Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

Sa pagdadalamhati sa lubhang di-nararapat na pagpaslang sa dakilang rishi, muling nagsalita kay Kauśalyā ang matuwid na Rāghava (Daśaratha).

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

Dahil sa kamangmangan, nagawa ko ang malaking kasalanang iyon, at naguluhan ang aking mga pandama; mag-isa kong pinag-isipan: “Paano kaya magkakaroon ng mabuting gawa—ng pagtubos-sala—para rito?”

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

Pagkatapos, kinuha ang banga na puno ng dalisay na tubig, narating ko ang ermita, tinatahak ang landas nang eksakto ayon sa itinuro sa akin.

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

Doon ko nakita ang kanyang mga magulang—mahina, bulag, matanda, at walang tagapagtanggol—na wari’y mga ibong naputulan ng pakpak. Nakaupo silang walang ginagawa, usap-usapan lamang ang kanilang anak; at dahil sa akin, nawala sa kanila ang pag-asang kinakapitan, kaya’t tila mga ulilang walang masandalan.

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

Doon ko nakita ang kaniyang mga magulang—mahina, bulag, at matanda, walang tagapagtanggol—na wari’y mga ibong pinutulan ng pakpak. Nakaupo silang walang sigla, tanging tungkol sa kaniya ang usapan; at dahil sa aking nagawa, nawala ang kanilang pag-asa, nanlumo na parang mga ulilang walang masandalan.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

Ang aking isip ay tinamaan ng dalamhati at ang aking kamalayan ay nayanig sa takot; nagtungo ako sa yaong pook-āśrama, at doon ay lalo pang dumami ang aking pagdadalamhati.

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

Nang marinig ko ang tunog ng aking mga yapak, nagsalita ang muni ng ganito: “Anak ko, bakit ka nagtatagal? Magdala ka agad ng tubig.”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

Anak ko, sa anumang dahilan ay matagal kang naglalaro sa tubig; pumasok ka agad sa ashram—ang iyong ina rito’y balisa at sabik sa iyo.

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

Anak, kung ang iyong ina—o ako—ay nakagawa ng anumang nakasama ng loob, huwag mo yaong itanim sa puso, anak ko; ikaw ay sanay sa pagpipigil ng isang tapasin.

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

Ikaw ang kanlungan ng mga walang kanlungan, at ikaw ang mga mata ng mga walang paningin. Sa iyo nakakapit ang aming hininga ng buhay—bakit hindi ka nagsasalita sa amin?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

Nang makita ko ang muning iyon, nagsalita ako sa di-malinaw na tinig—nauutal, putol-putol ang mga pantig—na wari’y ang isip ay sinakmal ng takot.

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

Pinatatag ko ang lakas ng aking pananalita sa pamamagitan ng pagpipigil at pagtuon ng isip; at sa kanya’y isinalaysay ko, bagaman nanginginig sa takot, ang kapahamakaang isinilang sa pagkamatay ng kanyang anak.

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

Ako si Daśaratha, isang kṣatriya; hindi ako anak ng dakilang-makaluluwa. Ang pagdadalamhating ito—kinamumuhian sa paningin ng mga banal—ay dumating sa akin bilang bunga ng sarili kong gawa.

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

O kagalang-galang, may hawak akong pana nang ako’y pumunta sa pampang ng Sarayū, na may hangaring pumatay ng isang mabangis na hayop—isang elepanteng dumating sa inuman ng tubig.

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

Pagkaraan, narinig ko ang tunog ng banga habang napupuno sa tubig ng ilog; inakala kong, ‘Ito’y elepante,’ kaya siya’y tinamaan ko ng palaso.

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

Pagdating ko sa pampang ng ilog, nakita ko ang isang tapasvin na nakahandusay sa lupa, ang dibdib ay nabutas ng palaso, at ang hininga ng buhay ay unti-unting lumilisan.

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

O kagalang-galang, ako na nagnanais pumatay ng elepante ay tinudla ang tunog na yaon sa tubig; pinakawalan ko ang matalim na palaso, at dahil doon ay napatay ang iyong anak.

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

Pagkaraan, sa sarili niyang pakiusap, lumapit ako sa kanya habang siya’y namimilipit sa matinding hirap; at agad kong hinugot ang palaso mula sa kanyang mahalagang bahagi.

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

At nang mahugot ang palaso, doon din siya umakyat sa langit—tangis at dalamhati para sa inyo, kanyang mga magulang, na sumisigaw: “Kayo’y bulag!”

