Sukta 63
Sukta 9.63
Pavamāna Soma hymns (traditional attribution varies by collection; commonly ‘Pavamāna’ seers within Soma Maṇḍala)
Soma Pavamāna
Gāyatrī (3 pādas of ~8 syllables typical for Soma Maṇḍala)
ઋગ્વેદ 9.63 પાવમાન (સ્વયં-શુદ્ધ થતો) સોમ સ્તોત્ર છે. સોમને પીસી ‘પવિત્ર’ (ગાળણી)માંથી ગાળવાની ક્રિયા સાથે આ ગવાય છે; સોમના મધુર ઉલ્લાસ (મદ) અને સમૃદ્ધિ (રયિ), યશ/કીર્તિ (શ્રવસ) તથા વીરબળ (સુ-વીર્ય) આપવાની તેની શક્તિનું સ્તવન કરે છે. ગાયત્રી છંદની લયમાં સ્તોત્ર વારંવાર સોમને યજમાન તરફ ‘વહે’ એવી પ્રેરણા આપે છે, દૈવી ઊર્જાઓને માનવ જીવનમાં વહન કરીને લાવવા વિનવે છે. અંતે, સોમના શુદ્ધ પ્રવાહ દ્વારા સ્વર્ગીય અને પાર્થિવ—બધી ઇચ્છિત સંપત્તિઓ પ્રાપ્ત થાય એવી સર્વાંગી પ્રાર્થના સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.
Mantras
Mantra 1
आ पवस्व सहस्रिणं रयिं सोम सुवीर्यम् । अस्मे श्रवांसि धारय ॥
અમારી તરફ વહે, હે સોમ; સહસ્રગুণ રયિ અને સુવીર્ય લઈને આવ; અમામાં શ્રવાંસિ—પ્રેરિત સત્યનું શ્રવણ અને યશ—ધારણ કરાવ.
Mantra 2
इषमूर्जं च पिन्वस इन्द्राय मत्सरिन्तमः । चमूष्वा नि षीदसि ॥
તું અમામાં ઇષ અને ઊર્જને પોષે છે; ઇન્દ્ર માટે અતિ-મત્સરિન્તમ, તું ચમૂઓમાં નિષીદે છે—તૈયાર પાત્રોમાં સ્થિર થાય છે.
Mantra 3
सुत इन्द्राय विष्णवे सोमः कलशे अक्षरत् । मधुमाँ अस्तु वायवे ॥
સુત (પિષાયેલો) સોમ ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ માટે કલશમાં વહેતો ઉતર્યો છે; વાયુ માટે તે મધુમય બને—પ્રાણના વિશાળ ગતિપથને અનુકૂળ મીઠો આનંદ બની.
Mantra 4
एते असृग्रमाशवोऽति ह्वरांसि बभ्रवः । सोमा ऋतस्य धारया ॥
આ તામ્રવર્ણ, ઝડપી સોમધારાઓ વાંકડાપણાંને વટાવી દોડી નીકળ્યા છે; તેઓ ઋતની ધારામાં વહે છે—સત્ય-વ્યવસ્થાના યોગ્ય પ્રવાહમાં.
Mantra 5
इन्द्रं वर्धन्तो अप्तुरः कृण्वन्तो विश्वमार्यम् । अपघ्नन्तो अराव्णः ॥
ઇન્દ્રને વધારતા, અપ્તુરઃ (કર્મકર્તાઓ) સર્વને આર્ય—ઉન્નત અને તેજસ્વી—બનાવે છે; તેઓ અરાৱ્ણઃ—દરિદ્રતા અને ક્ષયકર્તા બળોને—દૂર હાંકે છે.
Mantra 6
सुता अनु स्वमा रजोऽभ्यर्षन्ति बभ्रवः । इन्द्रं गच्छन्त इन्दवः ॥
સુતા—દબાવી કાઢેલા—બભ્રુ (તામ્રવર્ણ) સોમરસબિંદુઓ પોતાના જ માર્ગે વહેતા તેજોમય રજસ્ (લોક)માં પ્રવેશે છે; આ ઇન્દવઃ (સોમબિંદુઓ) ઇન્દ્ર તરફ જાય છે—પ્રકાશ જીતનાર શક્તિ તરફ.
