Sukta 96
Sukta 9.96
Soma Pavamāna (purified Soma)
આ પવમાન સોમ સ્તુતિમાં દબાયેલો સોમ ગાળણીઓમાંથી વેગે આગળ ધસી જાય છે, તેજસ્વી બને છે, જળોમાં ગર્જના કરે છે અને ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવો માટે યોગ્ય બને છે—એવી પ્રશંસા થાય છે. સોમને વિજયી નેતા તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, જે વૈરભાવ અને ગરીબી દૂર હાંકે છે, યજમાન માટે માર્ગ વિસ્તારે છે અને સાથીઓને બળ, સ્પષ્ટતા અને પ્રેરિત શક્તિ જેવા પ્રકાશમય નવા “વસ્ત્રો” પહેરાવે છે.
Mantras
Mantra 1
प्र सेनानीः शूरो अग्रे रथानां गव्यन्नेति हर्षते अस्य सेना । भद्रान्कृण्वन्निन्द्रहवान्त्सखिभ्य आ सोमो वस्त्रा रभसानि दत्ते ॥
આગળ સોમ ગતિ કરે છે—રથોના અગ્રે શૂર સેનાની; ગવ્ય (પ્રકાશમય ગાયો/કિરણો)ને શોધતો જાય છે; તેની આંતરિક સેના હર્ષ પામે છે. શુભતા રચતો અને ઇન્દ્રહવાન (ઇન્દ્રને આહ્વાન કરનાર બળ) જગાવતો, સોમ સખાઓને ઉત્સાહી વસ્ત્રો આપે છે—પ્રકાશ અને શક્તિના નવા આવરણો.
Mantra 3
स नो देव देवताते पवस्व महे सोम प्सरस इन्द्रपानः । कृण्वन्नपो वर्षयन्द्यामुतेमामुरोरा नो वरिवस्या पुनानः ॥
હે દેવ સોમ, દેવતાતે (દૈવી સ્થિતિ)માં અમારા માટે પવિત્ર થઈ વહે, મહાન વિસ્તૃતિ માટે—ઇન્દ્રપાન (ઇન્દ્રનું પાન) બની. અપઃ (જળો)ને રચતો, દ્યામ્ (આકાશ)ને વરસાવતો, અને આ વિશાળ પૃથ્વીને પણ—તું શુદ્ધ થતો હોય ત્યારે, અમારા માટે અસ્તિત્વના વિશાળ માર્ગો ખોલી દે.
Mantra 4
अजीतयेऽहतये पवस्व स्वस्तये सर्वतातये बृहते । तदुशन्ति विश्व इमे सखायस्तदहं वश्मि पवमान सोम ॥
અજેયતા અને અહતતા માટે પવિત્ર બની વહે, સ્વસ્તિ માટે, સર્વતાતિ—સર્વાંગી પૂર્ણતા માટે, અને મહત્તા માટે. આ જ ઇચ્છે છે અહીંના સર્વ સખાઓ; એ જ હું પણ ઇચ્છું છું—હે પવમાન સોમ, તું પવિત્ર થઈ વહે.
Mantra 5
सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः ॥
સોમ પવિત્ર થઈ વહે છે—મતિઓનો જનિતા, દ્યૌનો જનિતા, પૃથ્વીનો જનિતા; અગ્નિનો જનિતા, સૂર્યનો જનિતા; ઇન્દ્રનો જનિતા, અને વિષ્ણુનો પણ જનિતા.
Mantra 9
परि प्रियः कलशे देववात इन्द्राय सोमो रण्यो मदाय । सहस्रधारः शतवाज इन्दुर्वाजी न सप्तिः समना जिगाति ॥
પ્રિય સોમ, દેવવાતથી પ્રેરિત, ઇન્દ્રના આનંદમદ માટે કલશને પરિભ્રમણ કરી વહે છે. સહસ્રધારા, શતવાજ, તેજસ્વી ઇન્દુ—વિજયી અશ્વ સમો—એક જ લક્ષ્ય તરફ દોડી પહોંચે છે.