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

Sa kamangmangan, ang inyong anak ay bigla kong napatamaan sa aking padalus-dalos na pagkilos. Ngayong nangyari na ito, nawa’y mahabag ang muni at sabihin sa akin kung ano pa ang dapat gawin.

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

Nang marinig ng kagalang-galang na rishi ang malupit na salitang iyon na aking sinabi—ako na naghayag ng kasalanan—hindi niya napigil ang pagdaluyong ng matinding dalamhati.

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

Ang maningning na asetiko na iyon—na ang mukha ay puno ng luha, nagbubuntong-hininga at lupaypay sa pighati—ay nagsalita sa akin habang ako ay nakatayo sa kanyang harapan na magkadaop ang mga palad.

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

O Hari, kung hindi mo ipinagtapat sa akin nang kusa ang hindi magandang gawaing ito, ang iyong ulo ay agad na sumabog sana sa isandaang libong piraso.

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

O Hari, ang pagpatay na ginawa ng isang kshatriya—lalo na sa isang naninirahan sa gubat—kapag ginawa nang sadya, ay maaaring magpatalsik kahit kay Vajrin (Indra) mula sa kanyang pwesto.

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

Ngunit ang ulo ng sinumang sadyang nagpakawala ng sandata laban sa gayong pantas—na nasa gitna ng pagpapakasakit at guro ng brahman—ay mahahati sa pito.

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

Dahil ito ay ginawa nang walang kaalaman, ikaw ay nabubuhay pa. Kung hindi gayon, kahit ang angkan ni Ikshvaku ay hindi na mananatili ngayon—paano pa kaya ikaw?

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

Sinabi niya sa akin, "O Hari, dalhin mo kami sa lugar na iyon. Nais naming makita ang aming anak sa huling pagkakataon ngayon"—ang kanyang katawan ay talsik ng dugo, ang kanyang damit na balat ng usa ay magulo, nakahandusay na walang malay sa lupa, nasa ilalim na ng kapangyarihan ni Dharmaraja.

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

Sinabi niya sa akin, "O Hari, dalhin mo kami sa lugar na iyon. Nais naming makita ang aming anak sa huling pagkakataon ngayon"—ang kanyang katawan ay talsik ng dugo, ang kanyang damit na balat ng usa ay magulo, nakahandusay na walang malay sa lupa, nasa ilalim na ng kapangyarihan ni Dharmaraja.

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

Pagkatapos ay ako lamang ang umakay sa dalawang iyon, na labis na nalulumbay, patungo sa mismong lugar na iyon, at pinahawak ko sa asetiko at sa kanyang asawa ang katawan ng kanilang anak.

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

Sa paglapit at paghawak sa kanilang sariling anak, ang dalawang asetiko ay bumagsak sa kanyang katawan; at pagkatapos ay nagsalita ang kanyang ama ng mga salitang ito.

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

"Anak ko, bakit hindi mo ako binabati ngayon, at bakit hindi mo ako kinakausap? Bakit ka nakahiga dito sa lupa—galit ka ba sa amin?"

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

O anak—matuwid—kung hindi na ako mahalaga sa iyo, masdan mo man lamang ang iyong ina. Bakit hindi mo ako niyayakap, munting anak na marahan? Magsalita ka ng isang salita.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

Sa huling pagbabantay ng gabi, kanino ko na maririnig ang matamis na pagbigkas na pumapawi sa puso—ang banal na kasulatan at iba pang aral, lalo na?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

O anak, ako’y pinahihirapan ng dalamhati at pangamba—sino na ngayon ang maglilingkod sa akin, matapos maligo, sumamba sa Sandhyā, at maghandog ng alay sa banal na apoy, na uupo sa aking tabi?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

Sino ang magdadala ng mga ugat, tuber, at bunga, at magpapakain sa akin na parang minamahal na panauhin—sa akin na walang magawa, di makakuha ng kailangan, at walang patnubay?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

Anak ko, paano ko bubuhayin ang iyong inang bulag at matanda, abang tapasin, na ang tanging pananabik ay ang kanyang anak?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

Manatili ka sa akin, anak; huwag kang tumungo sa tahanan ni Yama. Bukas, sasama kang lalakbay kasama ko at ng iyong ina.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

Kapag iniwan mo kami, kaming dalawa—lugmok sa dalamhati, kaawa-awa at walang masasandalan sa gubat—ay agad ding tutungo sa kaharian ni Yama.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

Pagkakita ko kay Vaivasvata (Yama), magsasalita ako sa kanya: “Nawa’y patawarin ako ng Hari ng Dharma; hayaang ang batang ito’y magpatuloy sa pag-aaruga sa kanyang mga magulang.”

