Sukta 72
Sukta 9.72
Soma-Pavamāna tradition (Book 9).
Soma Pavamāna.
Likely Jagatī (to be metrically confirmed).
આ સોમ પાવમાન સૂક્ત શુદ્ધ થતો, પિષાતો અને દૂધ સાથે પાત્રમાં ઢોળાતો શુદ્ધ સોમ સ્તુતિ કરે છે; ત્યાં તે તેજસ્વી, પ્રેરણાદાયક શક્તિરૂપે પ્રગટે છે. સોમને વાણી અને વિચારને જાગૃત કરનાર, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના આસનમાં જીવનને નવેસરથી પુનર્જીવિત કરનાર, તેમજ ઉપાસકને પ્રચુર ધન અને કલ્યાણ-સુખ આપનાર તરીકે ગૌરવવામાં આવ્યો છે.
Mantras
Mantra 1
हरिं मृजन्त्यरुषो न युज्यते सं धेनुभिः कलशे सोमो अज्यते । उद्वाचमीरयति हिन्वते मती पुरुष्टुतस्य कति चित्परिप्रियः ॥
તેઓ હરિત-તામ્રવર્ણ સોમને શુદ્ધ કરે છે; લાલ-સુવર્ણ અશ્વ સમો તે કર્મ માટે જોડાય છે. ધેનુઓના પ્રવાહો સાથે કલશમાં તે ઢોળાય છે; સોમ પોતાના ભાવના-પાત્રમાં અભિષિક્ત થાય છે. તે વાણી ઊંચી કરે છે અને મતિને પ્રેરિત કરે છે; બહુસ્તુત દેવ માટે તે અનેક રીતે પરિપ્રિય—અંતરંગ પ્રિય—બને છે.
Mantra 2
साकं वदन्ति बहवो मनीषिण इन्द्रस्य सोमं जठरे यदादुहुः । यदी मृजन्ति सुगभस्तयो नरः सनीळाभिर्दशभिः काम्यं मधु ॥
ઘણા મનીષી એકસાથે ઇન્દ્રના સોમ વિષે બોલે છે, જ્યારે તેઓ તેને જઠરમાં—અંતર પાત્રમાં—દોહી લે છે. જ્યારે સુગભસ્ત નર દશ બહેનો સાથે, એક જ નિવાસમાં ગતિ કરતી, તેને શુદ્ધ કરે છે, ત્યારે આત્માને રોચે એવું કામ્ય મધુ—આનંદનું ઇચ્છિત મધ—સિદ્ધ અને તૈયાર થાય છે.
Mantra 3
अरममाणो अत्येति गा अभि सूर्यस्य प्रियं दुहितुस्तिरो रवम् । अन्वस्मै जोषमभरद्विनंगृसः सं द्वयीभिः स्वसृभिः क्षेति जामिभिः ॥
અવિરત, અશ્રાંત તે ગાયો (કિરણો)ને વટાવી સૂર્યના પ્રિય સ્થાન તરફ આગળ વધે છે, દૂધ દોહતી પુત્રીના નાદને પાર કરીને. તેના અનુસરણમાં વળીને પકડનાર (ગ્રાહક) તેને આનંદ અર્પે છે; અને તે બે બહેન-શક્તિઓ—સજાતીય, જામીભિઃ—સાથે એકરૂપ થઈ નિવાસ કરે છે.
Mantra 4
नृधूतो अद्रिषुतो बर्हिषि प्रियः पतिर्गवां प्रदिव इन्दुॠत्वियः । पुरंधिवान्मनुषो यज्ञसाधनः शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥
નરો દ્વારા શુદ્ધ કરાયેલો અને અદ્રિ (પથ્થર) વડે પિષાયેલો પ્રિય ઇન્દુ બર્હિષિ (પવિત્ર આસન) પર વહે છે; ગવાં (કિરણો/ગાયો)નો પતિ, પ્રદિવ (વિસ્તૃત આકાશ)માં ગતિમાન, ઋત્વિય (વિધિ માટે યોગ્ય). પુરંધિવાન—સમૃદ્ધિથી ભરપૂર—મનુષ્ય માટે યજ્ઞસાધન (યજ્ઞ પૂર્ણ કરનાર) બની, શુચિ ધિયા (પવિત્ર પ્રકાશમય બુદ્ધિ) સાથે, હે ઇન્દ્ર, તારા માટે સોમ પ્રવાહિત થાય છે.
