Sukta 86
Sukta 9.86
Soma Pavamāna
Jagatī (probable)
આ સોમ પવમાન સૂક્ત ઊનના ગાળણાં અને છણણીઓમાંથી શુદ્ધ થતો, જીવંત વેગે વહેતો સોમ ઉજવે છે. તે મધુર અને ઉત્સાહજનક બની દેવતાઓ માટે યોગ્ય અર્પણ બને છે. પાત્રની આસપાસ અને ગાળણામાં ફરતા ટીપાંઓના દૃશ્ય યજ્ઞપ્રવાહને તે ઋત (વિશ્વક્રમ) સાથે જોડે છે; સોમને વિનંતી કરે છે કે શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓને દૂર હાંકે અને ગાયકોએ “વિશાળ” વાણી તથા વીરબળથી સશક્ત બને.
Mantras
Mantra 1
प्र त आशवः पवमान धीजवो मदा अर्षन्ति रघुजा इव त्मना । दिव्याः सुपर्णा मधुमन्त इन्दवो मदिन्तमासः परि कोशमासते ॥
હે પવમાન સોમ! તારા ઝડપી પ્રવાહો આગળ ધસી આવે છે—ધીની પ્રેરણાથી ચલિત ઉલ્લાસ—સ્વશક્તિથી દોડવીરોની જેમ વેગે વહે છે. દિવ્ય, સુપર્ણ, મધુમય ઇન્દુઓ—અતિમદિર આનંદદાયક—પાત્ર (કોશ)ની ચારે બાજુ સ્થિર થાય છે.
Mantra 2
प्र ते मदासो मदिरास आशवोऽसृक्षत रथ्यासो यथा पृथक् । धेनुर्न वत्सं पयसाभि वज्रिणमिन्द्रमिन्दवो मधुमन्त ऊर्मयः ॥
હે સોમ! તારા મદિર, ઝડપી ઉલ્લાસ-પ્રવાહો છૂટા પડ્યા છે—માર્ગે અલગ અલગ ફેલાતા રથોની જેમ. જેમ ગાય દૂધ સાથે વાછરડાને ભેટે, તેમ મધુમય તરંગો વજ્રધારી ઇન્દ્ર તરફ દબાણ કરે છે—અમામાં તેની વિજયી શક્તિને બળ આપવા.
Mantra 3
अत्यो न हियानो अभि वाजमर्ष स्वर्वित्कोशं दिवो अद्रिमातरम् । वृषा पवित्रे अधि सानो अव्यये सोमः पुनान इन्द्रियाय धायसे ॥
અત્ય (ઘોડા) જેમ આગળ ધપાવાયેલો, બળની પૂર્ણતા તરફ ધસી જા; હે સ્વર્વિત્ (સૂર્ય-લોકનો શોધક), દબાણ-પથ્થરથી જન્મેલું સ્વર્ગીય પાત્ર—દિવ્ય કોશ—માં પ્રવેશ કર. અવિનાશી પવિત્રના શિખર પર બળવાન વૃષભ સમો, સોમ પુનિત થતો ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્ર-શક્તિ)ને અમામાં ધારણ કરવા માટે શુદ્ધ થાય છે.
Mantra 4
प्र त आश्विनीः पवमान धीजुवो दिव्या असृग्रन्पयसा धरीमणि । प्रान्तॠषयः स्थाविरीरसृक्षत ये त्वा मृजन्त्यृषिषाण वेधसः ॥
હે પવમાન સોમ, તારી આશ્વિની શક્તિઓ આગળ નીકળી છે—ધ્યાનથી પ્રેરિત દિવ્ય પ્રેરણાઓ—આધારરૂપ આસનમાં સાર-દૂધ (પયસ) ધારણ કરીને. આંતરિક ઋષિઓએ સ્થિર ધારા વહાવી છે; હે ઋષિષાણ (ઋષિ-પ્રેરક), વેદસ (પવિત્ર જ્ઞાનના કારીગર) એવા તેઓ તને માર્જન કરીને શુદ્ધ કરે છે.
Mantra 5
विश्वा धामानि विश्वचक्ष ऋभ्वसः प्रभोस्ते सतः परि यन्ति केतवः । व्यानशिः पवसे सोम धर्मभिः पतिर्विश्वस्य भुवनस्य राजसि ॥
હે વિશ્વચક્ષુ, હે ઋભ્વસ (મહાશક્તિમાન), તારા સત્ય અસ્તિત્વની કેતવો—પ્રકાશ-ધ્વજાઓ—સર્વ ધામોને પરિભ્રમણ કરીને આવરી લે છે. હે સોમ, તું ઋતના ધર્મો દ્વારા પોતાને વ્યાપક રીતે વહેંચતો વહે છે; સર્વ ભવનનો પતિ બની, તું સમગ્ર જગત પર રાજ કરે છે.
