કરશે.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥२३॥

પુનઃ પ્રવેશતા, અભિષિક્ત અને મહાશ્રીથી દીપ્ત એવા તેને જોઈને, તારી આંખોમાંથી આનંદજન્ય અશ્રુધારા ક્ષણમાં વહેવા લાગશે.

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम् ।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥२४॥

દેવી, શોક કે દુઃખ ન કર; રામમાં કશું અશુભ દેખાતું નથી. તું જલ્દી જ સીતાસહ અને લક્ષ્મણસહ તારા પુત્રને ફરી જોઈશ.

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे ।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥२५॥

અનઘે દેવી, જે લોકો બાકી રહ્યા છે તેમને આશ્વાસન આપવાનું તો તારે છે; તો હવે તું હૃદયને કેમ ભયથી કંપાવું કરે છે?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः ।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥२६॥

દેવી, તને શોક કરવો યોગ્ય નથી, કારણ કે રઘુકુલનંદન રામ તારો પુત્ર છે. સદ્માર્ગે અડગ રહેલા રામથી શ્રેષ્ઠ આ લોકમાં કોઈ નથી.

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥२७॥

સુહૃદોથી ઘેરાયેલો તારો પુત્ર તને વંદન કરતો દેખાશે ત્યારે, તું ક્ષણમાં આનંદાશ્રુ વહાવશે—જેમ વર્ષાકાળની વાદળી રેખાઓવાળો મેઘ વરસે છે.

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥२८॥

તારો પુત્ર—વરદાતા—શીઘ્રે ફરી અયોધ્યામાં પરત આવશે; અને પોતાના કોમળ, ભરાવદાર હાથોથી તારા ચરણોને દબાવી સેવા કરશે.

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम् ॥२९॥

મિત્રો સહિત તારો શૂર પુત્ર તને અભિવાદન કરી નમસ્કાર કરશે; ત્યારે તું આનંદાશ્રુઓથી તેને ફરી સિંચી દેશે—જેમ મેઘરાજિ પર્વતને ભીંજવે.

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या ।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥३०॥

આ રીતે રામની માતાને વિવિધ વચનો દ્વારા આશ્વાસન આપીને, વાણીના ઉપચારમાં કુશળ, નિર્દોષ અને સ્વભાવથી સૌમ્ય એવી દેવી સુમિત્રા મૌન થઈ ગઈ.

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।सद्यश्शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥३१॥

લક્ષ્મણની માતાના તે વચનો સાંભળી, નરદેવપત્ની—રામની માતા—ના શરીરમાંનો શોક તત્કાળ નાશ પામ્યો; જેમ શરદઋતુમાં અલ્પજળવાળો મેઘ વિલીન થઈ જાય.