Mantra 10
स पूर्व्यो वसुविज्जायमानो मृजानो अप्सु दुदुहानो अद्रौ । अभिशस्तिपा भुवनस्य राजा विदद्गातुं ब्रह्मणे पूयमानः ॥
સ એ પ્રાચીન (સોમ), વસુનો વિદ્—ધનનો શોધક-જાણનાર—પુનઃ જન્મે છે; અપ્સુ (જળોમાં) માર્જિત થતો, અદ્રૌ (પથ્થર પર) દોહાતો વહે છે. અભિશસ્તિ (દુષ્ટ વાણી/આક્ષેપ) સામે રક્ષક, ભુવનનો રાજા—પૂયમાન (શુદ્ધ થતો) તે બ્રહ્મણે (બ્રહ્મ/મંત્ર માટે) ગાતુ (માર્ગ) શોધી આપે, મંત્રને સત્યમાં પ્રવેશવાનો માર્ગ ખોલે છે.
Mantra 11
त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्वन्नवातः परिधीँरपोर्णु वीरेभिरश्वैर्मघवा भवा नः ॥
હે પવમાન સોમ! તારા દ્વારા જ અમારા પૂર્વ પિતૃઓ—ધીરા (જ્ઞાની)—કર્માણિ (કર્મો) સિદ્ધ કર્યા. હે અવન્વન્ (અજેય/અપ્રતિહત) વીર! અમાથી પરિધીં (ઘેરાવા/બંધનો) દૂર કર. વીરોયે અને અશ્વોયે સાથે, હે મઘવાન્ (ઉદાર દાતા), અમારો બન—વિસ્તાર (મઘ) આપનાર થા.
Mantra 12
यथापवथा मनवे वयोधा अमित्रहा वरिवोविद्धविष्मान् । एवा पवस्व द्रविणं दधान इन्द्रे सं तिष्ठ जनयायुधानि ॥
જેમ તું મનુ માટે પવથાઃ—વયોધા (પોષણ-પ્રદ) બની, અમિત્રહા (શત્રુહનન) બની, વરિવોવિદ્ (વિસ્તૃત અવકાશ/આશ્રયનો જાણકાર) બની, હવિષ્માન્ (હવિથી સમૃદ્ધ) રહ્યો—એમ હવે પણ પવસ્વ, દ્રવિણં (ધન/ખજાનો) ધારણ કરતો. ઇન્દ્રે સં તિષ્ઠ—ઇન્દ્રમાં એકત્ર સ્થિર થા—અને આયુધાનિ જનય: વિજય માટે જ્ઞાનના પ્રભાવશાળી શસ્ત્રો ઉત્પન્ન કર.
Mantra 13
पवस्व सोम मधुमाँ ऋतावापो वसानो अधि सानो अव्ये । अव द्रोणानि घृतवान्ति सीद मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः ॥
હે સોમ, મધુરસથી સમૃદ્ધ, ઋતના પાલક, તું પવિત્ર થા; ઊનના શિખર (અવ્ય) પર જળને ધારણ કરીને. ઘૃતથી ભરેલા દ્રોણોમાં તું બેસી જા—સર્વાધિક મદકારક, સર્વાધિક આનંદદાયક, ઇન્દ્રનું પાન—યજ્ઞમાં અર્પિત રૂપોમાં આનંદ સ્થિર રીતે નિવાસ કરે.
Mantra 14
वृष्टिं दिवः शतधारः पवस्व सहस्रसा वाजयुर्देववीतौ । सं सिन्धुभिः कलशे वावशानः समुस्रियाभिः प्रतिरन्न आयुः ॥
દિવ્ય વૃષ્ટિ સમ, શતધારા બની તું પવિત્ર થા; દેવવીતિમાં સહસ્રગણ વાજ (બળ-સમૃદ્ધિ) જીતનાર બની. કલશમાં સિંધુઓ (નદીઓ) સાથે સંયુક્ત થઈ, ગુંજતો, ઉસ્રિયા (પ્રકાશમય કિરણો) સાથે મળીને અમારું આયુષ્ય વિસ્તારી અને સુરક્ષિત કર.