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

Ang matuwid na iyon, ang bantay ng mga daigdig na dakila ang katanyagan (Yama), ay nararapat magbigay sa tulad kong isang di-nauubos na biyaya—isang kaloob na pananggalang sa takot.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

O anak, ikaw ay walang kasalanan, ngunit pinaslang ka ng may masamang gawa. Sa katotohanang iyan, pumaroon ka agad sa mga daigdig na nakakamit ng mga mandirigmang may sandata.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

Ang kalagayang nararating ng mga bayani na hindi umatras sa digmaan—yaong mga nabubuwal na nakaharap sa kaaway—yaon ang pinakamataas na hantungan; doon ka pumaroon, anak ko.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

Pumaroon ka, mahal kong anak, sa gayong hantungan na narating nina Sagara, Śaibya, Dilīpa, Janamejaya, Nahusha, at Dundumāra.

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

Pumaroon ka, mahal kong anak, sa kalagayang nakakamit ng lahat ng banal at mabubuti: sa pag-aaral ng Veda at sa pag-aayuno at tapas; ng mga nagkakaloob ng lupa, nag-iingat ng mga sagradong apoy, at tapat sa iisang asawa; ng nagbibigay ng sanlibong baka, ng naglilingkod at nagtataguyod sa mga guro at nakatatanda, at ng kusang nag-aalay ng sariling katawan.

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

Sapagkat ang isinilang sa angkang ito ay hindi napapasa masamang hantungan; ngunit ang pumatay sa iyo—aking kamag-anak—siya ang mapapasa sa gayong masamang kapalaran.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

Sapagkat ang isinilang sa angkang ito ay hindi napapasa masamang hantungan; ngunit ang pumatay sa iyo—aking kamag-anak—siya ang mapapasa sa gayong masamang kapalaran.

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

Kaya roon ay paulit-ulit siyang nanaghoy nang kaawa-awa. Pagkaraan, kasama ang kaniyang asawa, sinimulan niyang isagawa ang pag-aalay ng tubig para sa yumao nilang anak.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

Ngunit ang anak ng muni—nakaaalam ng dharma—sa bisa ng sariling mga gawa ay nag-anyong makalangit, at mabilis na umakyat sa langit kasama ni Indra.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

Kasama ni Indra, nagsalita ang asceta sa dalawang matandang magulang; matapos silang aliwin sandali, saka niya sila kinausap nang may mga salita.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

“Sa paglilingkod ko sa inyo, nakamtan ko ang dakilang kalagayan; at kayo rin ay malapit nang makarating sa aking sariling tahanan—sa gayunding mataas na dako.”

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

Matapos magsalita ng ganito, ang anak ng pantas—na may ganap na pagpipigil sa sarili—ay mabilis na umakyat sa langit sakay ng isang maningning na makalangit na karwahe.

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

Matapos mabilis na maisagawa ang pag-aalay ng tubig para sa patay kasama ang kanyang asawa, ang maningning na asetiko ay nagsalita sa akin, habang ako ay nakatayo sa kanyang harapan na magkadaop ang mga palad.

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

Kitilin mo ang aking buhay sa araw na ito, O hari—ang kamatayan ay walang dulot na sakit sa akin—sapagkat sa pamamagitan ng iyong palaso ay inalisan mo ako ng anak, akong may iisa lamang na anak.

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

Bagaman pinatay mo ang aking anak na may dalisay na puso nang hindi sinasadya, dahil sa mismong kadahilanang iyan ay isusumpa kita ng isang kalamidad ng matindi at kakila-kilabot na pighati.

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

Kung paanong nagdurusa ako ngayon sa pighating dulot ng pagkamatay ng aking anak, gayundin naman, O hari, ay kakaharapin mo ang iyong wakas sa pamamagitan ng pighati para sa iyong sariling anak.

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

Sapagkat sa kamangmangan ay napatay mo, ikaw na isang kṣatriya, ang isang muni, O panginoon ng mga tao, hindi ka agad sasakmalin ng kasalanan ng pagpatay sa Brahmana.

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

Ngunit ang gayong kakila-kilabot na kalagayan—na wawasak sa iyong buhay—ay darating din sa iyo sa lalong madaling panahon, gaya ng dakṣiṇā na tiyak na dumarating sa nagkakaloob.

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

Sa gayon, matapos ipataw sa akin ang sumpa at magtangis nang matagal at kaawa-awa, ang mag-asawang iyon ay umakyat sa sariling mga katawan sa puneraryang siga at nagtungo sa langit.