Mantra 6
उभयतः पवमानस्य रश्मयो ध्रुवस्य सतः परि यन्ति केतवः । यदी पवित्रे अधि मृज्यते हरिः सत्ता नि योना कलशेषु सीदति ॥
પવમાન સોમના—સત્ (સત્ય)માં સ્થિર—કિરણો બંને બાજુથી પ્રકાશચિહ્નો બની પરિભ્રમણ કરે છે. જ્યારે હરિ (તામ્રવર્ણ) પવિત્ર (છાણણી) પર શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે પોતાના સત્ય આસનને ધારણ કરીને, યોનિરૂપ કલશો—રસ ગ્રહણ કરી ધારણ કરનારા પાત્રોમાં—વિરાજે છે.
Mantra 7
यज्ञस्य केतुः पवते स्वध्वरः सोमो देवानामुप याति निष्कृतम् । सहस्रधारः परि कोशमर्षति वृषा पवित्रमत्येति रोरुवत् ॥
યજ્ઞનું કેતુ (પ્રકાશચિહ્ન) પવતે છે—સુવ્યવસ્થિત માર્ગવાળો સોમ; તે દેવોના નિષ્કૃત (પ્રગટ) અવકાશ તરફ ઉપયાત થાય છે. સહસ્રધાર બની તે કોશને પરિ અર્ષે છે; વೃಷભ સમો બળવાન, રોરુવત્ ગર્જના સાથે પવિત્રને અતિક્રમે છે—શુદ્ધ આનંદનો ઉછાળો.
Mantra 8
राजा समुद्रं नद्यो वि गाहतेऽपामूर्मिं सचते सिन्धुषु श्रितः । अध्यस्थात्सानु पवमानो अव्ययं नाभा पृथिव्या धरुणो महो दिवः ॥
રાજા સમો તે સમુદ્રમાં પ્રવેશે છે, જેમ નદીઓ તેમાં પ્રવેશે; સિંધુઓમાં સ્થિત રહી તે અપાં ઊર્મિ—જળની તરંગ—સાથે સંગ કરે છે. પવમાન અવિનાશી શિખર પર આરોહે છે: પૃથ્વીનું નાભિ, મહાદિવનું ધરુણ—સ્થિર સત્ય પર લોકોને સ્થાપિત કરતો.
Mantra 9
दिवो न सानु स्तनयन्नचिक्रदद्द्यौश्च यस्य पृथिवी च धर्मभिः । इन्द्रस्य सख्यं पवते विवेविदत्सोमः पुनानः कलशेषु सीदति ॥
દિવ્ય શિખર જેમ ગર્જના કરતો તે ઘોષ કરે છે; જેના ધર્મો વડે દ્યૌ અને પૃથ્વી વ્યવસ્થિત રીતે સ્થિર રહે છે. ઇન્દ્રના સખ્યને શોધી ને પ્રાપ્ત કરીને તે વહે છે—પવમાન સોમ શુદ્ધ થતો કલશો (પ્યાલા)માં બેસે છે.
Mantra 10
ज्योतिर्यज्ञस्य पवते मधु प्रियं पिता देवानां जनिता विभूवसुः । दधाति रत्नं स्वधयोरपीच्यं मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रसः ॥
યજ્ઞનું જ્યોતિ પવિત્ર થઈ વહે છે—મધુર મધુ, પ્રિય આનંદ; દેવોના પિતા અને જનિતા, વિશાળ તેજસ્વી ધનવાળો. તે બે સ્વધા-નિયમોમાં ગુપ્ત રહેલું રત્ન સ્થાપે છે—સર્વાધિક મદકારક, ઉત્કટ, ઇન્દ્રિય (ઇન્દ્રને બળ આપનાર) રસ.
Mantra 11
अभिक्रन्दन्कलशं वाज्यर्षति पतिर्दिवः शतधारो विचक्षणः । हरिर्मित्रस्य सदनेषु सीदति मर्मृजानोऽविभिः सिन्धुभिर्वृषा ॥
ઘોષ કરતા તે વાજી (બળવાન) કલશ તરફ ધારે છે—દિવનો પતિ, શતધારા, વિશાળદર્શી. હરિતવર્ણ સોમ મિત્રના સદનોમાં બેસે છે; અવિ (ભેંસ/ઘેટાં)ના ઊન અને નદીઓ વડે સારી રીતે માર્જિત થતો—વૃષા, પ્રબળ જનક શક્તિ.
