Sukta 73

Mantra 1

स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः । त्रीन्त्स मूर्ध्नो असुरश्चक्र आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् ॥

દ્રપ્સ (બિંદુ)ના પ્રવાહ માટે સ્રક્વે (ઓઠ/પ્રેસના હોઠ) એકસાથે નાદિત થયા; નાભયઃ (નાભિ-કેન્દ્રો) ઋતના યોનિમાં એકત્ર થયા. અસુર (પ્રભુ-શક્તિ)એ આધારરૂપે ત્રણ મૂર્ધ્ન (શિખર-બિંદુઓ) સ્થાપ્યા; અને સત્યની નાવઃ (પાત્રો/વાહનો)એ સુકૃત (સુઘડ કૃત્ય)ને અમારા અંદર ફુલાવી વધાર્યું.

Mantra 2

सम्यक्सम्यञ्चो महिषा अहेषत सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन् ॥

સમ્યક્—સીધા અને સીધા માર્ગે—મહિષા (મહાબળવાન) ઉછળ્યા; સિંધુની ઊર્મિ (તરંગ) પર વેના (આકાંક્ષી/દ્રષ્ટા) કંપ્યા અને તેને ધ્રુજાવી દીધું. મધુની ધારાઓથી તેઓ અર્ક (સ્તુતિ-કિરણ/પ્રકાશ-ગીત) ઉત્પન્ન કરે છે; અને ઇન્દ્રની પ્રિયા તનુ (પ્રિય દેહ-શક્તિ)ને અંતરમાં વધારતા જાય છે.

Mantra 3

पवित्रवन्तः परि वाचमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥

પવિત્રતાના બળથી પરિપૂર્ણ તેઓ પ્રેરિત વાણીની આસપાસ બેસે છે. તેમના અંદરનો પ્રાચીન પિતા તેમના ઋત-વ્રતનું રક્ષણ કરે છે. વરુણ મહાન ‘વસ્ત’ના સમુદ્ર પર જાણે પડદો મૂકે છે; ધીર, પ્રકાશિત સાધકો આધારરૂપ ધરણાઓને પકડી લેવા તરસે છે.

Mantra 4

सहस्रधारेऽव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतवः ॥

હે સહસ્રધારા, તારા પાસેથી મધુજિહ્વા પ્રવાહો એકસાથે ઊઠે છે—અવિચ્છિન્ન—દિવના શિખર, નાકે. તેના સ્પશઃ (પહેરેદારો) પલક પણ નથી ઝબકાવતા; પગલે પગલે પાશિનઃ—બંધનધારકો—અને સેતવઃ—પારાવારના સેતુ રચનાર—માર્ગના રક્ષક બની રહે છે.

Mantra 5

पितुर्मातुरध्या ये समस्वरन्नृचा शोचन्तः संदहन्तो अव्रतान् । इन्द्रद्विष्टामप धमन्ति मायया त्वचमसिक्नीं भूमनो दिवस्परि ॥

પિતા અને માતાથી તેઓ ઋચા દ્વારા એકસ્વર બની ઊઠે છે; દહતાં તેઓ અવ્રત—નિયમવિહિન ગતિઓને ભસ્મ કરે છે. માયા—આકાર આપતી દૃષ્ટિની શક્તિથી તેઓ ઇન્દ્રદ્વિષ્ટ અંધારી ચામડીને ફૂંકી દૂર કરે છે, દ્યૌના ચારે તરફ વ્યાપેલા વિશાળ વિસ્તાર પરથી.

Mantra 6

प्रत्नान्मानादध्या ये समस्वरञ्छ्लोकयन्त्रासो रभसस्य मन्तवः । अपानक्षासो बधिरा अहासत ऋतस्य पन्थां न तरन्ति दुष्कृतः ॥

પ્રાચીન માપથી તેઓ એકસ્વર બની ઊઠે છે—શ્લોકને યંત્ર સમા બાંધી રાખેલા, રભસ બળથી પ્રેરિત આ મંતવ્યો. પરંતુ દુષ્કૃત—અક્ષવિહિન, બધીર—ખસી પડે છે; તેઓ ઋતના પંથને પાર કરી શકતા નથી.

Mantra 7

सहस्रधारे वितते पवित्र आ वाचं पुनन्ति कवयो मनीषिणः । रुद्रास एषामिषिरासो अद्रुहः स्पशः स्वञ्चः सुदृशो नृचक्षसः ॥

સહસ્રધારા, વિસ્તૃત પવિત્રમાં કવિ અને મનીષી વાણીને શુદ્ધ કરે છે. એમનાં બળ રૂદ્રસમાન—તીવ્ર, અદ્રુહ; એમનાં સ્પશ—પહેરેદાર—સ્વયંસરળ, સુદૃશ, નૃચક્ષસ—માનવને ઓળખતી દૃષ્ટિવાળા છે.

Mantra 8

ऋतस्य गोपा न दभाय सुक्रतुस्त्री ष पवित्रा हृद्यन्तरा दधे । विद्वान्त्स विश्वा भुवनाभि पश्यत्यवाजुष्टान्विध्यति कर्ते अव्रतान् ॥

ઋતનો ગોપા—પશુપાલક રક્ષક—અદભ્ય, શુક્રતુ (શુદ્ધ સંકલ્પવાળો) છે; તે હૃદયની અંદર ત્રણ પવિત્રકર્તા પવિત્રોને સ્થાપે છે. સર્વ ભુવનોને જાણીને તે સર્વત્ર દૃષ્ટિ કરે છે; અપ્રિય, અવ્રત—વિધિહીન, અવ્યવસ્થાના કર્તા—ને તે આઘાત કરીને પાતાળે પાડી દે છે.

Mantra 9

ऋतस्य तन्तुर्विततः पवित्र आ जिह्वाया अग्रे वरुणस्य मायया । धीराश्चित्तत्समिनक्षन्त आशतात्रा कर्तमव पदात्यप्रभुः ॥

ઋતનો તંતુ પવિત્રરૂપે વિસ્તરેલો છે; વરુણની માયા (રચનાશક્તિ) વડે જીભના અગ્રે તે સ્થાપિત થયો છે. ધીર પુરુષો પણ તે જમાં પોતાને જોડે છે; તેઓ તેને પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં કૂટિલતાનો કર્તા પગલે પગલે પડી જાય છે—અપ્રભુ, નિર્બળ.