Sarga 90

Verses 1-2

भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥१॥पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ॥२॥

Nang matanaw ng dakilang lalaki si Bharadvāja—mula pa sa layong isang krośa—pinahinto niya ang buong hukbo at nagpatuloy kasama ang kaniyang mga ministro. Yaong nakaaalam ng dharma, matapos isantabi ang mga sandata at maharlikang kagamitan, at nakasuot ng pinong telang lino, ay lumakad na lamang, inilalagay sa unahan ang punong pari ng angkan.

Verse 3

तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ॥३॥

Pagkaraan, si Bharata na mula sa angkan ni Raghu ay pinahinto ang kaniyang mga ministro sa loob ng tanaw ng āśrama ni Bharadvāja, at nagpatuloy sa unahan, kasunod ng kanilang punong pari.

Verse 4

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥४॥

Nang makita ni Bharadvāja na dakilang tapasvin si Vasiṣṭha, agad siyang tumindig mula sa kaniyang upuan at, sa pagsasabi sa mga alagad, “Dalhin ang arghya,” ay nag-utos.

Verse 5

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम् ॥५॥

Nang makipagtagpo kay Vasiṣṭha at tanggapin ang magalang na pagpupugay ni Bharata, nakilala ng maningning na si Bharadvāja na siya ang anak ni Daśaratha.

Verse 6

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च ।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥६॥

Matapos silang alayan nang nararapat ng arghya at tubig na pampaghugas ng paa, at saka ng mga prutas, ang marunong sa dharma na si Bharadvāja ay maayos na nagtanong tungkol sa kapakanan ng angkan ng hari.

Verse 7

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥७॥

Tinanong niya ang tungkol sa Ayodhyā—sa hukbo at kabang-yaman, gayundin sa mga kaalyado at mga ministro; ngunit yamang batid niya ang nangyari kay Haring Daśaratha, hindi niya binanggit ang hari.

Verse 8

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥८॥

Si Vasiṣṭha at si Bharata naman ay nagtanong sa kanya tungkol sa kanyang kagalingan—sa kalusugan ng katawan, sa mga sagradong apoy, sa mga punò, sa mga alagad, at sa mga hayop at ibon ng ashram.

Verse 9

तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥९॥

“Gayon nga,” ang pangakong iyon ay pinagtibay ni Bharadvāja, ang dakilang asceta; at dahil sa bigkis ng pag-ibig kay Rāma, kinausap niya si Bharata ng mga salitang ito.

Verse 10

किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः ॥१०॥

Ano ang layon ng iyong pagparito rito, samantalang dapat mong pamahalaan ang kaharian? Ipaunawa mo sa akin ang lahat, sapagkat hindi mapanatag ang aking isipan sa bagay na ito.

Verses 11-13

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम् ।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥११॥नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥१२॥कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥१३॥

Si Rāma—tagapagpuksa ng mga kaaway at tagapagpaligaya kay Kausalyā—ay matagal nang ipinatapon sa gubat, kasama ang kanyang asawa at kapatid. Ang dakilang tanyag na iyon ay inutusan ng kanyang ama, na naudyukan ng isang babae, na manirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon. Nais mo bang gumawa ng kasalanan laban sa walang-salang iyon at sa kanyang nakababatang kapatid, upang tamasahin ang kaharian nang walang hadlang?

Verse 14

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥१४॥

Nang masabi ito, sumagot si Bharata kay Bharadvāja; ang kaniyang mga mata’y umaapaw sa luha dahil sa dalamhati, at ang tinig ay nauutal sa pagsasalita.

Verse 15

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि ॥१५॥

Kung maging ang kagalang-galang na ikaw ay mag-isip sa akin nang ganito, ako’y lubos nang napahamak. Huwag kang maghinala ng kasalanan sa akin; huwag mo akong sawayin nang ganyan.

Verse 16

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥१६॥

Hindi rin kalugud-lugod sa akin ang sinabi ng aking ina nang wala ako. Hindi ako nasiyahan doon, at hindi ko tinatanggap ang gayong mga salita.

Verse 17

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥१७॥

Ako naman ay lumapit sa yaong tigre sa mga tao upang humingi ng kaniyang biyaya—upang yumukod sa kaniyang mga paa at ibalik siya sa Ayodhyā.

Verse 18

त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥१८॥

Sa pagtingin mo sa aking kalagayan, maawa at magpakita ng biyaya, kagalang-galang na ginoo; sabihin mo sa akin: nasaan ngayon si Rāma, ang panginoon ng lupa?

Verse 19

वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ॥१९॥

Nang hilingin nina Vasiṣṭha at ng iba pang mga pari, ang kagalang-galang na si Bharadvāja, nalugod, ay nagsalita ng mga salitang ito kay Bharata.

Verse 20

त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता ॥२०॥

O tigre sa mga tao, isinilang sa angkan ng Rāghava—nararapat ito sa iyo: wastong pag-uugali sa mga guro, pagpipigil-sa-sarili, at pagsunod sa landas ng mga banal.

Verse 21

जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥२१॥

“Alam ko ang matibay na nasa iyong puso; gayunman, tinanong kita upang lalo itong mapagtibay—at upang higit pang mapalago ang iyong mabuting karangalan.”

Verse 22

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् ।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ॥२२॥

“Alam ko rin si Rāma, ang nakaaalam ng dharma—kasama si Sītā at si Lakṣmaṇa. Ang kapatid mong iyon ay naninirahan sa dakilang bundok na Citrakūṭa.”

Verse 23

श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥२३॥

Bukas ay tutungo ka sa pook na yaon; ngayon ay manahan ka rito kasama ng iyong mga ministro. O lubhang marunong, bihasa sa pag-unawa sa hangarin at kapakinabangan—ipagkaloob mo sa akin ang kahilingang ito.

Verse 24

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः ॥२४॥

Pagkaraan, si Bharata na may marangal na pananaw ay nagsalita nang may pagsang-ayon: “Gayon nga.” At noon din, ang anak ng hari ay nagpasiyang magpalipas ng gabi sa ermitanyong yaon.