Mantra 12
अग्रे सिन्धूनां पवमानो अर्षत्यग्रे वाचो अग्रियो गोषु गच्छति । अग्रे वाजस्य भजते महाधनं स्वायुधः सोतृभिः पूयते वृषा ॥
નદીઓમાં અગ્રસ્થાને પવમાન (સોમ) ધસી જાય છે; વાણીમાં પણ અગ્રસ્થાને—કિરણો/ગૌઓમાં અગ્રણી બનીને ગતિ કરે છે. અગ્રસ્થાને જ તે બળની સમૃદ્ધિ અને મહાધન પ્રાપ્ત કરે છે; સ્વયં-શસ્ત્રધારી એ વૃષભ સમો બળવાન સોતૃઓ (રસ દબાવનારાઓ) દ્વારા શુદ્ધ થાય છે.
Mantra 13
अयं मतवाञ्छकुनो यथा हितोऽव्ये ससार पवमान ऊर्मिणा । तव क्रत्वा रोदसी अन्तरा कवे शुचिर्धिया पवते सोम इन्द्र ते ॥
આ પ્રેરિત કવિ, મુક્ત કરાયેલા પક્ષી સમો, તરંગ સાથે ઊન (છાણણી)માંથી વહી ગયો—પવમાન. હે કવે, તારા ક્રતુ (ઇચ્છાશક્તિ)થી બે લોકો વચ્ચે તે વહે છે; શુદ્ધ ધી (વિચાર)વાળો સોમ, હે ઇન્દ્ર, તારા માટે પવિત્ર બનીને વહે છે.
Mantra 14
द्रापिं वसानो यजतो दिविस्पृशमन्तरिक्षप्रा भुवनेष्वर्पितः । स्वर्जज्ञानो नभसाभ्यक्रमीत्प्रत्नमस्य पितरमा विवासति ॥
દ્રાપિ (ચાદર/આવરણ) ધારણ કરેલો, યજનીય, દ્યૌને સ્પર્શતો, અંતરિક્ષને વ્યાપતો, ભૂવનોમાં સ્થાપિત—તે છે. સ્વર (પ્રકાશ)માં જન્મેલો, નભસાની વિશાળતા સાથે આગળ વધ્યો; પોતાના પ્રાચીન પિતાને જગાડવા તે જાય છે—મૂળ પ્રાચીન સ્ત્રોતને સ્મરણમાં લાવી પ્રગટ કરે છે.
Mantra 15
सो अस्य विशे महि शर्म यच्छति यो अस्य धाम प्रथमं व्यानशे । पदं यदस्य परमे व्योमन्यतो विश्वा अभि सं याति संयतः ॥
તે આ પ્રજાને મહાન શાંતિ અને આશ્રય આપે છે—જે પ્રથમ તેના ધામને વ્યાપે છે. જ્યારે તેનું પદ પરમ વ્યોમમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ ઊંચાઈથી સર્વ વસ્તુઓ તેની તરફ સંયમિત સંગતિમાં ગતિ કરે છે; સમગ્ર પ્રકૃતિ ઉપર સ્થાપિત ઋત-કેન્દ્ર સાથે યોક્ત બને છે.
Mantra 16
प्रो अयासीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृतं सखा सख्युर्न प्र मिनाति संगिरम् । मर्य इव युवतिभिः समर्षति सोमः कलशे शतयाम्ना पथा ॥
આગળ વધ્યો છે ઇન્દુ—ઇન્દ્ર માટે તૈયાર કરાયેલા નિવાસમાં; મિત્ર બનીને મિત્રતાની સંધિને તે તોડતો નથી. યુવાન પ્રેમી જેમ યુવતીઓ સાથે ધસી જાય, તેમ સોમ—પોષક આપઃ સાથે—સો માર્ગોના પથથી કલશમાં વહે છે.
Mantra 17
प्र वो धियो मन्द्रयुवो विपन्युवः पनस्युवः संवसनेष्वक्रमुः । सोमं मनीषा अभ्यनूषत स्तुभोऽभि धेनवः पयसेमशिश्रयुः ॥
હે (કવિઓ), તમારી ધિયો આગળ વધો—આનંદ-યુવાન, અદ્ભુત અને પ્રીતિ શોધનારી; તે સંવસનોમાં, સંયત રૂપોમાં, પગ મૂકે છે. મનીષાઓ સોમ તરફ અભિ-અનૂષે છે; સ્તુભો અને ધેનવો દૂધ સાથે તેની પાસે દબાઈ આવે છે—તેજસ્વી બળનું પોષણ.
Mantra 18
आ नः सोम संयतं पिप्युषीमिषमिन्दो पवस्व पवमानो अस्रिधम् । या नो दोहते त्रिरहन्नसश्चुषी क्षुमद्वाजवन्मधुमत्सुवीर्यम् ॥
હે સોમ, નિયત સમૃદ્ધિ સાથે અમારી પાસે આવ; બળની વિસ્તરતી પ્રેરણા (ઇષા) લઈને. હે ઇન્દુ, તું પોતાને શુદ્ધ કર; હે પવમાન, અચૂક અને અવિચલિત બનીને વહે. જે (ધેનુ/ઇષા) અમારા માટે દિવસમાં ત્રણ વાર દોહે છે, અક્ષય રહીને—તે બળવંત પરિપૂર્તિ આપે છે: વાજ (વિજય-ઇનામ) સહિત, મધુરતા સહિત, અને સુવીર્ય (વીર-શક્તિ) સહિત.
