Sarga 104

Verse 1

तं तु राम स्समाश्वास्य भ्रातरं गुरवत्सलम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।

Pagkaraang aliwin ni Rāma ang kapatid na iyon—si Bharata na may paggalang at debosyon sa mga nakatatanda—siya, kasama si Lakṣmaṇa, ay nagsimulang magtanong sa kanyang kapatid.

Verse 2

किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया।यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनः।।।।

Nais kong marinig ang kahulugan ng iyong sinabi: sa anong dahilan ka naparito sa lupaing ito, nakasuot ng balát ng punò, may buhók na gusot, at balát ng usa?

Verse 3

यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः।हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।।।

Ano ang dahilan kung bakit pumasok ka sa lupaing ito—nakasuot ng balat ng itim na usa at may buhol-buhol na buhok—matapos talikuran ang kaharian? Nararapat mong sabihin sa akin ang lahat.

Verse 4

इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना।प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।

Nang gayon ay kinausap ng dakilang Kakutstha (Rama), ang anak ni Kaikeyi (Bharata), na muling nag-ipon ng lakas at nag-anjali, ay nagsalita ng mga salitang ito.

Verse 5

आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।गत: स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः।।।।

O marangal na ginoo! Ang aming makapangyarihang ama, matapos kang talikuran at gawin ang napakahirap na gawa, ay pinahirapan ng dalamhati sa anak at pumanaw tungo sa langit.

Verse 6

स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप।चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्।।।।

O Rama, manunupil ng kaaway—ang aking ina na si Kaikeyi, na naudyukan ng isang babae, ay gumawa ng malaking kasalanang ito na sumisira sa sarili niyang dangal.

Verse 7

सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता।पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम।।।।

Ang aking ina—nabalo, pinahina ng dalamhati, at hindi nakamtan ang ‘bunga’ ng paghahari—ay mahuhulog sa pinakakakilabot na impiyerno.

Verse 8

तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।अभिषिञ्चस्व चाद्येव राज्येन मघवानिव।।।।

Sa akin na naging iyong lingkod, nararapat mong ipagkaloob ang iyong biyaya; magpabinyag ka sa kaharian ngayong araw din, gaya ni Maghavan (Indra).

Verse 9

इमाः प्रकृतय स्सर्वा विधवा मातरश्च याः।त्वत्सकाशमनुप्राप्ता प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।

Ang lahat ng mga nasasakupan na ito—at ang mga inang balo—ay lumapit sa iyo; nararapat mong ipagkaloob sa kanila ang biyayang ito.

Verse 10

तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद।राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु।।।।

O tagapagbigay-galang, ayon sa wastong pagmamana at sapagkat ito’y nararapat sa iyo, tanggapin mo ang kaharian sa daan ng dharma, at tuparin ang mga hangarin ng iyong mga mabubuting kaibigan.

Verse 11

भवत्वविधवा भूमि स्समग्रा पतिना त्वया।शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा।।।।

Nawa’y ang buong daigdig ay hindi na maging balo, sapagkat ikaw ang kanyang panginoon—gaya ng gabing taglagas na pinapagniningning ng dalisay na buwan.

Verse 12

एभिश्च सचिवैस्सार्धं शिरसा याचितो मया।भ्रातु शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।

Kasama ng mga ministrong ito, ako’y nakikiusap na nakayuko ang ulo: ipagkaloob mo ang iyong biyaya sa akin—na narito sa harap mo bilang kapatid, alagad, at lingkod.

Verse 13

तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि।।।।

Kaya, O tigre sa mga tao, huwag mong suwayin ang buong iginagalang na kapulungan ng mga nasasakupan—ang sinauna at minanang kaayusang ito na pinararangalan ng lahat.

Verse 14

एवमुक्त्वा महाबाहु स्सबाष्पः कैकयीसुतः।रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरत: पुन:।।।।

Pagkasabi nito, ang makapangyarihang bisig na si Bharata—anak ni Kaikeyī, luhaan—muling niyakap ang mga paa ni Rama, na nakayuko ang ulo.

