Sarga 82

Verse 1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव।।।।

Ang matalinong si Bharata ay namasdan ang bulwagang yaon, punô ng mga mararangal na tao, na wari’y ang kabilugang buwan na tumitingin sa gabi na nakalatag sa harap nito.

Verse 2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा।वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा।।।।

Pagkaraan, nang ang mga marangal na nakatatanda at maharlika ay umupo ayon sa wastong ranggo at kaugalian, ang dakilang kapulungan ay nagningning—sa liwanag ng mga kasuotan at sa bango’t kislap ng mga pahid na pabango.

Verse 3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा।अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी।।।।

Noon, ang maringal na kapulungang iyon, punô ng mga pantas at marurunong, ay nagningning—gaya ng gabing maliwanag sa kabilugan ng buwan matapos humupa ang mga ulap ng tag-ulan.

Verse 4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित्।इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत्।।।।

Nang makita ng marunong sa dharma na nagkatipon ang lahat ng mga ministro at pangunahing pinuno ng hari, ang punong purohita ay marahang nagsalita ng ganitong mga salita kay Bharata.

Verse 5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन्।धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव।।।।

“Anak ko, si Haring Daśaratha, na namuhay sa katuwiran, ay pumanaw na at nagtungo sa langit; at ipinagkatiwala niya sa iyo ang malawak na lupaing ito, sagana sa yaman at butil.”

Verse 6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन्।नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः।।।।

“Gayundin si Rama, matatag sa katotohanan at inaalala ang dharma ng mga banal, ay hindi tinalikuran ang utos ng kanyang ama—gaya ng sumisikat na buwan na hindi iniiwan ang kanyang liwanag.”

Verse 7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्।तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय।।।।

Ang kahariang ito—nalinis sa lahat ng hadlang—ay ipinagkaloob sa iyo ng iyong ama at gayundin ng iyong kapatid. Tanggapin mo ito na may masayang mga ministro, at magpabinyag sa paghirang nang walang pagkaantala.

Verse 8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः।कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते।।।।

Nawa’y ang mga hari mula sa hilaga at kanluran, at gayundin yaong sa timog; at ang mga pinunong hanggahan at mga mangangalakal na naglalayag sa dagat na di-mabilang—ay maghandog sa iyo ng mga hiyas na isinilang sa karagatan bilang buwis-pugay.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः।जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया।।।।

Nang marinig ni Bharata ang mga salitang iyon, siya’y nilamon ng dalamhati; subalit bilang nakaaalam ng dharma at sabik sa katuwiran, sa isip ay nagtungo siya kay Rama, itinatag ang diwa sa Kanya.

Verse 10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा।विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्।।।।

Si Bharata na kabataan, ang tinig na tila awit ng kalahangsa ngunit napuputol ng luha, ay nanaghoy sa gitna ng kapulungan ng palasyo at sinisi ang punong pari na si Vasiṣṭha.

Verse 11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः।धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत्।।।।

Sino—gaya ko—ang mangangahas agawin ang kaharian kay Rāma, na namuhay sa disiplina ng brahmacarya, ganap na nagsanay sa kaalaman, marunong, at matatag na nagsisikap sa dharma?

Verse 12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः।राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि।।।।

Paanong ang isinilang kay Daśaratha ay magiging mang-aagaw ng kaharian? Ang kaharian at maging ako ay kay Rāma; kaya sa bagay na ito, nararapat mong sabihin ang katotohanan ng dharma.

Verse 13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः।लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा।।।।

Si Rāma ng angkan ng Kakutstha—panganay, pinakadakila, at makatarungan, na kahalintulad nina Dilīpa at Nahuṣa—ay nararapat magtamo ng kahariang ito, gaya ni Daśaratha noon.

Verse 14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि।इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः।।।।

Kung gagawa ako ng gayong kasalanan—kinahihiligan ng mga di-mararangal at naglalayo sa langit—magiging kahihiyan ako ng angkan ng Ikṣvāku sa paningin ng daigdig.

Verse 15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये।इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः।।।।

Kahit ang kasalanang ginawa ng aking ina, hindi ko rin sinasang-ayunan. Nanatili ako rito, at sa magkapatid kong nasa masukal na gubat, ako’y yumuyuko nang magkasalikop ang mga palad.