Mantra 19
वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सोमो अह्नः प्रतरीतोषसो दिवः । क्राणा सिन्धूनां कलशाँ अवीवशदिन्द्रस्य हार्द्याविशन्मनीषिभिः ॥
પ્રેરણાઓનો વૃષભ સમો સોમ—વિચક્ષણ—પોતાને શુદ્ધ કરે છે; દિવસને, ઉષાઓને, દ્યૌને પાર કરીને આગળ વધે છે. સિંધુઓને એકત્ર કરીને તે તેમને કલશો (પાત્રો)માં ધકેલે છે; ઋષિઓની મનીષા (પ્રકાશિત બુદ્ધિ) સાથે ઇન્દ્રના હૃદયમાં પ્રવેશ કરે છે.
Mantra 20
मनीषिभिः पवते पूर्व्यः कविर्नृभिर्यतः परि कोशाँ अचिक्रदत् । त्रितस्य नाम जनयन्मधु क्षरदिन्द्रस्य वायोः सख्याय कर्तवे ॥
મનીષાઓ સાથે પવિત્ર થતો પ્રાચીન કવિ (સોમ) વહે છે; નૃ-શક્તિઓના આધારથી તે પાત્રો (કોશ)ની આસપાસ ગર્જના કરીને ફરે છે. ત્રિતનું નામ જન્માવતો તે મધુ ટપકાવે છે—ઇન્દ્ર અને વાયુની સખ્યતા સ્થાપવા માટે.
Mantra 21
अयं पुनान उषसो वि रोचयदयं सिन्धुभ्यो अभवदु लोककृत् । अयं त्रिः सप्त दुदुहान आशिरं सोमो हृदे पवते चारु मत्सरः ॥
આ સોમ, પવમાન, ઉષાઓને પ્રકાશિત કરે છે; આ જ નદીઓ માટે લોક-વ્યવસ્થાનો કર્તા બને છે. આ જ ત્રણ વાર સાત (ત્રિઃસપ્ત) વખત આશિર (મિશ્રણ) દોહતો, સોમ હૃદયમાં પવિત્ર થાય છે—આનંદમય મત્તતામાં મનોહર।
Mantra 22
पवस्व सोम दिव्येषु धामसु सृजान इन्दो कलशे पवित्र आ । सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतः सूर्यमारोहयो दिवि ॥
હે સોમ, દિવ્ય ધામોમાં પવિત્ર થા; મુક્ત થયેલો હે ઇન્દુ, કલશમાં—પવિત્ર (છાણણી)માં—પ્રવેશ કર. ઇન્દ્રના જઠરમાં બેસીને, ગર્જના કરતો, નરશક્તિઓથી આધારિત, તું દ્યૌમાં સૂર્યને આરોહણ કરાવ્યો છે।
Mantra 23
अद्रिभिः सुतः पवसे पवित्र आँ इन्दविन्द्रस्य जठरेष्वाविशन् । त्वं नृचक्षा अभवो विचक्षण सोम गोत्रमङ्गिरोभ्योऽवृणोरप ॥
અદ્રિઓ (પથ્થરો)થી સુત થયેલો તું, હે ઇન્દુ, પવિત્ર થવા પવિત્ર (છાણણી)માં પ્રવેશે છે; ઇન્દ્રના જઠરોમાં પ્રવેશ કરતો. તું નૃચક્ષ—મનુષ્યોનો દ્રષ્ટા—વિચક્ષણ બન્યો; હે સોમ, તું અંગિરસોને માટે ગુપ્ત ગોત્ર (ગૌ-વાડો) ખોલી આપ્યો।
Mantra 24
त्वां सोम पवमानं स्वाध्योऽनु विप्रासो अमदन्नवस्यवः । त्वां सुपर्ण आभरद्दिवस्परीन्दो विश्वाभिर्मतिभिः परिष्कृतम् ॥
હે સોમ, પવમાન, સ્વાધ્ય (સ્વયં-શાસિત) એવા તને વિપ્રો અનુસરે છે અને તારા સહાયની ઇચ્છાથી આનંદિત થાય છે. હે ઇન્દુ, સુપર્ણ (સુન્દર-પાંખવાળો) તને દ્યૌથી પરેથી લાવ્યો છે—સર્વ મતિઓથી પરિષ્કૃત, પરિપૂર્ણ કરાયેલ.