Mantra 5
नृबाहुभ्यां चोदितो धारया सुतोऽनुष्वधं पवते सोम इन्द्र ते । आप्राः क्रतून्त्समजैरध्वरे मतीर्वेर्न द्रुषच्चम्वोरासदद्धरिः ॥
મનુષ્યોના બાહુઓથી પ્રેરિત, ધારામાં વ્યક્ત થયેલો, સુત સોમો પોતાની જ આનંદવિધિ અનુસાર તારા માટે, હે ઇન્દ્ર, પવિત્ર થઈ વહે છે. યજ્ઞમાં તું સંકલ્પશક્તિઓ (ક્રતુઓ)ને પરિપૂર્ણ કરી જોડે છે; પક્ષી જેમ પોતાના નિવાસસ્થાને આવે તેમ હરિતવર્ણ (હરિ) કટોરાઓ પર આવી બેસ્યો છે.
Mantra 6
अंशुं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितं कविं कवयोऽपसो मनीषिणः । समी गावो मतयो यन्ति संयत ऋतस्य योना सदने पुनर्भुवः ॥
ગર્જનારા અને અક્ષય એવા તેજસ્વી અંશુને તેઓ દોહે છે—કવિઓ, કર્મમાં કુશળ અને મનીષાથી સમૃદ્ધ ઋષિઓ. સાથે સાથે ગાવો (કિરણો) અને મતયો (વિચાર-પ્રવાહો) સંયમિત સમરસતામાં ચાલે છે—ઋતના યોનિ તરફ, તે સદન તરફ જ્યાં પુનર્ભવ, નવેસરથી બનવું, ફરી જાગે છે.
Mantra 7
नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवोऽपामूर्मौ सिन्धुष्वन्तरुक्षितः । इन्द्रस्य वज्रो वृषभो विभूवसुः सोमो हृदे पवते चारु मत्सरः ॥
પૃથ્વીના નાભિ સમાન, મહાન દ્યૌના ધરૂણ (અડગ આધાર) સમાન, અપાં ઊર્મિ (જળતરંગ)માં—સિંધુઓની અંદર સ્થિત—સોમ ઢોળાય છે. ઇન્દ્રનો વજ્ર, બળનો વૃષભ, વિભૂવસુ (વિસ્તૃત ધનવાળો)—એ ચારો મત્સર (મધુર ઉલ્લાસ) હૃદયમાં પવિત્ર થઈ વહે છે.
Mantra 8
स तू पवस्व परि पार्थिवं रजः स्तोत्रे शिक्षन्नाधून्वते च सुक्रतो । मा नो निर्भाग्वसुनः सादनस्पृशो रयिं पिशङ्गं बहुलं वसीमहि ॥
હે સુક્રતુ (સુકાર્ય-ઇચ્છાવાળા) સોમ! તું તો પવિત્ર થઈ વહે, પૃથ્વીજન્ય રજ (ધૂળ/લોકધૂળ)ને ચારે તરફ પરિભ્રમણ કરતો; અમારા સ્તોત્રને અને પરિશ્રમ કરનારને શિક્ષિત કર. હે વસુના સદનોને સ્પર્શનાર! અમને ધન-નિધિથી વિચ્છિન્ન ન કર; અમે પીશંગ (કેસરી-વર્ણ) અને બહુવિધ, સમૃદ્ધ રયિ (સમૃદ્ધિ)ને ધારણ કરીએ.
Mantra 9
आ तू न इन्दो शतदात्वश्व्यं सहस्रदातु पशुमद्धिरण्यवत् । उप मास्व बृहती रेवतीरिषोऽधि स्तोत्रस्य पवमान नो गहि ॥
હે ઇન્દુ (સોમ)! સો-સો દાન લાવતો—અશ્વ્ય (અશ્વ-બળ/અશ્વ-સંપત્તિ) સાથે—અને સહસ્ર દાન લાવતો, પશુસમૃદ્ધ અને હિરણ્યવત્ (સુવર્ણ-પ્રભા/સુવર્ણ-ધનવાળો) બની અમારી પાસે આવ. વિશાળ અને રેવતી (સમૃદ્ધ) ઇષઃ (પ્રેરણાઓ/પોષક પ્રવાહો) અમને નજીક લાવ; હે પવમાન! અમારા સ્તોત્ર પાસે આવ અને તેના ઉપર બેસ (આશ્રય લે).