Verse 15

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः।भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्।।।।

Yakap ni Rama ang kapatid niyang si Bharata—na paulit-ulit na humihinga nang malalim, na wari’y elepanteng nasa init—at saka niya sinabi ang mga salitang ito.

Verse 16

कुलीन:सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः।।।।

Ikaw na marangal ang angkan, puspos ng kabutihang-loob, maningning sa lakas, at tapat sa mga panata—paano ka makagagawa ng kasalanan alang-alang lamang sa kaharian?

Verse 17

न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन।न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि।।।।

O tagapagpuksa ng mga kaaway, ni bahagyang kapintasan ay hindi ko nakikita sa iyo; at huwag mo ring pagalitan ang iyong ina dahil lamang sa bugso ng kabataan.

Verse 18

कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ।उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते।।।।

O lubhang marunong at walang dungis, itinuturo na ang mga nakatatanda ay maaaring kumilos ayon sa kanilang sariling kalooban sa pagharap sa kanilang mga asawa at mga anak, kapag sila’y nararapat nang naitatag.

Verse 19

वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभिः।भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञातुमर्हसि।।।।

O mahinahon, ipagkaloob mo na kami’y kilalanin sa daigdig gaya ng pagkilala ng mga banal: na ang mga asawa, mga anak, at mga alagad ay nabubuhay sa ilalim ng wastong paggabay.

Verse 20

वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्।राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः।।।।

O mahinahong giliw, maging sa gubat man ako manirahan na nakabalát ng punò at may balát ng usa, o sa kaharian mismo—ang dakilang hari lamang ang may kapangyarihang magpatahan sa akin nang gayon.

Verse 21

यावत पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम्।तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्।।।।

O pinakamainam sa mga tagapangalaga ng dharma! Anumang paggalang ang ibinibigay sa ating ama—na nakaaalam ng dharma at iginagalang ng daigdig—gayundin ang paggalang na yaon ay dapat igawad sa ating ina.

Verse 22

एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव।मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे।।।।

O Rāghava (Bharata), sinabi sa akin ng dalawang ito—ng aking amang matuwid at ng aking inang maka-dharma—na, “Pumaroon ka sa gubat.” Paano pa ako kikilos nang iba?

Verse 23

त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्।वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा।।।।

Ikaw ang dapat tumanggap at mamahala ng kaharian sa Ayodhyā, na pinararangalan ng mga tao; samantalang ako’y dapat manirahan sa gubat ng Daṇḍaka, na nakasuot ng mga kasuotang balát ng punò.

Verse 24

एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ।व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः।।।।

Sa gayon, matapos gawin ng dakilang hari ang paghahati sa harap ng bayan, ang maningning na Daśaratha—pagkaraang mag-utos—ay pumanaw at nagtungo sa langit.

Verse 25

स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव।पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि।।।।

Ang matuwid na haring iyon—ang iyong ama na iginagalang ng sanlibutan—ang siyang pamantayang may bisa; kaya nararapat mong tanggapin at tamasahin ang bahaging iginawad sa iyo ng iyong ama.

Verse 26

चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना।।।।

O mahinahong mahal, sa loob ng labing-apat na taon ay maninirahan ako sa gubat ng Daṇḍaka, at tutuparin ko ang bahaging iginawad sa akin ng aking dakilang-amang may malawak na puso.

Verse 27

यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः।तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वर भावमप्ययम्।।।।

Anuman ang sinabi sa akin ng aking dakilang-amang iginagalang sa daigdig ng tao at tulad ng panginoon ng mga diyos—iyon lamang ang itinuturing kong pinakamataas kong kabutihan; at ang kautusang ito, na wari’y kalooban ng Panginoon ng lahat ng daigdig, ay hindi dapat mapawalang-bisa.