Mantra 15
एष स्य सोमो मतिभिः पुनानोऽत्यो न वाजी तरतीदरातीः । पयो न दुग्धमदितेरिषिरमुर्विव गातुः सुयमो न वोळ्हा ॥
આ સોમ અમારા જાગૃત મતિઓથી પવિત્ર થતો, બળવાન અશ્વ સમ, દરિદ્રતા અને વૈરભાવની શક્તિઓને પાર કરે છે. દોહેલું દૂધ જેમ, તે અદિતિનો ઉગ્ર, પોષક પ્રવાહ વહાવે છે—વિસ્તૃત પથ સમ વિશાળ; સુયમ (સુશાસિત) માર્ગદર્શનવાળો, નિશ્ચિત વહનકર્તા બની અમને આગળ લઈ જાય છે.
Mantra 16
स्वायुधः सोतृभिः पूयमानोऽभ्यर्ष गुह्यं चारु नाम । अभि वाजं सप्तिरिव श्रवस्याभि वायुमभि गा देव सोम ॥
સ્વશક્તિથી સજ્જ, સોતૃઓ (રસ પીડનારાઓ) દ્વારા શુદ્ધ થતો, હે સોમ, વહે—ગુપ્ત અને મનોહર નામ તરફ. જેમ ઝડપી અશ્વ યશ તરફ ધાવે તેમ બળના વૈભવ (વાજ) તરફ ધાવ; વાયુ તરફ ધાવ, ગાઓ (કિરણો) તરફ ધાવ, હે દેવ સોમ.
Mantra 17
शिशुं जज्ञानं हर्यतं मृजन्ति शुम्भन्ति वह्निं मरुतो गणेन । कविर्गीर्भिः काव्येना कविः सन्त्सोमः पवित्रमत्येति रेभन् ॥
નવજાત શિશુને—ઇચ્છનીયને—તેઓ શુદ્ધ કરે છે; મરુતો પોતાના ગણ સાથે વહ્નિ (જ્વલંત વહનકર્તા)ને શોભાવે છે. ગીર્ભિઃ (પ્રેરિત સ્તુતિઓ)થી કવિ, કાવ્યેન (કાવ્યદર્શન)થી કવિ—કવિ જ બની—સોમ, રેભન્ (સ્તુતિ ગાતા), પવિત્ર (છાણણી)ને પાર કરે છે.
Mantra 18
ऋषिमना य ऋषिकृत्स्वर्षाः सहस्रणीथः पदवीः कवीनाम् । तृतीयं धाम महिषः सिषासन्त्सोमो विराजमनु राजति ष्टुप् ॥
જેણું મન ઋષિનું છે, જે ઋષિત્વ સર્જે છે, સ્વર્ષાઃ (પ્રકાશમય લોકમાં સ્વયં વહેતો), સહસ્રણીથઃ (હજારો માર્ગોનો નેતા), કવિઓની પદવી (પથ)નો પથદર્શક—તૃતીય ધામની ઇચ્છા રાખતો મહિષ (મહાન વૃષભ) સોમ, વિરાજપછી (વિરાજમનુ) સ્તુતિ ગાય છે અને રાજ્ય કરે છે—ષ્ટુપ્ છંદમાં.
Mantra 19
चमूषच्छ्येनः शकुनो विभृत्वा गोविन्दुर्द्रप्स आयुधानि बिभ्रत् । अपामूर्मिं सचमानः समुद्रं तुरीयं धाम महिषो विवक्ति ॥
ચમૂષુ (ચમચાઓ/લાડલોમાં) બેસેલો શ્યેન-પક્ષી, પોતાના આયુધો ધારણ કરીને—ગોવિન્દુ (ગાય/કિરણને શોધનાર) એવો આ દ્રપ્સ (સોમબિંદુ) અપાં ઊર્મિ (જળની તરંગ) સાથે સમુદ્ર તરફ ગતિ કરે છે; મહિષ (મહાન વૃષભ) ચોથું ધામ પ્રગટ કરે છે.
