Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

Pagkaraan, sina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa—magkakapit-palad sa añjali at may pusong lugmok—ay sumamba sa hari, hinipo siya nang may paggalang, at umikot sa kanya bilang pradakṣiṇa.

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

Pagkatapos magpaalam din sa kanya, si Raghava—na nakaaalam ng dharma—kasama si Sita, bagaman nalulunod sa dalamhati, ay yumukod at nagbigay-galang sa kanyang ina.

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

Kasunod mismo ng kanyang kapatid, si Lakṣmaṇa ay yumukod nang may paggalang kay Kauśalyā; at muli niyang hinawakan ang mga paa ng sarili niyang ina, si Sumitrā.

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

Habang yumuyukod sa paggalang si Lakṣmaṇa, siya’y kinausap ng kanyang inang si Sumitrā; bagama’t humahagulgol, hinangad niya ang kabutihan ng makapangyarihang-bisig, hinalikan at inamoy ang kanyang noo.

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

Bagaman ikaw ay lubhang nakakapit sa iyong minamahal na mga kaibigan, itinakda kang mamuhay sa gubat. Anak ko, huwag kang magpabaya sa iyong kapatid na si Rāma habang siya’y lumalakad palayo.

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

Sa kagipitan man o sa kasaganaan, siya ang iyong kanlungan, O walang sala. Ito ang dharma ng mabubuti sa mundong ito: ang manatiling masunurin sa nakatatandang kapatid.

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

Sapagkat ito ang sinauna at nararapat na kaugalian ng inyong angkan: ang pagkakawanggawa, ang banal na pagdiriwang ng dikṣā sa mga yajña, at ang pag-aalay ng sariling katawan (buhay) sa digmaan.

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

Pagkasabi niya nang gayon kay Lakṣmaṇa, si Sumitrā ay muling-muli niyang sinabi sa minamahal niyang Rāghava, na ngayo’y ganap nang handa: “Humayo, humayo.”

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

“Kilalanin mo si Rāma na gaya ni Daśaratha; kilalanin mo ako na gaya ni Sītā, anak ni Janaka; kilalanin mo ang gubat na gaya ng Ayodhyā. Humayo ka, anak ko, nang may kapayapaan.”

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

Pagkaraan, si Sumantra—mapagpakumbaba at bihasa sa wastong pag-uugali—ay nagsalita kay Kakutstha (Rāma) na magkakapit-palad, gaya ni Mātali na nakikipag-usap kay Vāsava (Indra).

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

“O maharlikang anak na bantog sa dakilang karangalan, pagpalain ka—sumakay ka sa karwahe. Mabilis kitang ihahatid, saanman mo ako, Rāma, utusan.”

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

Tunay ngang labing-apat na taon kang maninirahan sa gubat; ang mga taong iyon—ayon sa utos ng reyna—ay dapat mo nang simulan at bilangin ngayon.

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

Si Sita, ang may marikit na anyo, ay nag-ayos at nagbihis ng palamuti; at sa pusong masaya at matatag, sumakay siya sa karwaheng yaon na kasingliwanag ng araw.

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

Pagkaraan, ang dalawang magkapatid na sina Rama at Lakshmana ay dagling sumakay sa karwaheng yaon, na pinalamutian ng ginto at nagniningas na tila apoy.

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

Bilangin ang mga taon ng paninirahan sa gubat, ang biyenan ay nagkaloob kay Sita ng mga kasuotan at mga alahas, sapagkat susunod siya sa kanyang asawa.

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

Gayundin, inilapag niya sa upuan ng karwahe ang kalipunan ng mga sandata at mga baluting para sa dalawang magkapatid, kasama ang mga kalasag at matitibay na panangga.

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

Nang makita niyang nakasakay sila—si Sītā ang ikatlo—hinimok ni Sumantra ang mga kabayong sanay at kinalulugdan, kasingbilis ng hangin, at mabilis na nagpatuloy sa unahan.