Mantra 7
अया पवस्व धारया यया सूर्यमरोचयः । हिन्वानो मानुषीरपः ॥
આ ધારાથી પવસ, હે સોમ—જે ધારાથી તું સૂર્યને પ્રકાશિત કરે છે; માનુષી અપઃ (માનવીય જળો)ને પ્રેરિત કરી તું અમારા સ્વભાવની ધારોને પ્રકાશ તરફ ગતિમાન કરે છે.
Mantra 8
अयुक्त सूर एतशं पवमानो मनावधि । अन्तरिक्षेण यातवे ॥
સૂર (તેજસ્વી)એ એતશ (ઝડપદાર અશ્વ)ને જોડ્યો છે; પવમાન, મન પર અધિષ્ઠિત, અંતરિક્ષ માર્ગે યાત્રા કરે છે—પૃથ્વી અને દ્યૌ વચ્ચે, આંતરિક બનતરમાં ગતિમાન.
Mantra 9
उत त्या हरितो दश सूरो अयुक्त यातवे । इन्दुरिन्द्र इति ब्रुवन् ॥
અને તે તેજસ્વી ઇન્દુએ યાત્રા માટે દસ હરિત (તામ્રવર્ણ) અશ્વોને જોડ્યા; અને પ્રકાશમાન બિંદુ આગળ વધતો ‘હું ઇન્દ્ર છું’ એમ ઉચ્ચારતો જાય છે.
Mantra 10
परीतो वायवे सुतं गिर इन्द्राय मत्सरम् । अव्यो वारेषु सिञ्चत ॥
વાયુ માટે સર્વત્ર સુત સોમને, અને ઇન્દ્ર માટે મત્સર (ઉલ્લાસદાયક રસ) ને ઢાળો; અવ્ય (ઊનનો ગાળણ) તેને વારોમાં સિંચે—એ રીતે શુદ્ધ મધુરતા પ્રેરિત વાણીના પ્રવાહોમાં વહેંચાય.
Mantra 11
पवमान विदा रयिमस्मभ्यं सोम दुष्टरम् । यो दूणाशो वनुष्यता ॥
હે પવમાન સોમ, અમારે માટે રયિ—દુસ્તર સમૃદ્ધિ—ને શોધી આપ; જેથી ક્ષય લાવનારી શક્તિઓ જીતાઈ જાય અને અભિલાષી ઇચ્છાને સેવક બને.
Mantra 12
अभ्यर्ष सहस्रिणं रयिं गोमन्तमश्विनम् । अभि वाजमुत श्रवः ॥
હે સોમ, સહસ્રગুণ રયિ—ગોમંત અને અશ્વિન, પ્રકાશકિરણો તથા ત્વરિત શક્તિથી સમૃદ્ધ—અમારી તરફ અભ્યર્ષ, વહેતો આવ; અને વાજ (ઊર્જાની પૂર્ણતા) તથા શ્રવઃ (વિજય-કીર્તિ)ને પણ આગળ ધપાવ.
Mantra 13
सोमो देवो न सूर्योऽद्रिभिः पवते सुतः । दधानः कलशे रसम् ॥
સોમ દેવ, સૂર્ય સમાન; અદ્રિ (પથ્થરો) દ્વારા સુત (પિષિત) થઈ, પવમાન રૂપે વહે છે; અને કલશમાં રસ (આનંદ-સાર)ને ધારણ કરી સ્થાપે છે.
Mantra 14
एते धामान्यार्या शुक्रा ऋतस्य धारया । वाजं गोमन्तमक्षरन् ॥
આ આર્ય, શુક્ર ધામો—ઋતની ધારાથી—વહી નીકળ્યા; અને વાજ (બળની પૂર્ણતા), ગોમંત—પ્રકાશિત જ્ઞાનના કિરણોથી સમૃદ્ધ—ને વહાવી દીધો.
