Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

સુમંત્ર સાથે દીર્ઘ સમય સુધી વાત કરી, અત્યંત દુઃખથી પીડિત ગુહ—રામ દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત થયા પછી—પોતાના ઘેર પરત ગયો.

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

પ્રયાગમાં ભરદ્વાજ ઋષિના આશ્રમમાં તેમનું આગમન, ત્યાં તેમની સાથે નિવાસ, અને ત્યાંથી પર્વત (ચિત્રકૂટ) તરફ તેમનું ગમન—ત્યાં સ્થિત લોકોએ બધું ઓળખી લીધું.

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

અનુજ્ઞા મળતાં સુમંત્રે ઉત્તમ અશ્વોને જોડ્યા અને ઘોર દુઃખથી ભારિત હૃદયે અયોધ્યા નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

તે સુગંધિત વનો, નદીઓ અને સરોવરોને નજરે નિહાળતો, માર્ગમાં આવતા ગામો અને નગરો પણ જોતો જોતો, અતિશય ઝડપથી આગળ વધ્યો.

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

પછી ત્રીજા દિવસે સાંજના સમયે સારથી અયોધ્યામાં આવી પહોંચ્યો અને આનંદવિહોણી અયોધ્યા નગરીને તેણે જોઈ.

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

નગરીને જાણે ખાલી અને નિઃશબ્દ જોઈને, અત્યંત દુઃખિત સુમંત્ર શોકના વેગથી આઘાત પામી ચિંતામાં પડ્યો.

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

“ક્યાંક રામના સંતાપના દુઃખથી પ્રજ્વલિત શોકાગ્નિએ—હાથી-ઘોડા, પ્રજા અને રાજાધિપ સહિત—આ નગરીને દગ્ધ તો નથી કરી ને?”

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

આ રીતે ચિંતામાં લીન સારથી, ઝડપી દોડતા ઘોડાઓ દ્વારા વહેતો, નગરદ્વાર પાસે પહોંચી ત્વરિત અંદર પ્રવેશ્યો.

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

સુમંત્ર આગળ વધતો હતો ત્યારે સૈકડા ને હજારો પુરુષો દોડી આવી સૂતને ઘેરી વળ્યા અને પૂછવા લાગ્યા— “રામ ક્યાં છે?”

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

ગંગાના કાંઠે મેં રાઘવને વિદાય લીધી; તે ધર્માત્મા મહાત્માએ અનુમતિ આપતાં હું પરત ફર્યો છું—એવું તેણે તેમને જણાવ્યું.

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

‘તેઓ પાર ઉતરી ગયા’ એમ જાણતાં જ, આંસુભર્યા મુખવાળા લોકોએ નિશ્વાસ નાખી પોકાર્યું— ‘અહો, ધિક્કાર અમને!’ અને ‘હા રામ!’

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

તેઓ ટોળે ટોળે ઊભા હતા ત્યારે તેમના વચનો પણ તેણે સાંભળ્યા— ‘અમે તો ખરેખર નાશ પામ્યા; હવે અહીં રાઘવને જોઈ શકીશું નહીં.’

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

દાન, યજ્ઞ, વિવાહ અને મહાન સમારંભોમાં પણ— ધર્માત્મા રામ વિના હવે કદી ફરી તેને વચ્ચે જોઈ શકીશું નહીં.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

‘આ પ્રજાને શું હિતકર? શું પ્રિય? શું સુખદ?’— એમ સતત વિચારતાં રામે પિતાની જેમ નગરનું પાલન કર્યું.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

રામના શોકથી દગ્ધ થયેલાં— બારી-વાતાયનમાં ઊભેલી સ્ત્રીઓ અને બજારગલીઓમાં રહેલાં લોકોના વિલાપ તેણે સાંભળ્યા.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

સુમંત્ર મુખ ઢાંકી રાજમાર્ગના મધ્યેથી રથ હાંકતો, જ્યાં રાજા દશરથ હતા તે જ મહેલમાં સીધો પહોંચ્યો.

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

રથમાંથી તુરંત ઉતરી, તે રાજવેશ્મમાં પ્રવેશ્યો અને લોકોથી છલકાતા સાત કક્ષ્યા-આંગણાં પાર કરી ગયો.