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

Ngayon, habang pinagninilayan ko ito, O reyna, ako mismo’y naaalala ang kasalanang iyon—na nagawa noon sa kabataan kong kamangmangan, habang nagsasanay ako sa pagbaril na ginagabayan ng tunog.

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

O reyna, ang hinog na bunga ng gawaing iyon ay dumating na sa akin—gaya ng sakit na sumisibol kapag kumain at uminom ng di-nararapat.

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

Kaya, O mabuting giliw, ang salita ng marangal na asceta ay nagkatotoo sa akin: ngayon, sa dalamhati sa aking anak, iiwan ko ang buhay.

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

“Hindi kita nakikita ng aking mga mata, O Kausalyā—dahan-dahan mo akong hipuin.” Pagkasabi nito, ang panginoon ng lupain, nanginginig sa takot at tumatangis, ay nagsalita sa kanyang asawa.

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

O reyna, ang ginawa ko kay Rāghava ay nararapat na bumalik sa akin; at ang ginawa niya sa akin ay bagay sa kanya lamang.

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

Sino sa daigdig, na may pag-unawa, ang magtatakwil sa anak kahit masama ang asal? At sinong anak, kapag ipinatapon, ang hindi magtatanim ng hinanakit sa ama?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

Bago ako pumanaw, hahaplosin ba ako ni Rāma kahit minsan ngayong araw, o lalapit man lamang sa aking tabi? Sapagkat kapag narating na ang walang-balik na tahanan ni Yama, hindi na muling nakikita ng tao ang minamahal.

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

O Kausalyā, hindi na kita nakikita ng aking mga mata; unti-unting nabubura ang aking alaala. Ang mga sugo ni Vaivasvata (Yama) na ito ang nagmamadali sa akin pasulong.

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

Ano pang dalamhati ang hihigit dito—na sa pagwawakas ng aking buhay ay hindi ko man lamang masilayan si Rāma, ang nakaaalam ng dharma, na ang tapang ay nakaugat sa katotohanan?

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

Ang pighating dulot ng hindi pagkakita sa anak na yaon—na walang kapantay ang mga gawa—ay pinatutuyo ang aking hininga ng buhay, gaya ng init na tumutuyo sa munting tipunan ng tubig.

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

Ang makakakita sa mukha ni Rāma—na pinalamutian ng maganda at mapalad na mga hikaw—kapag siya’y muling nagbalik sa ikalabinlimang taon, ay hindi karaniwang tao; sila’y tila mga diyos.

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

Mapalad yaong makakakita sa mukhang tila-buwan ni Rāma—may mga matang gaya ng talulot ng lotus, magagandang kilay, pantay na mga ngipin, at marikit na ilong.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

Mapalad yaong makakakita sa mabangong mukha ng aking Panginoon—gaya ng buwan sa taglagas at gaya ng ganap na namumulaklak na lotus.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

Makikita ng masasayang tao si Rāma na muling nagbabalik sa Ayodhyā matapos tapusin ang paninirahan sa gubat—gaya ni Śukra (Venus) na lumalakad sa itinakdang landas.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

O Kausalyā, sa pagkalito ng aking isip, tila lumulubog ang aking puso; hindi ko na maunawaang wasto ang magkakasamang damdamin ng tunog, haplos, at lasa.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

Sa pagguho ng aking isipan, nanghihina ang lahat ng aking mga pandama—gaya ng mga sinag ng ilawan na sabay-sabay na kumukupas kapag naubos ang langis.

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

Ang dalamhating ito, na mula sa aking sarili, ay mabilis akong inuubos—gaya ng agos ng ilog na dagling kinakain ang pampang—at ako’y naiiwang walang magawa at wala sa ulirat.

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

Ay, Rāghava, makapangyarihang bisig! Ay, tagapag-alis ng aking pighati! Ay, minamahal ng iyong ama—aking kanlungan, aking anak—saan ka naparoon ngayon?

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

Ay, Kausalyā! Ay, Sumitrā, mapagtiis na banal! Ay, malupit na Kaikeyī, aking kaaway, dumudungis sa aking angkan—ako’y nalulugmok at namamatay.

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

Sa gayon, sa harap ng ina ni Rāma at ni Sumitrā, si Haring Daśaratha—na tumatangis sa dalamhati—ay umabot sa wakas ng kanyang buhay.

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

Nang ang hari ng mga tao’y naghimutok nang kaawa-awa, nababagabag sa pagpapatapon sa minamahal na anak, at nang lumampas ang hatinggabi, pinahirapan ng matinding dalamhati, yaong marangal ang loob na hari ay binitiwan ang hininga ng buhay.