Sarga 58

Verse 1

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः।अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।।।।

Nang ang hari ay mahimasmasan mula sa pagkahilo ng pagkalito at muling magbalik-malay, ipinatawag niya ang kutserong iyon upang malaman ang tunay na pangyayari tungkol kay Rāma.

Verse 2

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।।।

Pagkaraan, lumapit ang kutsero sa dakilang hari na nakatikom ang mga palad sa pagdarasal. Si Daśaratha—matanda, lubhang nilamon ng pighati at dalamhati, tanging si Rāma ang iniisip—ay paulit-ulit na humihinga nang malalim, na wari’y elepanteng bagong bihag, maysakit at balisa.

Verse 3

अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः।राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।वृद्धं परमसन्तप्तं नवग्रहमिव द्विपम्।विनिश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थ मिव कुङञरम्।।2.58.3।।

Pagkaraan, ang kutsero ay lumapit sa dakilang hari na nakatikom ang mga palad sa paggalang. Ang matandang monarko, nilulunod ng pighati at dalamhati, si Rāma lamang ang tinatangisan—malalim ang pag-iisip at paulit-ulit ang buntong-hininga, gaya ng bagong bihag na elepanteng may karamdaman.

Verse 4

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्।अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्।।।।

Nang makita ng hari ang kutsero na nakatayo sa tabi—ang katawan ay balot ng alikabok, ang mukha’y lubog sa luha at ang loob ay wasak—kinausap niya ito sa matinding dalamhati.

Verse 5

क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघवः।।।।

“Saan maninirahan ang matuwid na iyon, na sumisilong sa paanan ng punò? Siya na sanay sa sukdulang ginhawa—O kutsero—ano ang kakainin ni Rāghava?”

Verse 6

दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्।।।।

“O Sumantra, hindi siya nararapat sa pagdurusa at sanay sa marangal na higaan. Paano mahihiga sa lupa ang anak ng tagapangalaga ng daigdig, na tila isang walang kanlungan?”

Verse 7

यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः।स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः।।।।

Saan man pumaroon si Rāma, sinusundan siya noon ng mga kawal na naglalakad, ng mga karwahe, at ng mga elepante. Paano ngayon mamumuhay si Rāma, na sumilong sa isang gubat na liblib at walang tao?

Verse 8

व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्।कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ।।।।

Paano mananatili roon ang dalawang prinsipe, kasama si Vaidehī, sa gubat na pinamumugaran ng mababangis na hayop at usa, at dinadalaw ng maiitim na ahas?

Verse 9

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया।राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ।।।।

O Sumantra, paano nakalakad ang dalawang prinsipe, matapos bumaba sa karwahe, kasama si Sītā—napakalambot at marupok, at ngayo’y namumuhay na parang isang mapagtiis na asceta sa pagdurusa?

Verse 10

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ।वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्दरम्।।।।

“Tunay ngang pinagpala ka, O kutsero, sapagkat nasilayan mo ang aking dalawang anak habang pumapasok sila sa gilid ng gubat—na wari’y ang mga Aśvin na lumalapit sa Mandara.”

Verse 11

किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः।सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली।।।।

“Anong mga salita ang sinabi ni Rāma? Ano ang sinabi ni Lakṣmaṇa? At ikaw, O Sumantra, pagdating sa gubat, ano ang sinabi ni Maithilī (Sītā)?”

Verse 12

आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु।।।।

Isalaysay mo sa akin, O kutsero, kung saan naupo si Rāma, saan siya nahiga, at ano ang kanyang kinain. Sa pakikinig nito ay magpapatuloy akong mabuhay—gaya ni Yayāti na napapanatili sa piling ng mga banal.

Verse 13

इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया।उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया।।।।

Sa gayong pagtatanong ng hari, ang kutsero’y sumagot; nangingimi ang kanyang pananalita at ang tinig ay nabibigkis ng luha.

Verse 14

अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्।अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।।।।

Sinabi niya: “O dakilang hari, si Rāghava, na laging tumutupad sa Dharma, ay nagsalita sa akin matapos mag-anjali, pagdikitin ang mga palad, at yumukod nang may paggalang.”

Verse 15

सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।।।।

“O kutsero, iparating mo mula sa akin sa aking ama—marangal, may pagpipigil sa sarili, at karapat-dapat sambahin—na ako’y yumuyuko at sumasamba sa kanyang mga paa, na sila man ay karapat-dapat sa pagpupugay.”

Verse 16

सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया।आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।।।।

O kutsero, iparating mo, ayon sa aking salita, sa buong sambahayan sa loob ng palasyo—nang walang pagtatangi—ang aking pagtatanong sa kanilang kalusugan, at ang aking pagpupugay na angkop sa katayuan ng bawat isa.

Verse 17

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्।अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः।।।।

At sa aking ina na si Kausalyā, iparating mo ang aking kagalingan at ang aking pagpupugay. Sabihin mo rin sa kanya na maging mapagmatyag, at bigkasin mo sa kanya ang mga salitang ito.