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

પછી હર્મ્ય, વિમાનસમાન ઊંચા ભવન અને પ્રાસાદોમાંથી નીચે નજર કરતાં સ્ત્રીઓએ તેને આવતો જોયો; રામદર્શનથી વંચિત થઈ વ્યાકુળ બનેલી તેઓ હાહાકાર કરવા લાગી.

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

વિશાળ નિર્મળ નેત્રો અશ્રુવેગથી છલકાતા, વધુ વ્યથા પામેલી સ્ત્રીઓ નિઃશબ્દે એકબીજાને જોતાં રહી.

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

પછી દશરથની રાણીઓ રામવિષાદથી દગ્ધ થયેલી હતી; મહેલના જુદા જુદા પ્રાસાદોમાંથી તેમનું મંદ, ધીમું વિલાપ તેણે સાંભળ્યું.

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

રામ સાથે નીકળેલો સૂત અહીં રામ વિના પાછો આવ્યો—શોકમાં ડૂબેલી કૌસલ્યાને તે શું ઉત્તર આપશે?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

મને તો નિશ્ચયે લાગે છે કે પુત્ર છીનવાઈ ને નીકળી ગયા પછી કૌસલ્યા માટે કોઈ રીતે પણ જીવવું અતિ દુષ્કર છે.

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

રાજાની રાણીઓના સત્યરૂપ વચનો સાંભળીને, શોકથી પ્રદીપ્ત થયેલું હોય તેમ, તે અચાનક અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

આઠમી કક્ષામાં પ્રવેશ કરીને તેણે ફિક્કા ગૃહમાં રાજાને જોયા—દીન, વ્યાકુળ અને પુત્રશોકથી કુમળી પડેલા.

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

રાજા આસન પર બેઠેલા હતા; તેમની પાસે જઈ સુમંત્રે નમસ્કાર કર્યો અને રામે જેમ કહ્યું હતું તેમ જ રામનો સંદેશો યથાવત્ નિવેદિત કર્યો.

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

તે વચન સાંભળી રાજા મૌન રહી ગયા; ચિત્ત ભ્રમિત થયું અને રામશોકથી પીડિત થઈ તેઓ મૂર્છિત બની ધરા પર પડી ગયા.

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

પૃથ્વીપતિ મૂર્છિત થઈ પડ્યા ત્યારે અંતઃપુરમાં હાહાકાર મચી ગયો; રાણીવર્ગે બાહુ ઉંચા કરી ઉગ્ર રોદન કર્યું, રાજાને ધરા પર પડેલા જોઈને.

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

ત્યારે સુમિત્રાના સહારે કૌસલ્યાએ પડેલા પતિને ઉઠાવ્યો અને આ વચન કહ્યું.

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

હે મહાભાગ રાજન! દુષ્કર કર્મ કરનાર તે (રામ) તરફથી વનવાસમાંથી પરત આવેલ આ દૂતને તમે કેમ પ્રતિભાષા કરીને પૂછતા નથી?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

હે રાઘવ, આવું અયોગ્ય કર્મ કરીને આજે તું લજ્જિત થયો છે? ઊઠ; તારા વચનપાલનનું પુણ્ય તને પ્રાપ્ત થાઓ—પરંતુ શોકમાં કોઈ સહાય થતી નથી.

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

હે દેવ (મહારાજ), જેના ભયથી તમે સારથિ પાસે રામ વિષે પૂછતા નથી, તે કૈકેયી અત્યારે અહીં નથી; નિર્ભય થઈ નિઃસંકોચ બોલો.

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

આ રીતે મહારાજને કહી, શોકમાં તલિન કૌસલ્યા—આંસુઓથી ભીંજાયેલી વાણીવાળી—ક્ષણમાં ધરતી પર પડી ગઈ.

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

ભૂમિ પર પડી વિલાપ કરતી કૌસલ્યાને જોઈ અને પતિ (રાજા)ની એ દશા પણ નિહાળી, બધી સ્ત્રીઓ એકસાથે ઊંચા સ્વરે રડી ઊઠीं.

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

પછી અંતઃપુરમાંથી ઊઠેલો તે રોદન-નાદ જોઈ વૃદ્ધો, યુવાનો અને સર્વ સ્ત્રીઓ ચારે તરફથી વિલાપ કરવા લાગ્યા; અને દુઃખે ભેગા થયેલાં લોકોથી તે નગર ફરી એકવાર ગીચ બની ગયું.