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

Nang si Rāghava ay tumulak patungo sa dakilang gubat para sa mahabang panahon, nabalot ng pamamanhid ang lungsod; ang mga tao man ay nanghina, tila naubos ang kanilang lakas.

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

Ang lungsod ay naging magulo at balisa—ang mga elepante’y nagngangalit sa kanilang pagkalasing—at ang malakas na ingay ng paghingi ng mga kabayo at kalansing ng mga kampanilya’y umalingawngaw na parang dambuhalang ugong.

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

Pagkaraan, ang lungsod na iyon—bata man o matanda—na labis na pinahihirapan ng dalamhati, ay tumakbo lamang kay Rāma, gaya ng mga pinapaso ng init na tumatakbo sa tubig.

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

Kumakapit sa karwahe sa magkabilang gilid at sa likuran, silang lahat—mukhang punô ng luha at tinig na nabibiyak sa matinding hikbi—ay nagsalita sa kanya, kay Sumantra.

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

“Kutsero, pigilin mo ang renda ng mga kabayo—dahan-dahan, dahan-dahan kang umusad—upang masilayan pa namin ang mukha ni Rāma; di magtatagal, mahirap na siyang makita.”

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

Tunay nga, walang alinlangan, ang puso ng ina ni Rāma ay wari’y bakal; sapagkat hindi ito nababasag kahit siya—na tulad ng anak ng mga diyos—ay patungo sa gubat.

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

Si Vaidehī, na natupad ang inaakala niyang tunay na layon at nakatuon sa dharma, ay hindi iniiwan ang kanyang asawa; sinusundan niya ito na parang anino—gaya ng sikat ng araw na di lumilisan sa Bundok Meru.

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

“Ah, Lakṣmaṇa, natupad ang iyong minimithi, sapagkat paglilingkuran mo ang iyong kapatid na tulad ng diyos, na laging may mahinahong pananalita.”

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

Tunay na dakilang katuparan ito para sa iyo, at dakila ring pag-angat sa kabutihang-loob, sapagkat sinusundan mo siya; ito nga ang landas patungo sa langit.

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

Kahit gayon ang kanilang sinasabi, hindi nila napigil ang mga luhang sumiklab sa dibdib; ang mga lalaking sumusunod sa minamahal na Rāma, ang ligaya ng angkan ni Ikṣvāku.

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

Pagkaraan, ang hari—naliligid ng mga babaeng nagdadalamhati at ang puso’y lugmok sa dalamhati—ay lumabas ng palasyo, na nagsasabi, “Nais kong makita ang aking minamahal na anak.”

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

At sa unahan ay narinig niya ang malakas na panaghoy ng mga babaeng umiiyak—gaya ng pag-ungal ng mga inahing elepante kapag ang isang makapangyarihang lalaking elepante ay iginapos.

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

Ang ama—ang haring Kakutstha—bagaman maringal, noon ay nangulimlim, gaya ng kabilugang buwan na sa oras ng eklipse ay nasakmal ng graha (Rāhu).

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

At si Rāma—marangal, may di-maarok na diwa, anak ni Daśaratha—ay nag-udyok sa kutsero: “Mabilis, ihatid mo ang karwahe.”

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

“Sulong, Rāma!” ang utos sa kutsero; ngunit “Huminto!” naman ang sigaw ng mga mamamayan noon. Kaya sa daan, ang kutsero’y di magawa ang alinman sa dalawa, bagaman pinipilit.

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

Nang lumisan ang makapangyarihang bisig na si Rāma, ang alikabok na umalimbukay sa lupa ay napawi at napahinahon ng mga luha ng mga mamamayan na nagsilaglagan.

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

Sa pag-alis ni Rāghava, ang lungsod ay lubhang pinahirapan—basang-basa sa luha, umaalingawngaw sa sigaw na “Ay!” at waring nawalan ng ulirat.

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

Mula sa mga mata ng mga babae ay umagos ang mga luhang isinilang ng matinding dalamhati, na wari’y mga patak ng tubig na dumudulas mula sa mga lotus na nayayanig sa paggalaw ng mga isda.

