Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

Nang si Rāma—tapat sa dharma at pinakadakila sa mga nagbibigay-galak—ay nagtungo sa gubat, si Kauśalyā, lumuluha sa matinding dalamhati, ay nagsalita ng ganito sa kaniyang asawa.

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

Bagaman ang iyong dakilang katanyagan ay bantog sa tatlong daigdig—na ikaw, O Rāghava, ay mahabagin, mapagbigay, at may matamis na pananalita—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

O pinakamainam sa mga hari, paano matitiis ng dalawang anak mong iyon, kasama si Sītā—na pinalaki sa ginhawa at ngayo’y nababalot ng dalamhati—ang pagdurusa sa gubat?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

Siya’y tunay na isang dalagang maitim ang kutis, marikit at maselan, sanay sa ginhawa; paano matitiis ni Maithilī ang init at ang lamig?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

Pagkakain ng marikit na malalaking-mata ng masasarap na pagkain na may sabaw at mabubuting pampalasa, paano makakakain si Sītā ng pagkaing-gubat na mula sa ligaw na bigas?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

Sanay sa mapalad na tunog ng awit at tugtugin, paano maririnig ng walang-dungis na Sītā ang di-mapalad na sigaw ng mga leon at iba pang kumakain ng laman?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

Saan ngayon nahihiga upang matulog ang makapangyarihang Rāma, ang mahabang bisig, mataas na wari’y watawat ni Indra, na ginagawang unan ang bisig na tila bakal na pamalo?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

Kailan ko muling masisilayan ang dakilang mukha ni Rāma—kulay-lotong marilag, napapalamutian ng magandang buhok, may hiningang mabango na tila lotus, at mga matang gaya ng bughaw na lotus?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

Tunay ngang ang puso ko’y wari’y batong-vajra—walang alinlangan—sapagkat kahit hindi ko siya makita, hindi pa rin ito nababasag sa sanlibong piraso.

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

Dahil sa walang-awa mong ginawa, ang aking mga kamag-anak—na nararapat sana sa ginhawa—ay itinaboy at ngayo’y kaawa-awang pagala-gala sa gubat.

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

Kahit pa bumalik si Rāghava sa ikalabinlimang taon, hindi nakikitang isusuko ni Bharata ang kaharian at ang kabang-yaman.

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

May ilan, wika nga, na sa śrāddha’y pinakakain muna ang sariling mga kamag‑anak; saka pa lamang—sa pag-aakalang natupad na ang tungkulin—hahanapin ang pinakamahuhusay na brāhmaṇa.

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

Doon, ang mga dalawang‑ulilang may kabutihan at karunungan—na tila mga diyos sa dangal—ay hindi tumatanggap ng handog na iniaalay matapos ang iba, kahit pa iyon ay amṛta.

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

Kahit pa nabusog na ang mga brāhmaṇa, ang marurunong—pinakamainam sa mga dalawang‑ulilang—ay hindi pumapayag na kumain pagkatapos, gaya ng mga toro na di matiis ang pagputol ng kanilang sungay.

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

Gayon din, O panginoon ng mga tao: kung ang nakababatang kapatid ang ‘nagpakasasa’ sa kaharian, bakit hindi mamumuhi rito ang nakatatanda at higit na karapat-dapat na kapatid?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

Ang tigre’y ayaw kumain ng pagkaing inihuli ng ibang hayop; gayon din si Rāma, ang tigre sa mga tao, ay hindi tatanggap ng kahariang nalasap at pinagsawaan na ng iba.

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

Ang mga handog—ghee, mga kakaning pangyajña, damong kuśa, at mga haliging khadira—kapag naluma at nagamit na, ay hindi na muling ginagamit sa paghahandog na sakripisyo.

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

Gayon din, ang kahariang ito na nalasap na ng iba ay wari’y alak na naubos na ang katas; hindi nararapat kay Rāma na tanggapin ito, gaya ng yajñang nawalan ng Soma.

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

At hindi rin magpapasakop si Rāma, na di matinag ang loob, sa gayong paglapastangan; kapag nagalit, kaya niyang biyakin kahit ang Bundok Mandara sa talim ng kaniyang mga palaso.

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

Ngunit ang dakilang-loob ay hindi magawang saktan ka, dahil sa paggalang sa kaniyang ama. Siya na sa galit ay makapagpapabagsak ng langit na hitik sa mga bituin, kasama ang Araw, Buwan, at mga planeta—siya’y hindi lalabag sa iyo; sa halip, yayanigin o wawasakin pa niya ang daigdig na napalilibutan ng daan-daang bundok kaysa suwayin ang tungkuling anak.

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

Ngunit ang dakilang-loob ay hindi magawang saktan ka, dahil sa paggalang sa kaniyang ama. Siya na sa galit ay makapagpapabagsak ng langit na hitik sa mga bituin, kasama ang Araw, Buwan, at mga planeta—siya’y hindi lalabag sa iyo; sa halip, yayanigin o wawasakin pa niya ang daigdig na napalilibutan ng daan-daang bundok kaysa suwayin ang tungkuling anak.

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

Hindi magtitiis si Rāghava sa ganitong paglapastangan—gaya ng makapangyarihang tigre na di pumapayag na hipuin ang kanyang buntot.

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

Kahit magsama-sama ang lahat ng mga daigdig laban sa kanya sa isang dakilang digmaan, hindi siya matatakot. Dito, kung saan naghahari ang adharma, ang may matuwid na kaluluwa ay ibabalik ang daigdig sa dharma sa pamamagitan ng dharma rin.

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

Tunay nga, yaong makapangyarihang bayani, ang dakilang bisig—sa kanyang mga gintong palaso—ay makapagsusunog ng mga nilalang at maging ng mga karagatan, na wari’y sa wakas ng panahon.

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

Ang gayong Rāma—toro sa mga tao, lakas-singaw, may matang tulad ng toro—ay pinaslang ng sarili niyang ama, gaya ng isdang sumisira sa sarili nitong supling.

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

Kung ang walang hanggang dharma—na nakikita sa mga śāstra at isinasagawa ng mga dalawang-ulit-na-isinilang—ay tunay na nasa panig mo, paano mo naipatapon ang iyong anak na nakatuon sa katuwiran?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

O hari, iisa lamang ang kanlungan ng babae—ang kanyang asawa; ang ikalawa ay ang kanyang anak; ang ikatlo ay ang kanyang mga kamag-anak. Sa daigdig na ito, wala nang ikaapat.

Verse 28

Tunay, wala na akong anumang dapat gawin sa iyo. Si Rāma ay nagkanlong sa gubat; at ayaw kong pumaroon. Sa lahat ng paraan, ako’y lubos mong winasak.

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

Nang si Rāma—tapat sa dharma at pinakamainam sa pagpapasaya sa iba—ay nagtungo sa gubat, si Kausalyā, humahagulgol sa mapait na dalamhati, ay nagsalita ng ganito sa kanyang asawa.

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

Nang si Rāma—tapat sa dharma at pinakamainam sa pagpapasaya sa iba—ay nagtungo sa gubat, si Kausalyā, humahagulgol sa mapait na dalamhati, ay nagsalita sa kanyang asawa.