Sarga 93

Verse 1

तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः। अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रुवुः।।2.93.1।।

Nang magulat sa napakalaking hukbong nagmamartsa na may mga watawat, ang mga pinunong-kawan na naninirahan sa gubat, nabaliw sa pangamba, ay nagsitakbong magkakasama kasama ang kanilang mga kawan.

Verse 2

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः। दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च।।2.93.2।।

Sa lahat ng dako ay nakikita ang mga oso, mga kawan ng batik-batik na usa, at mga antilope—sa mga hanay ng gubat, sa mga bundok, at maging sa tabi ng mga ilog.

Verse 3

स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः। वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया।।2.93.3।।

Kaya umalis si Bharata, ang matuwid na anak ni Daśaratha, na may galak sa puso, napalilibutan ng malaking hukbong maingay—ang apat na sangay ng sandatahan.

Verse 4

सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः। महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः।।2.93.4।।

Ang hukbo ng dakilang-loob na Bharata, na wari’y alon ng dagat na rumaragasa, ay tumabon sa lupa, gaya ng mga ulap sa tag-ulan na tumatakip sa langit.

Verse 5

तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः।अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः।।2.93.5।।

Sa dami ng mga kabayo at sa mga elepanteng ubod-bilis, natabunan ang lupain; sa mahabang sandali noon, halos hindi na makita ang lupa.

Verse 6

स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः। उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम्।।2.93.6।।

Matapos tahakin ang mahabang daan, at lubhang napagod ang mga hayop na humihila sa sasakyan, nagsalita ang maringal na Bharata kay Vasiṣṭha, ang pinakadakila sa mga tagapayo.

Verse 7

यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया।व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।।2.93.7।।

Sa anyong nakikita rito at sa mga narinig ko, malinaw na narating na natin ang lupain na sinabi ni Bharadvāja.

Verse 8

अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी। एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्।।2.93.8।।

Ito ang bundok na Citrakūṭa, at ito ang ilog na Mandākinī; at sa malayo’y kumikislap ang gubat na yaon, na wari’y maitim-asul na ulap.

Verse 9

गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति। वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः।।2.93.9।।

Ngayon, ang magagandang gulod ng Bundok Citrakūṭa ay nayuyurakan ng aking mga elepante—malalaki na wari’y mga bundok.

Verse 10

मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु।नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः।।2.93.10।।

Sa mga dalisdis ng bundok, ang mga punong ito’y naglalaglag ng mga bulaklak, na wari’y masisiksik na bughaw na ulap-ulan sa pagtatapos ng tag-init na nagbubuhos ng tubig.

Verse 11

किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम्। मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्।।2.93.11।।

O Śatrughna, masdan mo ang lupaing ito sa bundok, na dinadalaw ng mga Kinnara; sa paligid ay hitik sa mga hayop—gaya ng dagat na siksik sa makapangyarihang mga makara.

Verse 12

एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः। वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे।।2.93.12।।

Itong mga kawan ng usa, mabilis ang takbo at itinataboy, ay nagmumukhang mga guhit ng ulap sa langit ng taglagas, na ikinakalat at itinatapon ng hangin.

Verse 13

कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी। मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः।।2.93.13।।

Warìng ang mga punò’y naglalagay ng mababangong putong ng bulaklak sa kanilang mga “ulo,” gaya ng mga taga-Timog na nagsusuot ng maningning, tila-ulap na panangga bilang putong-ulo.

Verse 14

निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम्। अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा।।2.93.14।।

Ang gubat na ito, na wari’y naging tahimik na parang walang huni ng mga ibon at dating kakila-kilabot pagmasdan, ngayo’y nagmumukha sa akin na parang mismong Ayodhyā—siksik sa mga tao.

Verse 15

खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति। तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम्।।2.93.15।।

Ang alikabok na inihahagis ng mga kuko ng kabayo’y tumatakip sa gubat; ngunit agad itong dinadala ng hangin, na para bang ginagawa niya iyon upang paginhawahin ako.

Verse 16

स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान्। एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने।।2.93.16।।

Tingnan mo, Śatrughna—ang mga karwaheng ito na may mga kabayo at pinamumunuan ng mahuhusay na sūta, ay waring lumilipad na mabilis sa loob ng gubat.

Verse 17

एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान्। एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः।।2.93.17।।

Masdan mo ang mga paboreal na ito, kaibig-ibig pagmasdan, na nagulat; at ang mga ibon ay nagmamadaling pumasok sa kanilang mga pugad at himlayan.

Verse 18

अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे। तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा।।2.93.18।।

Lubhang kaaya-aya sa aking paningin ang lupaing ito; yamang tahanan ng mga tapasvin, wari’y hayag na landas patungo sa langit.

Verse 19

मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने। मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः।।2.93.19।।

Sa gubat, maraming batik-batik na usa, kasama ang kanilang mga inahin, ang nakikita—kaaya-ayang anyo, na para bang pinintahan ng mga bulaklak.

Verse 20

साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने। यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ।।2.93.20।।

Mabuti: humimpil at sumulong nang wasto ang mga kawal, at magsiyasat sa gubat, hanggang sa mamataan ang dalawang lalaking tulad ng tigre—sina Rama at Lakshmana.

Verse 21

भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः। विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः।।2.93.21।।

Nang marinig ang utos ni Bharata, ang matatapang na lalaki—may mga sandata sa kanilang mga kamay—ay pumasok sa gubat na iyon; at pagkaraan ay nakita nila roon ang usok na umaakyat.

Verse 22

ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः। नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ।।2.93.22।।

Nang makita nila ang haliging usok, bumalik sila kay Bharata at nagsabi: “Sa pook na walang tao, hindi kusang sumisiklab ang apoy; maliwanag na naririto mismo ang dalawang Rāghava.”

Verse 23

अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ। अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः।।2.93.23।।

Ngunit kung wala rito ang dalawang prinsipe—mga tigre sa mga tao, manlulupig ng kaaway—maliwanag na may ibang mga tapasin dito, na kahawig ni Rama.

Verse 24

तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम्। सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः।।2.93.24।।

Nang marinig ni Bharata ang kanilang mga salitang sinang-ayunan ng mga matuwid, siya—ang dumudurog sa lakas ng kaaway—ay nagsalita sa lahat ng mga kawal.

Verse 25

यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः। अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च।।2.93.25।।

“Manatili kayong lahat dito, mapagmatyag; huwag nang magpatuloy pa. Ako lamang ang tutuloy—kasama si Sumantra at ang iginagalang na guro.”

Verse 26

एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः। भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात्।।2.93.26।।

Nang masabi ito, silang lahat ay tumigil doon sa magkakabilang panig. Si Bharata nama’y itinuon ang kanyang titig sa dakong pinanggagalingan ng haliging usok.

Verse 27

व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः। बभूव हृष्टा न चिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा।।2.93.27।।

Ang hukbong pinatigil ni Bharata—bagaman nakamasid pa rin sa lupang nasa unahan—ay nagalak noon, sapagkat nalaman nilang di magtatagal at makakatagpo nila ang minamahal na Rāma.