Sarga 43

Verse 1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्।।।।

Pagkaraan, si Kausalyā—dinadaganan ng dalamhati para sa kanyang anak—ay tumingin sa haring nakahandusay sa higaan, lupaypay sa pighati, at nagsalita sa panginoon ng lupa.

Verse 2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी।।।।

Tulad ng ahas na baluktot, ibinuhos ni Kaikeyī ang kanyang lason kay Rāghava, ang tigre sa mga tao; at ngayo’y gaya ng babaeng ahas na naghubad ng balat, gagala siyang walang pagpipigil.

Verse 3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि।।।।

Matapos ipatapon si Rāma, siya—nasiyahan, natupad ang nais, at panatag—ay muli’t muling mananakot sa akin, gaya ng masamang ahas sa loob ng tahanan.

Verse 4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्।।।।

Mas mabuti pa sanang ibinigay ko ang aking anak, kahit bilang alipin sa kanyang kapritso; sa gayon, si Rāma sana’y nanatili sa lungsod, naninirahan sa tahanan at nabubuhay sa limos habang ginagampanan ang kanyang tungkulin.

Verse 5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना।।।।

Sa pag-aalis kay Rama sa kanyang nararapat na kalagayan ayon sa kanyang kapritso, si Kaikeyi ay kumilos na parang isang nag-aalay na, sa sagradong araw ng pagdiriwang, ay ibinigay sa mga rākṣasa ang bahaging laan para sa mga diyos.

Verse 6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः।।।।

Ang aking magiting na anak—na may makapangyarihang mga bisig, may hawak ng busog, at naglalakad nang may tikas ng haring elepante—ay tiyak na pumapasok na ngayon sa kagubatan, kasama ang kanyang asawang si Sita at si Lakshmana.

Verse 7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति।।।।

Sa utos ni Kaikeyī, at sa iyong pagsang-ayon, itinaboy mo sila upang manirahan sa gubat—yaong mga hindi pa kailanman nakaranas ng pagdurusa. Sa anong kalagayan sila mauuwi roon?

Verse 8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः।।।।

Walang hiyas at ginhawa, mga kabataang pinalayas sa panahong dapat sana’y para sa ligaya—paano sila mabubuhay, kaawa-awa, na prutas at ugat ang kanilang pagkain?

Verse 9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्।।।।

Darating pa kaya ang mapalad na panahong magwawakas sa aking dalamhati—na dito ko muling masisilayan si Rāghava, kasama ang kanyang asawa at ang kanyang kapatid?

Verse 10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी।।।।

Kailan muling magiging maluwalhati ang Ayodhyā—na sa pagkarinig pa lamang na nagbalik na ang dalawang bayani, magagalak ang mga tao, at ang lungsod ay mapapalamutian ng hanay-hanay na watawat na nakataas?

Verse 11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि।।।।

Kailan ko makikitang nagbalik mula sa gubat ang mga lalaking tulad ng tigre, at ang lungsod ay magagalak—lumulobo sa tuwa na parang dagat sa pagtaas ng alon sa kabilugan ng buwan?

Verse 12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव।।।।

Kailan papasok sa Ayodhyā ang makapangyarihang bisig na bayani, na inilalagay si Sītā sa unahan sa karwahe—gaya ng toro na sumusunod sa baka?

Verse 13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ।।।।

Kailan sa maharlikang lansangan, libu-libong tao ang magbubudbod ng inihaw na butil habang pumapasok sa lungsod ang aking dalawang anak—mga manlulupig ng kaaway?

Verse 14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ।।।।

Kailan ko makikitang pumapasok sa Ayodhyā ang dalawa—may mapalad na hikaw, tangan ang mga sandata at tabak na nakataas—na parang dalawang bundok na may matatayog na tuktok?

Verse 15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्।।।।

Kailan kaya, sa galak, iikot sila nang mapalad sa buong lungsod—habang ang mga dalagang may mabuting puso at ang mga brāhmaṇa ay nag-aalay sa kanila ng mga bulaklak at mga bunga?

Verse 16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्।।।।

Kailan babalik sa akin si Rāma—ang nakaaalam ng dharma, nagniningning sa banal na liwanag, hinog sa isip at gulang—na may mapaglarong lambing na gaya ng batang tatlong taong gulang?

Verse 17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः।।।।

Walang duda, O magiting, sa tingin ko noong unang panahon—dahil sa kasakiman at kalupitan—ay pinutol ko ang mga suso ng mga ina habang ang kanilang mga guya ay nananabik na uminom; kaya't ang paghihirap na ito ay dumating sa akin.

Verse 18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्।।।।

O tigre sa mga tao, ako—tulad ng isang baka na nagmamahal sa kanyang guya—ay inalisan ng anak ni Kaikeyi, sapilitang inilayo, na parang isang leon na inagaw ang batang guya mula sa ina nito.

Verse 19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे।।।।

Ako—na may iisang anak lamang—ay hindi makakayanang mabuhay nang wala siya: isang anak na biniyayaan ng gayong mga katangian at dalubhasa sa lahat ng mga shastra.

Verse 20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम्।।।।

Sa buhay na ito, wala na akong lakas na maipagpatuloy, kung hindi ko masisilayan ang aking minamahal na anak—makapangyarihan ang mga bisig at napakalakas.

Verse 21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितःतनूजशोकप्रभवो हुताशनः।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभःयथा निदाघे भगवान् दिवाकरः।।।।

Ang apoy na ito, isinilang sa dalamhati para sa aking anak at ngayo’y naglalagablab, ay sinusunog ako—gaya ng sa tindi ng tag-init, ang banal na Araw ay sinusunog ang lupa sa mababangis nitong sinag.