Verse 18

धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव।देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय।।।।

O mahal na ginang, manatili kang matatag sa Dharma; sa takdang oras ay maglingkod sa mga banal na gawain sa silid ng apoy; at alagaan ang mga paa ng iyong panginoon na parang paglilingkod sa isang diyos.

Verse 19

अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु।अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय।।।।

Itakwil mo ang pagmamataas at dangal-sa-sarili, at mamuhay kang mapayapa kasama ng ibang mga reyna na parang mga ina. At, o ina, akayin mo ang marangal na Kaikeyī upang manatiling mabuting-loob sa hari.

Verse 20

कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्।अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर।।।।

At sa batang Bharata, kumilos ka na parang sa isang hari. Sapagkat ang mga hari ay ‘nakatatanda’ dahil sa pagiging hari; alalahanin mo ang dharma ng pagkahari.

Verse 21

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च।सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।।।।

Ipabatid mo kay Bharata ang aking kagalingan; at sabihin mo rin sa aking pangalan na mamuhay siya nang may katarungan at nararapat na paggalang sa lahat nating mga ina.

Verse 22

वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय।।2.58.22।।

Sabihin mo rin sa makapangyarihang anak ng angkang Ikshvaku na si Bharata: bilang itinalagang tagapamahalang prinsipe, ingatan niya ang kaharian sa masunuring pagsuporta sa kanyang ama na nakaluklok sa trono.

Verse 23

अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः।कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्तनात्।।।।

Matanda na ang hari—huwag mo siyang hadlangan sa anumang paraan. Mamuhay ka bilang tagapamahalang prinsipe, tanging sa pagsasakatuparan ng kanyang mga utos.

Verse 24

अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्।मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी।।।।

At muli, habang bumubuhos ang maraming luha, nagsalita siya sa akin: “Ang aking ina, na nananabik sa kanyang anak, ay alagaan mo na parang sarili mong ina.”

Verse 25

इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः।रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्।।।।

Sa gayong pananalita sa akin, O dakilang hari, ang marangal na Rama—may mga matang tila pulang-lotus—ay nagbuhos ng saganang luha.

Verse 26

लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्।केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः।।।।

Ngunit si Lakṣmaṇa, nag-aalab sa matinding galit at hingal na hingal, ay nagsalita: “Sa anong kasalanan ipinatapon ang prinsipe?”

Verse 28

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्।वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्।।।।

Kung si Rāma ay ipinatapon—maging dahil sa kasakiman sa kaharian o sa dahilan ng mga ipinagkaloob na biyaya—sa lahat ng paraan ay isang mabigat na kasalanan ang nagawa.

Verse 29

इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्।रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये।।।।

Ito man ay tila ginawa ayon sa sariling nais—marahil pa nga sa anyo ng tungkulin sa Panginoon; ngunit sa pagtalikod kay Rāma, wala akong nakikitang anumang tunay na dahilan.

Verse 30

असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्।जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्।।।।

Ang pagpapatapon kay Rāghava—na sinimulan nang walang wastong pagninilay, salungat sa katarungan, at bunga ng kapos na paghatol—ay tiyak na magbubunga ng panaghoy at sigaw ng bayan.

Verse 31

अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये।भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः।।।।

“Sa ganang akin, hindi ko na nakikilala ang pagka-ama sa dakilang hari. Para sa akin, si Rāghava lamang ang kapatid, tagapagtanggol, kamag-anak—at ama.”

Verse 32

सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्।सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा।।।।

“Tinalikuran mo si Rāma—minamahal ng lahat at nakatuon sa kapakanan ng lahat. Paano pa magagalak ang sanlibutan sa iyo dahil sa gawang ito?”

Verse 33

सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्।सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्यसि।।।।

Matapos mong ipatapon ang matuwid na si Rama—na kinalulugdan ng lahat ng nasasakupan—at sa gayon ay sumalungat sa buong daigdig, paano ka pa magiging hari?

Verse 34

जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी।भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता।।।।

Ngunit si Janaki, O dakilang hari—matatag ang loob—ay nakatayo habang malalim na humihikbi, na wari’y tinamaan ng isang espiritu ang kanyang isip: natigilan, nalimot ang sarili, at gayunma’y may bahagyang ngiti.

Verse 35

अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी।तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्।।।।

Ang marangal at bantog na prinsesa—na di pa kailanman nakaranas ng kapighatian—ay umiiyak sa gayong dalamhati at ni isang salita’y hindi niya masabi sa akin.

Verse 36

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता।मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा।।।।

Nang makita niyang ako’y papaalis na, tumingin siya sa kanyang asawa; natuyo at namutla ang kanyang mukha, at bigla niyang pinakawalan ang rumaragasang luha.

Verse 37

तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः।तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।।।।

Gayundin si Rama, luhaan ang mukha, nakatindig na nakatiklop ang mga palad, inalalayan ng mga bisig ni Lakshmana; gayundin si Sita, umiiyak sa matinding dalamhati, ay patuloy na tumitingin sa maharlikang karwahe at sa akin din.