Inside Sukta 72
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens with the vivid ritual image of Soma being cleansed and poured with milk into the jar, likened to a tawny steed yoked to its work.
- Development
It expands Soma’s identity from ritual liquid to inspired power: he raises speech, impels thought, and is ‘milked’ by seers as an inexhaustible, thunderous beam; all movements converge toward the womb of Ṛta.
- Climax
Soma’s flow is invoked to circle and pervade the earthly realm while educating the hymn and empowering the worker—granting access to the ‘seats of abundance’ without deprivation.
- Where it settles
The hymn settles into a protective petition: do not cut us off from treasure; may we possess tawny, manifold plenitude—wealth, fullness, and renewed becoming.
The deity: Soma Pavamāna
- In the VedaSoma is the ‘tawny’ (hari/piśaṅga) draught cleansed through the filter, mingled with milk, and poured into the kalaśa; he is a kavi (seer-poet) whose flowing inspires vāc (speech) and matī (thought). He is linked with thunder-like power, inexhaustibility, and the ‘womb of Ṛta’ where renewal occurs.
- Cosmic functionHe mediates between earthly offering and divine plenitude—purifying, energizing, and sustaining the gods and the cosmic order while bestowing rayi (wealth/abundance) and vitality on the sacrificer.
- Inner significanceAs purified consciousness, Soma symbolizes the clarified mind-force that awakens inspired speech, concentrates thought, and renews the seeker by aligning inner life with Ṛta (truth/order).
The seer
- Soma-Pavamāna tradition (Pavamāna-ṛṣis of Mandala 9)Mandala 9 is a specialized collection devoted to Soma’s purification (pavamāna), composed by multiple seer-families; the ‘rishi’ is often transmitted as a liturgical tradition rather than a single named author.
Famous verses
ud vācam īrayati (he lifts up the word)
ṛtasya yonā (womb of Ṛta)
स तू पवस्व परि पार्थिवं रजः स्तोत्रे शिक्षन्नाधून्वते च सुक्रतो । मा नो निर्भाग्वसुनः सादनस्पृशो रयिं पिशङ्गं बहुलं वसीमहि ॥Attributes of the deity
- Purifying flow (pavamāna)
- Tawny/golden radiance
- Inspiration of speech and thought
- Kavi (seer-like intelligence)
- Milk-mingled sweetness
- Bestower of wealth and fullness (rayi, vasu)
- Linked to Ṛta and renewal (punar-bhuvaḥ)
Also by this seer
- Numerous Soma Pavamāna hymns across Rig Veda Mandala 9 (Soma Pavitra cycle)
- Liturgical shaping of Soma-pressing praise used in Soma-yajña contexts
The rite, step by step
- Press Soma (or prepare Soma substitute in later practice) and express the juice
- Filter/cleanse through the pavitra (wool/strainer), ‘cleansing the tawny one’
- Mix with milk streams (dhenubhiḥ) and pour into the kalaśa (collecting vessel)
- Chant stotras/śastras while Soma ‘flows around the earthly realm’ and is offered
- Make libations to the deities; conclude with prayers for wealth, protection, and continuity of Ṛta-aligned life
Offerings
- Purified Soma juice (pavamāna)
- Milk/curds mixed with Soma
- Ghee and accompanying oblations as part of the Soma rite
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is purified through the filter and poured into the vessel with milk, and it asks him to inspire the worshipper and grant abundance.
In Vedic symbolism, purified Soma is not only a ritual drink; he is also the power that awakens inspired speech (vāc) and sets the mind’s insight (matī) in motion.
It refers to the source or seat of cosmic truth and order (Ṛta), where life and right becoming are renewed; the hymn says Soma leads energies and thoughts toward that renewing center.
Ask anything about Sukta 72 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
