Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

Matapos makipag-usap nang matagal kay Sumantra, na pinahihirapan ng matinding dalamhati, si Guha ay bumalik sa sarili niyang tahanan nang si Rāma ay nasa timog na pampang na.

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

Nabatid ng mga naroon ang kanilang pagdating sa āśrama ni Bharadvāja sa Prayāga, ang kanilang pananatili roon kasama niya, at ang kanilang paglalakbay paakyat hanggang sa bundok na Citrakūṭa.

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

Nang mapahintulutang umalis, si Sumantra’y ikinabit ang pinakamahuhusay na kabayo at tumulak patungong lungsod ng Ayodhya, mabigat sa dalamhati ang kanyang puso.

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

Mabilis siyang nagpatuloy, habang minamasdan ang mababangong gubat, ang mga ilog at mga lawa, at gayundin ang mga nayon at mga bayan sa kanyang dinaanan.

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

Pagdating ng dapithapon sa ikatlong araw, narating ng karwahero ang Ayodhyā at nakita niyang ang lungsod ay wala nang ligaya.

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

Nang makita niyang tila walang tao at tahimik ang lungsod, si Sumantra, lubhang nanlumo at tinamaan ng bugso ng dalamhati, ay napaisip nang may pangamba.

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

“Hindi kaya ang lunsod na ito ay tinupok ng apoy ng pighati—ng sakit sa pagdurusa ni Rāma—kasama ang mga elepante at kabayo, ang mga tao, at ang kanilang panginoon?”

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

Sa gayong pag-aalala, ang karwahero, na sinasakyan ng mabilis tumakbong mga kabayo, ay nakarating sa tarangkahan ng lungsod at nagmadaling pumasok.

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

Nang sumulong si Sumantra, daan-daan at libu-libong tao ang sumugod sa kutsero, nagtatanong: “Nasaan si Rāma?”

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

Sa pampang ng Gaṅgā, nagpaalam ako kay Rāghava; at nang pahintulutan ako ng dakilang-loob at matuwid na iyon, ako’y nagbalik—gayong ulat niya sa kanila.

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

Nang mabalitaan nilang, “Nakatawid na sila,” ang mga tao—luha ang pumupuno sa mukha—napabuntong-hininga at sumigaw: “Ay, kahihiyan sa amin!” at “Ay, Rāma!”

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

Narinig din niya ang kanilang mga salita habang sila’y nakatayo nang pangkat-pangkat: “Tunay ngang wasak na kami, sapagkat mula ngayon ay hindi na namin makikita si Rāghava.”

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

Sa mga pagkakawanggawa, mga yajña, mga kasalan, at sa malalaking pagtitipon—hindi na namin muling makikita kailanman ang matuwid na Rāma sa aming piling.

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

Laging iniisip, “Ano ang makabubuti sa mga taong ito? Ano ang ikalulugod nila? Ano ang magdudulot ng ligaya?”—sa gayo’y iningatan ni Rāma ang lungsod na parang isang ama.

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

Narinig niya ang mga panaghoy—ng mga babae sa mga bintana at ng mga nasa mga lansangang pamilihan—na nag-aalab sa dalamhati dahil kay Rāma.

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

Si Sumantra, tinakpan ang mukha, ay nagpatakbo sa gitna ng maharlikang lansangan at dumiretso sa palasyong yaon din kung saan naroon si Haring Daśaratha.

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

Mabilis siyang bumaba sa karwahe, pumasok sa maharlikang tahanan, at tinahak ang pitong looban na siksik sa nagkakatipong mga tao.

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

Pagkaraan, mula sa mga mansiyon, matatayog na gusaling maraming palapag, at mga palasyo, tumingin ang mga babae at nakita siyang dumarating; sa pangungulila sa pagtanaw kay Rāma, sila’y napahiyaw sa dalamhati.

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

Sa higit pang pighati, nagkatinginan ang mga babae nang walang imik; ang kanilang malalaking malinaw na mata’y nilulunod ng rumaragasang luha.

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

Pagkaraan, mula sa iba’t ibang dako ng mga palasyo ng mga asawa ni Daśaratha, narinig niya ang marahang bulungan ng mga pusong sinusunog ng dalamhati para kay Rāma.

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

Kasama ni Rāma siya’y umalis, ngunit ngayo’y dumating dito na wala si Rāma—ano nga ba ang maisasagot ng kutsero kay Kausalyā na nagdadalamhati?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

Tunay, sa aking palagay, tiyak na napakahirap mabuhay sa anumang paraan para kay Kausalyā, kapag ang kanyang anak ay lumisan—na waring inagaw mula sa kanyang dibdib.

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

Nang marinig niya ang mga salita ng mga asawa ng hari—mga salitang may anyo ng katotohanan—agad siyang pumasok sa loob, na wari’y nagliliyab ang tahanan sa pighati.

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

Pagpasok niya sa ikawalong looban, nakita niya ang hari sa maputlang silid—aba at naghihirap, nanghihina at nalalanta sa dalamhati para sa kanyang anak.

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

Lumapit si Sumantra sa haring nakaupo; nagbigay-galang siya at saka iniulat ang mensahe ni Rama, ayon sa mismong pagkakabigkas.

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

Pagkarinig niyon, nanahimik ang hari, nalito ang diwa; sa tindi ng dalamhati kay Rama, siya’y nahimatay at bumagsak sa lupa.

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

Nang mawalan ng malay ang panginoon ng lupa, nagkagulo ang kababaihan sa loob ng palasyo; itinaas ang mga bisig at humiyaw habang nakabulagta ang hari sa lupa.

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

Pagkatapos, si Kausalya, na inalalayan ni Sumitra, ay iniahon ang nabuwal niyang asawa at nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

O marangal na hari, bakit hindi mo tinatanong ang sugo na ito, na nagbalik mula sa gubat—isinugo niya, si Rama, na gumagawa ng mahihirap na gawain?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

O Raghava, ngayong nagawa mo ang ganitong kamalian, nahihiya ka ba? Bumangon ka; mapasaiyo ang kabutihang dulot ng pagtupad sa iyong panata—ngunit sa dalamhati, walang magiging saklolo.

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

O hari, ang babaeng dahil sa takot sa kanya’y hindi mo man lamang tinatanong ang karwahero tungkol kay Rama—si Kaikeyi ay wala rito ngayon; magsalita ka nang malaya, walang pangamba.

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

Pagkasabi nito sa dakilang hari, si Kausalya—nilalamon ng pighati, at ang tinig ay nalulunod sa luha—ay biglang bumagsak sa lupa.

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

Nang makita si Kausalya na tumatangis at nakabuwal sa lupa, at pagmasdan din ang kanilang asawa, ang hari, sa gayong kalagayan, ang lahat ng kababaihan ay sabay-sabay na humagulgol nang malakas.

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

Pagkakita sa sigaw na umalingawngaw mula sa loob ng palasyo ng kababaihan, ang mga tao—matatanda at kabataan—at ang lahat ng babae ay humagulhol sa bawat panig; at ang lungsod ay muling napuno ng nagtitipon sa dalamhati.