Mantra 25
अव्ये पुनानं परि वार ऊर्मिणा हरिं नवन्ते अभि सप्त धेनवः । अपामुपस्थे अध्यायवः कविमृतस्य योना महिषा अहेषत ॥
અવ્ય (ભેંસની ઊન)માં પુનાન થતો, પરિ-વાર (છાણણી)માં ઊર્મિ (તરંગ)થી ઘેરાયેલો, હરિ (સુવર્ણ-વર્ણ) સમીપે સાત ધેનુઓ નમન કરે છે. અપાં ઉપસ્થ (જળોની ગોદ)માં અધ્યાયવ (આગળ વધતી શક્તિઓ)એ કવિને સ્થાપિત કર્યો; મહિષાઓ ઋતના યોનિ (સત્યના ગર્ભ) તરફ ગર્જના કરી ઉઠ્યા.
Mantra 26
इन्दुः पुनानो अति गाहते मृधो विश्वानि कृण्वन्त्सुपथानि यज्यवे । गाः कृण्वानो निर्णिजं हर्यतः कविरत्यो न क्रीळन्परि वारमर्षति ॥
ઇન્દુ, પુનાન થતો, સર્વ મૃધ (પ્રતિરોધ)ને અતિક્રમે છે અને યજ્ય (યજમાન) માટે સર્વ માર્ગોને સુપથ (સુગમ પથ) બનાવે છે. ગાઃ (પ્રકાશ-કિરણો) અને હર્યત નિર્ણિજ (ચમકતું વસ્ત્ર) રચતો, કવિ (પ્રકાશમય દ્રષ્ટા) અશ્વ સમો રમતો, પરિ-વાર (છાણણી)ની પરિક્રમા કરી આગળ ધસી જાય છે.
Mantra 27
असश्चतः शतधारा अभिश्रियो हरिं नवन्तेऽव ता उदन्युवः । क्षिपो मृजन्ति परि गोभिरावृतं तृतीये पृष्ठे अधि रोचने दिवः ॥
અવિરત, સો ધારા-ધારા શતધારા બની, શ્રી-શક્તિઓ હરિ (સુવર્ણ) પર નમી પડે છે; જળની તરસથી ઉત્સુક થઈ તે નીચે ઉતરે છે. વેગવાન શક્તિઓ તેને પરિશુદ્ધ કરે છે; ગો-કિરણોથી આવૃત, ઢંકાયેલ પ્રવાહને ચારે તરફથી ઘેરીને—દિવના તેજસ્વી લોકમાં, ત્રીજા પ્રકાશમય પૃષ્ઠ પર તે ઝળહળે છે.
Mantra 28
तवेमाः प्रजा दिव्यस्य रेतसस्त्वं विश्वस्य भुवनस्य राजसि । अथेदं विश्वं पवमान ते वशे त्वमिन्दो प्रथमो धामधा असि ॥
આ પ્રજાઓ તારી જ છે—દિવ્ય રેતસ (બીજ)માંથી જન્મેલી; તું સર્વ ભવનનો રાજા છે. તેથી, હે પવમાન, આ સમગ્ર વિશ્વ તારા વશમાં છે; હે ઇન્દુ, તું ધામોના આધારને સ્થાપનાર પ્રથમ છે.
Mantra 29
त्वं समुद्रो असि विश्ववित्कवे तवेमाः पञ्च प्रदिशो विधर्मणि । त्वं द्यां च पृथिवीं चाति जभ्रिषे तव ज्योतींषि पवमान सूर्यः ॥
તું સમુદ્ર છે, હે સર્વવિદ કવિ; વિશાળ ધર્મમાં પાંચ દિશાઓ તારી જ છે. તું દ્યૌ અને પૃથ્વી—બન્નેને પણ પાર વહન કરી છે; હે પવમાન, તારા જ્યોતિઓ જ સૂર્ય છે.
Mantra 30
त्वं पवित्रे रजसो विधर्मणि देवेभ्यः सोम पवमान पूयसे । त्वामुशिजः प्रथमा अगृभ्णत तुभ्येमा विश्वा भुवनानि येमिरे ॥
હે સોમ પવમાન! તું પવિત્ર (છાણણી)માં, ઋતના વિસ્તૃત ક્ષેત્રોમાં, દેવો માટે શુદ્ધ થે છે. અગ્નિ-શોધક ઉશિજોએ તને સૌપ્રથમ ગ્રહણ કર્યો; તારા માટે સર્વ ભુવનો પોતપોતાના યોગ્ય યોગમાં સ્થિર થયા.
Mantra 31
प्र रेभ एत्यति वारमव्ययं वृषा वनेष्वव चक्रदद्धरिः । सं धीतयो वावशाना अनूषत शिशुं रिहन्ति मतयः पनिप्नतम् ॥
પ્રેરિત ઋષિ આગળ વધે છે, અવિનાશી છાણણીને વટાવીને; વૃષભ—હરિત-તામ્ર તેજ—અસ્તિત્વના વનોમાં ગર્જે છે. જાગૃત ધીતિઓ એકસાથે સ્તુતિ ગાય છે; ગુપ્ત રીતે વધતા શિશુને મતિઓ ચાટી પોષે છે.