Mantra 15
सुता इन्द्राय वज्रिणे सोमासो दध्याशिरः । पवित्रमत्यक्षरन् ॥
દહીં-મિશ્રિત, પિષાયેલા સોમરસો વજ્રધારી ઇન્દ્ર માટે પવિત્ર (છાણણી)ને વટાવી વહેવા લાગ્યા છે—અમારા અંદર વિજયી બળને પોષવા માટે.
Mantra 16
प्र सोम मधुमत्तमो राये अर्ष पवित्र आ । मदो यो देववीतमः ॥
હે મધુમત્તમ સોમ! રાયિ (સમૃદ્ધિ) માટે પવિત્ર (છાણણી)માં પ્રવાહિત થા; કારણ કે આ જ તે મદ છે—દેવશક્તિઓને સર્વાધિક રીતે અમારી પાસે લાવનાર.
Mantra 17
तमी मृजन्त्यायवो हरिं नदीषु वाजिनम् । इन्दुमिन्द्राय मत्सरम् ॥
શોધકો તેને શુદ્ધ કરે છે—આ હરિત-તામ્રવર્ણ, બળવાનને—નદીઓમાં; ઇન્દ્ર માટેનો ઇન્દુ, ઉદ્દીપક મદ, જે વિજયી ઊર્જાને જગાવે છે.
Mantra 18
आ पवस्व हिरण्यवदश्वावत्सोम वीरवत् । वाजं गोमन्तमा भर ॥
હે સોમ, અમારી તરફ પવિત્ર થઈ વહે; હિરણ્યવત્ (સુવર્ણ-પ્રભાયુક્ત), અશ્વાવત્ (અશ્વસમાન વેગવાળો), વીરવત્ (વીરશક્તિથી યુક્ત) બની. ગોમંત વાજ (વિજય-બળ/પોષક શક્તિ), પ્રકાશમય કિરણોથી સમૃદ્ધ, અમારે માટે લાવી દે.
Mantra 19
परि वाजे न वाजयुमव्यो वारेषु सिञ्चत । इन्द्राय मधुमत्तमम् ॥
વાજ માટેની સ્પર્ધામાં જેમ, તેમ વાજયુ (વાજ-પ્રેરક) સોમને ઊનનાં ગાળણ-વસ્ત્રોમાં સર્વત્ર ઢાળો; ઇન્દ્ર માટે અતિ મધુમત્તમ—સૌથી મધુર મધરસભર—તેથી વિજયી બળ સુસ્થિર થાય.
Mantra 20
कविं मृजन्ति मर्ज्यं धीभिर्विप्रा अवस्यवः । वृषा कनिक्रदर्षति ॥
કલ્યાણ ઇચ્છતા વિપ્રો પ્રજ્ઞાભરી ધીઓથી શુદ્ધ થનાર કવિને પરિષ્કૃત કરે છે. વૃષભ સમો તે ગર્જના કરતો આગળ ધસી જાય છે—સ્પષ્ટ થયેલા આનંદનું ઉગ્ર, અપ્રતિહત બળ.
Mantra 21
वृषणं धीभिरप्तुरं सोममृतस्य धारया । मती विप्राः समस्वरन् ॥
ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)ની ધારામાં વહેતો, વીર્યવાન, કર્મમાં તત્પર અને ઝડપી સિદ્ધિકારક એવો સોમ—તેને પ્રકાશિત ધીઓથી વિપ્ર ઋષિઓ એકસાથે સ્વરસાધન કરે છે.
Mantra 22
पवस्व देवायुषगिन्द्रं गच्छतु ते मदः । वायुमा रोह धर्मणा ॥
હે દેવાયુષ (દિવ્ય જીવનદાતા), પવિત્ર થા; તારો મદ (આનંદ-ઉલ્લાસ) ઇન્દ્ર સુધી પહોંચે; અને તારા પોતાના ધર્મ—સત્યકર્મના નિયમથી—તું વાયુ તરફ આરોહણ કર.