Mantra 20
मर्यो न शुभ्रस्तन्वं मृजानोऽत्यो न सृत्वा सनये धनानाम् । वृषेव यूथा परि कोशमर्षन्कनिक्रदच्चम्वोरा विवेश ॥
શુભ્ર મર્યો (યુવાન) જેમ પોતાની તનુને મૃજતો (શુદ્ધ કરતો) હોય, અને અશ્વ જેમ ધનોના સનય (વિજય/પ્રાપ્તિ) માટે દોડતો હોય, તેમ તે વૃષભ સમ યૂથો (ઝુંડ)ની આસપાસ કોશ (પાત્ર)ને પરિ અર્ષન્ (ચારે તરફ ધસી) જાય છે; આનંદથી કનિક્રદત્ (હર્ષધ્વનિ/હિણહિણાટ) કરીને તે બે ચમૂઓ (બાઉલો)માં પ્રવેશે છે.
Mantra 21
पवस्वेन्दो पवमानो महोभिः कनिक्रदत्परि वाराण्यर्ष । क्रीळञ्चम्वोरा विश पूयमान इन्द्रं ते रसो मदिरो ममत्तु ॥
પવસ્વ, હે ઇન્દુ, પવમાન, મહોબિઃ (મહાન શક્તિઓથી) વહે; આનંદથી કનિક્રદત્ (હર્ષધ્વનિ) કરીને વારાṇિ (ઊનના ગાળણ-ફ્લીસ)ની આસપાસ પરિ અર્ષ (ચારે તરફ ધસી) જા. પૂયમાન (શુદ્ધ થતો) તું ક્રીળન્ (રમતો) બે ચમૂઓમાં પ્રવેશ; તારો મદિર રસ ઇન્દ્રને મમત્તુ (પ્રમોદિત/મત્ત) કરે.
Mantra 22
प्रास्य धारा बृहतीरसृग्रन्नक्तो गोभिः कलशाँ आ विवेश । साम कृण्वन्त्सामन्यो विपश्चित्क्रन्दन्नेत्यभि सख्युर्न जामिम् ॥
તેમાંથી મહાન ધારા વહેવા લાગી; કિરણોથી અભિષિક્ત થઈ તે ગોઓ સાથે કલશો (પાત્રો)માં પ્રવેશ્યો. સામ ગાતો—સામનો સ્વામી, વિપશ્ચિત્ દ્રષ્ટા—ઉચ્ચ નાદ કરતો, સખા તરફ જેમ, તેમ જ પોતાના જ્ઞાતિજન તરફ આગળ વધે છે.
Mantra 23
अपघ्नन्नेषि पवमान शत्रून्प्रियां न जारो अभिगीत इन्दुः । सीदन्वनेषु शकुनो न पत्वा सोमः पुनानः कलशेषु सत्ता ॥
હે પવમાન, તું શત્રુઓને ઘાયલ કરતો આગળ વધે છે; પ્રિયાએ ગાયેલો જારો જેમ, તેમ તેજસ્વી ઇન્દુ સ્તુતિથી અભિગીત થાય છે. વનમાં પક્ષી ઉડી આવી બેસે તેમ, શુદ્ધ થતો સોમ લાકડાના પાત્રોમાં સ્થિર થઈ કલશો માં આસન ગ્રહણ કરે છે.
Mantra 24
आ ते रुचः पवमानस्य सोम योषेव यन्ति सुदुघाः सुधाराः । हरिरानीतः पुरुवारो अप्स्वचिक्रदत्कलशे देवयूनाम् ॥
હે શુદ્ધ થતો સોમ, તારી રુચિઓ (કાંતિઓ) સુદૂઘા સ્ત્રીઓ જેમ, શુભ ધારાોથી સમૃદ્ધ થઈ, તારી તરફ આવે છે. હરિત-તામ્ર વર્ણવાળો, આગળ લવાયેલો, બહુ ઇચ્છિત, અપ્સુ (જળોમાં) ગર્જના કરે છે—દેવયુઓના કલશમાં પ્રતિધ્વનિત થાય છે.