Mantra 32
स सूर्यस्य रश्मिभिः परि व्यत तन्तुं तन्वानस्त्रिवृतं यथा विदे । नयन्नृतस्य प्रशिषो नवीयसीः पतिर्जनीनामुप याति निष्कृतम् ॥
તે સૂર્યના રશ્મિઓથી ચારે તરફ વણી લે છે, તંતુને ત્રિવૃત રીતે ખેંચતો—યથા વિદે, સમ્યક જ્ઞાન માટે. ઋતની નિતનવી પ્રશિષાઓને આગળ ધપાવતો, જનિઓનો પતિ નિષ્કૃત—સ્પષ્ટ મુક્ત દ્વાર—ની પાસે આવે છે.
Mantra 33
राजा सिन्धूनां पवते पतिर्दिव ऋतस्य याति पथिभिः कनिक्रदत् । सहस्रधारः परि षिच्यते हरिः पुनानो वाचं जनयन्नुपावसुः ॥
નદીઓનો રાજા પ્રવાહિત થઈ શુદ્ધ થાય છે—દિવ્યનો સ્વામી; ઋતના માર્ગોથી તે ગર્જના કરતો આગળ વધે છે. સહસ્ર ધારાવાળો, હરિત-તામ્ર વર્ણનો તે સર્વત્ર ઢોળાય છે; પુનાન (શુદ્ધ થતો) તે વાણીનો જન્મ કરાવે છે અને અંતર-નિવાસનાં ધનોને નજીક લાવે છે.
Mantra 34
पवमान मह्यर्णो वि धावसि सूरो न चित्रो अव्ययानि पव्यया । गभस्तिपूतो नृभिरद्रिभिः सुतो महे वाजाय धन्याय धन्वसि ॥
હે પવમાન, તું મહાપ્રવાહ સમ વિશાળ પૂર બની દોડી નીકળે છે; તેજસ્વી સૂર્ય સમ, પવિત્રતાના અવિનાશી માર્ગોમાંથી તું પસાર થાય છે. હાથે શુદ્ધ કરાયેલો, પુરુષોએ અદ્રિ (પથ્થરો) વડે પિડીને ઉતારેલો, તું મહાન વાજ—બળની પૂર્ણતા—અને ધન્ય સમૃદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે.
Mantra 35
इषमूर्जं पवमानाभ्यर्षसि श्येनो न वंसु कलशेषु सीदसि । इन्द्राय मद्वा मद्यो मदः सुतो दिवो विष्टम्भ उपमो विचक्षणः ॥
આત્માનું અન્ન અને ઊર્જા લઈને, હે પવમાન, તું પ્રવાહિત થઈ આગળ વધે છે; શ્યેન (બાજ) જેમ પોતાના વસુ (નિવાસ) તરફ, તું કલશો (પાત્રો)માં સ્થિર થાય છે. પિડીને ઉતારેલો, તું ઇન્દ્ર માટે મદ—મદિર આનંદ—છે; તું દ્યૌનો આધાર, પરમ અને વિશાળ-દર્શી છે.
Mantra 36
सप्त स्वसारो अभि मातरः शिशुं नवं जज्ञानं जेन्यं विपश्चितम् । अपां गन्धर्वं दिव्यं नृचक्षसं सोमं विश्वस्य भुवनस्य राजसे ॥
સાત સ્વસાઓ—માતાઓ—નવજાત શિશુને, વિજયી અને સર્વવિદ, ચારે તરફથી ઘેરીને જન્મ આપે છે. તેઓ જળોમાં રહેલા દિવ્ય ગંધર્વ, મનુષ્યોના દ્રષ્ટા એવા સોમને, સર્વ ભવન-જગતના રાજસ્વરૂપ અધિપત્ય તરીકે પ્રગટ કરે છે.
Mantra 37
ईशान इमा भुवनानि वीयसे युजान इन्दो हरितः सुपर्ण्यः । तास्ते क्षरन्तु मधुमद्घृतं पयस्तव व्रते सोम तिष्ठन्तु कृष्टयः ॥
હે ઇન્દુ, આ ભુવનોના ઈશાન! તું તારા પરાક્રમમાં આગળ વધે છે, તેજસ્વી હરિત, સુપર્ણ્ય શક્તિઓને જોડીને. તે શક્તિઓ તારા માટે મધુમય ઘૃત અને પયઃ વહાવે; અને તારા વ્રતમાં, હે સોમ, પ્રજાઓ સ્થિર રહે.