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

Nang makita ng maringal at masaganang hari ang buong lungsod na nalulunod sa iisang dalamhati, siya’y bumagsak sa pighati, na parang punong naputol ang mga ugat.

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

Pagkaraan, sa likuran ni Rāma ay sumiklab ang malakas na sigaw na “halahalā,” nang makita ng mga lalaki ang hari na lumulubog at lubhang dinadaganan ng pighati.

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

May ilan ang humahagulhol, “Ha, Rāma!” at ang iba nama’y, “Ina ni Rāma!”; at sa kanilang malalakas na panaghoy ay umalingawngaw maging ang maringal na loobang palasyo sa pag-iyak.

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

Lumingon si Rāma at nakita niyang sumusunod sa daan ang hari at ang kanyang ina—lugmok at naliligalig ang isipan.

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

Gaya ng batang bisiro na tila nakagapos sa tali at di malinaw na matanaw ang ina, gayon si Rāma—napipigil ng tali ng dharma—hindi matingnan nang hayag ang kanyang mga magulang.

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

Nang makita niyang ang kanyang mga magulang—nararapat sanang nakasakay sa karwahe, ngayo’y naglalakad; sanay sa ginhawa at di dapat magdusa—agad niyang inudyukan ang kutsero: “Bilisan mo, umusad ka!”

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

Hindi nakayanan ni Rāma, ang tigre sa mga tao, ang masaklap na tanawin ng kanyang ama at ina—gaya ng elepanteng pinahihirapan ng pangganyak na tungkod.

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

Humabol ang ina ni Rāma sa kanya—gaya ng mapagmahal na baka na ang guya’y nakatali, nagmamadaling tumungo sa kulungan alang-alang sa guya.

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

Habang umiiyak si Kausalyā at humahabol sa karwaheng iyon, sumisigaw, “Rāma, Rāma! Ay, Sītā! Lakṣmaṇa!” at pinapadaloy ang luhang mula sa kaniyang mga mata para kina Rāma, Lakṣmaṇa, at Sītā—muli’t muli namang lumingon si Rāma sa kaniyang ina, na sa tindi ng dalamhati’y tila sumasayaw sa pagkahilo.

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

Muli ring ganito ang tagpo: si Kausalyā ay umiiyak at humahabol sa karwahe, sumisigaw para kina Rāma, Sītā, at Lakṣmaṇa, at nagbubuhos ng luha sa dalamhati; at si Rāma nama’y paulit-ulit na lumilingon sa kaniya.

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

Sumigaw ang hari, “Huminto, huminto!” ngunit si Rāghava (Rāma) ay nagsabi, “Sige, sige!” At ang isip ni Sumantra ay tila naipit sa pagitan ng dalawang gulong.

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

Sinabi ni Rāma sa kaniya: “Kahit pagalitan ka ng hari, sabihin mo, ‘Hindi ko narinig.’ Ang magpahaba ng pagdurusa ay lubhang kapintasan.”

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

Sinunod ng sarathi ang salita ni Rāma, nagpaalam sa mga tao roon, at saka lalo pang pinabilis ang mga kabayo—kahit mabilis na silang tumatakbo sa paglalakbay.

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

Nagbalik ang mga tao ng hari matapos ikutin si Rāma nang may pagpupugay; sa isip man lamang. Ngunit ang agos ng luha at bugso ng dalamhati ng mga tao ay hindi sumabay sa pagbalik.

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

Ang sinumang nagnanais na muling magbalik ang isang tao, ay hindi dapat sumunod nang napakalayo sa kanya. Ganito nagsalita ang mga ministro sa dakilang haring si Daśaratha.

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

Nang marinig ng hari ang kanilang mga salita—ganap sa kabutihang payo—siya, dukha sa dalamhati, ay tumigil doon kasama ang kanyang mga reyna: pawis ang mga bisig, lugmok ang mukha, at nakatitig sa kanyang anak.