Inside Sukta 96
How it unfolds
- Where it opens
Soma is hailed as a heroic leader moving at the head of the ‘chariots,’ seeking the luminous herds and bringing auspicious power to his companions.
- Development
The hymn develops Soma’s motion through purification: he becomes bright, swift, and victorious; he calls Indra’s might, overcomes want and hostility, and expands the path like the wide freedom of Aditi.
- Climax
Soma’s radiances surge in rich streams; the tawny one resounds in the waters and in the jar—fully clarified and ready as the gods’ draught.
- Where it settles
The purified Soma is affirmed as a sure bearer who carries the sacrificer onward, securing protection, increase, and right-going movement on the wide path.
The deity: Soma Pavamāna
- In the VedaSoma is the sacred plant-juice pressed, mixed, and filtered; in the Pavamāna hymns he is a tawny, shining, roaring stream that runs through woolen sieves, enters the jars, and becomes the gods’ beloved draught—especially Indra’s.
- Cosmic functionHe mediates between human and divine: a consecrated flow that energizes the gods, sustains ṛta (right order), and releases abundance, victory, and inspired speech.
- Inner significanceThe purification of Soma mirrors inner purification—thoughts clarified into luminous intuition; the “flow” becomes concentrated will, joy, and truth-bearing insight that carries the seeker beyond obstruction.
Famous verses
प्र सेना॒नीः शूरो॒ अग्रे॒ रथा॑नाम्एष स्य सोमो मतिभिः पुनानोऽत्यो न वाजी तरतीदरातीः । पयो न दुग्धमदितेरिषिरमुर्विव गातुः सुयमो न वोळ्हा ॥आ ते॒ रुच॒: पव॑मानस्य सोमAttributes of the deity
- Purifying (pavamāna)
- Radiant/tawny (hari)
- Swift like a steed
- Indra-invoking and strength-giving
- Auspicious-maker and obstacle-crosser
- Resounding/roaring in waters and vessels
- Nourishing like milk; wide like Aditi’s expanse
Also by this seer
- Rig Veda Mandala 9 (Pavamāna section) contains several hymns with uncertain or collective authorship; RV 9.96 belongs to this liturgical corpus.
- Many Pavamāna hymns function as ritual companions to Soma pressing and are preserved more as priestly sequences than as biographically anchored compositions.
The rite, step by step
- Press the Soma stalks and collect the expressed juice.
- Mix with water (and typically milk/curds as prescribed) and guide the stream to the woolen filter (pavitra).
- Recite/sing Pavamāna verses as Soma ‘runs’ and clarifies, visualizing radiance and victory arising from the flow.
- Collect the purified Soma in jars (kalaśa), then portion it for offerings.
- Offer Soma to Indra and allied deities; distribute the remainder as ritual draught to officiants according to rule.
- Conclude with prayers for wide paths (gātu), protection from hostility (arāti), and prosperity.
Offerings
- Purified Soma (primary)
- Water for washing/mixing
- Milk/curds (common Soma adjuncts, tradition-dependent)
- Optional ghee and accompanying oblations in the fire as part of the broader Soma rite
Frequently Asked Questions
The hymn praises Soma Pavamāna—Soma in the act of being purified as it flows through the filters and becomes fit to offer to the gods, especially Indra.
It refers to the ritual process where pressed Soma juice is strained through a woolen filter and collected in jars; the hymn also treats this as a symbol of inner cleansing and clarified inspiration.
It asks for victory over hostility and want, auspiciousness and strength (often linked with Indra), and a “wide path” of progress—prosperity, protection, and right movement in life.
Ask anything about Sukta 96 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