Mantra 38
त्वं नृचक्षा असि सोम विश्वतः पवमान वृषभ ता वि धावसि । स नः पवस्व वसुमद्धिरण्यवद्वयं स्याम भुवनेषु जीवसे ॥
હે સોમ, તું સર્વ દિશાઓથી મનુષ્ય માટે નૃચક્ષાઃ છે; હે પવમાન વૃષભ, તું તે લોકધામોમાં દોડી જાય છે. તેથી અમારા માટે તું વસમય અને હિરણ્યમય તેજ સાથે પવિત્ર થા, જેથી અમે ભુવનોમાં સાચા જીવન માટે જીવતા રહીએ.
Mantra 39
गोवित्पवस्व वसुविद्धिरण्यविद्रेतोधा इन्दो भुवनेष्वर्पितः । त्वं सुवीरो असि सोम विश्ववित्तं त्वा विप्रा उप गिरेम आसते ॥
હે ઇન્દુ, ગોવિત્ બનીને—પ્રકાશકિરણોના શોધક; વસુવિત્—સમૃદ્ધિના શોધક; હિરણ્યવિત્—સુવર્ણ તેજના શોધક—તું પવિત્ર થા; રેતોધા, બીજધારક, તું લોકલોકોમાં સ્થાપિત છે. હે સોમ, તું સુવીર—વીર્યદાતા—છે, સર્વવિત્—સર્વજ્ઞ—છે; તને જ વિપ્રો પોતાના ગાનથી નજીક બેસી સ્તુતિ કરે છે.
Mantra 40
उन्मध्व ऊर्मिर्वनना अतिष्ठिपदपो वसानो महिषो वि गाहते । राजा पवित्ररथो वाजमारुहत्सहस्रभृष्टिर्जयति श्रवो बृहत् ॥
મધુરતાની ઊર્મિ ઊંચે ઊઠે છે અને વનોને કંપાવે છે; જળોથી આવૃત મહિષ—મહાન બળવાન—અંદર ઊંડે પ્રવેશે છે. પવિત્રતાના રથ પર આરુઢ રાજા વાજ—બળની સમૃદ્ધિ—પર ચઢે છે; સહસ્ર-ભૃષ્ટિ, હજારધારી તેજથી, તે ઊંચાઈઓનું વિશાળ શ્રવ—મહાન યશ—જીતે છે.
Mantra 41
स भन्दना उदियर्ति प्रजावतीर्विश्वायुर्विश्वाः सुभरा अहर्दिवि । ब्रह्म प्रजावद्रयिमश्वपस्त्यं पीत इन्दविन्द्रमस्मभ्यं याचतात् ॥
તે આનંદોને ઊંચે ઉઠાવે છે—પ્રજાવતી, સર્વાયુ, અને અહોરાત્રે સુભરા—સુફળદાયી—બનાવી. ઇન્દુ પીવાય ત્યારે, તે ઇન્દ્રને પ્રેરિત કરે કે અમને પ્રજાસહિત બ્રહ્મ—મંત્રશક્તિનું વચન—અને રયિ—સમૃદ્ધિ—જે અશ્વપસ્ત્ય, યાત્રામાં ઝડપી ઊર્જાઓ લાવે—અર્પે.
Mantra 42
सो अग्रे अह्नां हरिर्हर्यतो मदः प्र चेतसा चेतयते अनु द्युभिः । द्वा जना यातयन्नन्तरीयते नरा च शंसं दैव्यं च धर्तरि ॥
તે હરિ—દિવસોના અગ્રભાગે—હરિતને પ્રેરિત કરતો મદ (આનંદ-ઉન્માદ) બની, ચેતન મનથી જાગૃત કરે છે અને દ્યુતિઓ (પ્રકાશો)ના અનુસરણમાં ચાલે છે. બે જનસમુદાયો વચ્ચે તે ગતિ કરે છે, તેમને માર્ગે દોરતો; ધારકમાં માનવીય ઉચ્ચાર અને દૈવી સ્તુતિ—બન્ને એકસાથે ધારણ થાય છે.
Mantra 43
अञ्जते व्यञ्जते समञ्जते क्रतुं रिहन्ति मधुनाभ्यञ्जते । सिन्धोरुच्छ्वासे पतयन्तमुक्षणं हिरण्यपावाः पशुमासु गृभ्णते ॥
તેઓ અભિષેક કરે છે, અભિષેકને વિસ્તારે છે, સહઅભિષેક કરે છે; મધથી તેની ક્રતુ (ઇચ્છા-શક્તિ)ને ચાટે છે અને મીઠાસથી તેને સ્નાન કરાવે છે. સિંધુના ઉચ્છ્વાસમાં ઉડતો ઉક્ષન્ (વૃષભ) પકડાય છે—હિરણ્યપાવાઃ (સુવર્ણ-શોધકો) દ્વારા—જીવશક્તિરૂપ પશુને હાથમાં ગ્રહણ કર્યાની જેમ.