Verse 16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः।त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः।।।।

Si Rāma lamang ang aking susundan; siya—pinakamainam sa mga tao—ang hari. Si Rāghava ay nararapat maghari maging sa tatlong daigdig.

Verse 17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः।हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः।।।।

Nang marinig ang mga salitang iyon na puspos ng dharma, ang lahat ng nasa kapulungan—na nakatuon ang isip kay Rāma—ay napaluha sa galak.

Verse 18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्।वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा।।।।

Kung hindi ko maibabalik mula sa gubat ang aking marangal na kapatid, mananatili ako roon sa kagubatan—gaya ng marangal na Lakṣmaṇa.

Verse 19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्।समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम्।।।।

Gagamitin ko ang lahat ng paraan—oo, kahit sa pamamagitan ng mariing pagpipilit—upang maibalik siya, sa harap ng mga marangal na nakatatanda, ng mga banal at may kagandahang-asal.

Verse 20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः।प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते।।।।

Nauna ko nang ipinadala ang lahat ng mga tagamanman at mga bantay sa daan—maging yaong sapilitang inatasan at yaong inupahan—upang siyasatin at bantayan ang ruta, saan man ako magpasyang magtungo sa paglalakbay na ito.

Verse 21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।।।

Pagkasabi nito, ang matuwid na si Bharata, na mapagmahal sa kanyang kapatid, ay nagsalita kay Sumantra—dalubhasa sa payo—na nakatayo sa malapit.

Verse 22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्।यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय।।।।

“Sumántra, tumindig ka agad at yumaon sa aking utos. Ipahayag kaagad ang pag-alis, at tipunin din ang hukbo.”

Verse 23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना।हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत्।।।।

Sa gayong utos ng dakilang-loob na Bharata, nagalak si Sumántra at agad na isinagawa ang lahat, ayon sa ipinagbilin—masigla, na wari’y sariling minamahal na tungkulin.

Verse 24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च।श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने।।।।

Ang mga mamamayan at ang mga pinunò ng hukbo, nang marinig na iniutos ang paglalakbay upang maibalik si Rāghava, ay napuspos ng galak.

Verse 25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे।यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः।।।।

Pagkaraan, ang lahat ng asawa ng mga mandirigma, nang malaman ang pag-alis para sa paglalakbay, ay nagalak at naglibot sa bawat bahay, minamadali ang kani-kanilang mga asawa.

Verse 26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैःसह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन्।।।।

Ang mga pinunò ng hukbo, kasama ang mga mandirigma, ay pinasulong ang buong lakas—may mga kabayo, mabilis na karitong hila ng baka, at mga karwaheng ubod ng bilis.

Verse 27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ।रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत्।।।।

Nang makita ni Bharata na handa na ang hukbo, sa harap ng iginagalang na guro, sinabi niya kay Sumantra sa kanyang tabi: “Ihanda mo agad ang aking karwahe.”

Verse 28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः।रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः।।।।

Tinanggap ni Sumantra ang utos ni Bharata nang may galak; kinuha niya ang karwaheng nakayuko sa mahuhusay na kabayo at siya’y umalis.

Verse 29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः।गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा।।।।

Noon ay nagsalita si Bharata—mula sa angkan ni Raghu, matatag sa katotohanan at makapangyarihan—nang may wastong paghatol, na nagnanais makamit ang biyaya ng iginagalang at marangal niyang nakatatandang kapatid na si Rama, na pumasok sa dakilang gubat.

Verse 30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्।आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय।।।।

“Sumantra, bumangon ka agad; pumunta ka sa mga pinunò ng hukbo at ipunin ang mga kawal. Sapagkat para sa kapakanan ng daigdig, nais kong payapain si Rama na naninirahan sa gubat at siya’y dalhin pabalik.”

Verse 31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः।शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च।।।।

Kaya ang anak ng kutsero, na malinaw na naatasan ni Bharata at ganap na nasiyahan sa kanyang tungkulin, ay ipinahayag ang utos sa lahat ng pangunahing pinuno ng kaharian, sa mga pangunahin sa hukbo, at sa mga kaibigang tapat.

Verse 32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः।अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान्।।।।

Pagkaraan, sa bawat sambahayan, ang mga kṣatriya at vaiśya, ang mga śūdra at mga brāhmaṇa ay nagsitindig at naghanda ng kanilang sasakyan—iniyuko ang mga kamelyo at asno sa mga karwahe, at inihanda ang mga elepante at mga kabayong lahing-marangal.