Mantra 23
पवमान नि तोशसे रयिं सोम श्रवाय्यम् । प्रियः समुद्रमा विश ॥
હે પવમાન સોમ, તું અમારા તોષ (આનંદ)માં નિવાસ કર; અને શ્રવાય્ય—પ્રેરિત શ્રવણને યોગ્ય—એવો રયિ (સમૃદ્ધિ) લાવ; હે પ્રિય, સમુદ્રસમાન મહાપૂર્ણતામાં પ્રવેશ કર.
Mantra 24
अपघ्नन्पवसे मृधः क्रतुवित्सोम मत्सरः । नुदस्वादेवयुं जनम् ॥
હે સોમ, આક્રમણોનો સંહારક, તું પોતાને પવિત્ર કરે છે; ક્રતુનો જાણકાર, આનંદદાયક—દેવને ન પસંદ કરનારા જનને દૂર હંકારી દે.
Mantra 25
पवमाना असृक्षत सोमाः शुक्रास इन्दवः । अभि विश्वानि काव्या ॥
પવમાન સોમો—ઉજ્જ્વળ બિંદુઓ—મુક્ત થયા છે; ઋષિ-વાણીના સર્વ કાવ્ય-સત્ય પર તેઓ આગળ ધસી આવે છે.
Mantra 26
पवमानास आशवः शुभ्रा असृग्रमिन्दवः । घ्नन्तो विश्वा अप द्विषः ॥
પવમાન, ઝડપી, તેજસ્વી બિંદુઓ વહેતા નીકળ્યા છે; સર્વ દ્વેષ અને શત્રુ બળોને તેઓ પ્રહાર કરી દૂર કરે છે.
Mantra 27
पवमाना दिवस्पर्यन्तरिक्षादसृक्षत । पृथिव्या अधि सानवि ॥
પવમાન (શુદ્ધિ પામતા) તેઓ દ્યૌલોકની આસપાસથી, અંતરિક્ષમાંથી મુક્ત થઈ વહે છે; પૃથ્વીના શિખર-રીઢ પર સ્થિર થાય છે.
Mantra 28
पुनानः सोम धारयेन्दो विश्वा अप स्रिधः । जहि रक्षांसि सुक्रतो ॥
પુનાન (શુદ્ધિ પામતા) હે સોમ, ધારામાં—હે ઇન્દુ—તું સર્વ વક્રતા/કુટિલતા દૂર કર; હે સુક્રતુ, રક્ષાંસિનો સંહાર કર.
Mantra 29
अपघ्नन्त्सोम रक्षसोऽभ्यर्ष कनिक्रदत् । द्युमन्तं शुष्ममुत्तमम् ॥
હે સોમ, રક્ષસોને અપઘ્નન (નાશ કરતાં) તું ગર્જના સાથે આગળ ધસી આવ; સર્વોત્તમ, દ્યુમંત (પ્રભામય) શુષ્મ (બળ) પ્રગટ કર.
Mantra 30
अस्मे वसूनि धारय सोम दिव्यानि पार्थिवा । इन्दो विश्वानि वार्या ॥
હે સોમ, અમારા માટે ધનો ધારણ કર—દિવ્ય અને પાર્થીવ; હે ઇન્દુ, અમારા અંદર સર્વ વરણીય સમૃદ્ધિઓને પોષી રાખ.
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is purified through the filter and asks him to bring prosperity (rayi), strength (vīrya), and inspired fame or right hearing (śravas) to the worshippers.
Because these verses are tied to the ritual moment when Soma juice is physically flowing through the pavitra (filter). The outward flow mirrors inner purification and the arrival of divine help.
In these hymns, mada is Soma’s uplifting, energizing ecstasy. It is treated as a sacred power that strengthens the mind and life-force and helps the sacrificer attract the gods’ support.
Ask anything about Sukta 63 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.