Mantra 44
विपश्चिते पवमानाय गायत मही न धारात्यन्धो अर्षति । अहिर्न जूर्णामति सर्पति त्वचमत्यो न क्रीळन्नसरद्वृषा हरिः ॥
વિપશ્ચિત પવમાનને ગાવો; મહાન નદી સમે દબાયેલો અંધસ્ (સોમરસ) ધારા બની વહે છે. અહિ સમે તે જૂની ત્વચાને વટાવી સરકે છે; રમતા અશ્વ સમે તેજસ્વી વૃષભ—હરિ—અવિરત ધસી આગળ વધે છે.
Mantra 45
अग्रेगो राजाप्यस्तविष्यते विमानो अह्नां भुवनेष्वर्पितः । हरिर्घृतस्नुः सुदृशीको अर्णवो ज्योतीरथः पवते राय ओक्यः ॥
અગ્રેસર ચાલતો રાજા—જળોનો સ્વામી—વધુ મહિમાવાન બને છે; દિવસોને માપતો, લોકોમાં સ્થિર થયેલો. હરિ, ઘૃતસ્નુ (ઘૃતસમાન તેજથી ટપકતો), સુદૃશીક (સુંદર દર્શનીય), વિશાળતામાં અર્ણવ સમો; જ્યોતિરથ પર આરુઢ થઈ, રાયના ઓક્ય (સમૃદ્ધિના આંતરિક ગૃહ) માટે પવિત્ર થતો વહે છે.
Mantra 46
असर्जि स्कम्भो दिव उद्यतो मदः परि त्रिधातुर्भुवनान्यर्षति । अंशुं रिहन्ति मतयः पनिप्नतं गिरा यदि निर्णिजमृग्मिणो ययुः ॥
દિવના ઉન્નત તેજમાંથી સ્કંભ (આધારસ્તંભ) મુક્ત થયો છે; ઉદ્ગત મદ (ઉલ્લાસ) ત્રિધાતુ (ત્રિગુણ-સ્થાપિત) લોકોને પરિભ્રમણ કરી વહે છે. મતિઓ અંશુ (તેજકિરણ)ને ચાટે છે, તેને સૂક્ષ્મ રીતે ઘડીને શુદ્ધ કરે છે; જ્યારે ઋગ્મિણો (ઋચા ગાવનારા) ગિરા (સ્તુતિ) સાથે આગળ વધે છે, ત્યારે તેઓ તેને તેની ઝગમગતી નિર્ણિજ (વસ્ત્ર/આવરણ)થી આવરી દે છે.
Mantra 47
प्र ते धारा अत्यण्वानि मेष्यः पुनानस्य संयतो यन्ति रंहयः । यद्गोभिरिन्दो चम्वोः समज्यस आ सुवानः सोम कलशेषु सीदसि ॥
હે ઇન્દુ, તારી ધારા આગળ વધે; પુનાન (શુદ્ધ થતો) અને સંયત (સાચા માર્ગે સંકલિત) થતાં, અતિસૂક્ષ્મ ઝડપી પ્રવાહો દોડી જાય છે. જ્યારે તું ગોભિઃ (પ્રકાશકિરણો) સાથે ચમ્વોઃ (બે પ્યાલા/કપ)માં સમજ્યસે (મિશ્રિત થાય) છે, ત્યારે, હે સોમ, સુવાન (પિરસાયેલ/દબાયેલ) થઈ, કલશેṣu (પાત્રોમાં) તું આસન ગ્રહણ કરે છે—પૂર્ણતાના પાત્રોમાં.
Mantra 48
पवस्व सोम क्रतुविन्न उक्थ्योऽव्यो वारे परि धाव मधु प्रियम् । जहि विश्वान्रक्षस इन्दो अत्रिणो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
હે સોમ, ક્રતુવિદ્ (સંકલ્પ-જ્ઞાતા), તું પવિત્ર થા; સ્તુતિને યોગ્ય બની, ઊનના ગાળણ (અવ્ય વારે)ની આસપાસ તારી પ્રિય મધુરતા સાથે દોડ. હે ઇન્દુ, અહીંના અત્રિણો—ભક્ષક રાક્ષસ-શક્તિઓને સર્વથા સંહાર; અમે વિદથ (સભા)માં સુવીર (વીર-શક્તિથી સમૃદ્ધ) બની ‘બૃહત્’—વિશાળ તત્ત્વનું વચન બોલીએ.
Frequently Asked Questions
It praises Soma as he is purified (pavamāna) through wool and strainers, becoming sweet, powerful, and fit for divine offering, while also supporting truth (ṛta) and strength for the worshippers.
These are the real ritual instruments and surroundings of Soma purification; the hymn also treats them as symbols of inner clarification—raw potency becoming clear, truthful inspiration.
It asks Soma to destroy hostile forces (rākṣasas, atriṇ) and to grant the community strong, ‘vast’ speech and heroic inner power in the sacred assembly.
Ask anything about Sukta 86 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.