Sarga 44

Verse 1

विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्।इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत्।।।।

Habang si Kausalyā, ang pinakadakila sa mga babae, ay humahagulgol nang gayon, si Sumitrā—matatag sa dharma—ay nagsalita sa kanya ng mga salitang makatuwiran at banal.

Verse 2

तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः।किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा।।।।

O marangal na ginang, ang iyong anak ay ang pinakadakila sa mga tao, puspos ng tunay na mga kabutihan. Ano ang mapapala sa ganyang panaghoy, o sa gayong walang magawang pag-iyak?

Verse 3

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।।।

O marangal na ginang, ang iyong makapangyarihang anak ay lumisan matapos talikuran ang kaharian, upang tuparin ang matuwid at tapat na salita ng kanyang dakilang-amang may banal na diwa. Nakatatag si Rāma sa dharma—ang dakilang landas na ganap na isinasagawa ng mga marurunong at banal, na ang walang-hanggang bunga’y nahihinog sa kabilang daigdig; kaya si Rāma ay hindi kailanman dapat tangisan.

Verse 4

यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः।साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम्।।2.44.3।।शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये।रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन।।2.44.4।।

O marangal na ginang, ang iyong makapangyarihang anak ay lumisan matapos talikuran ang kaharian, upang tuparin ang matuwid at tapat na salita ng kanyang dakilang-amang may banal na diwa. Nakatatag si Rāma sa dharma—ang dakilang landas na ganap na isinasagawa ng mga marurunong at banal, na ang walang-hanggang bunga’y nahihinog sa kabilang daigdig; kaya si Rāma ay hindi kailanman dapat tangisan.

Verse 5

वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः।दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः।।।।

Si Lakṣmaṇa, laging walang dungis, ay namuhay sa pinakamataas na asal sa bagay na ito; mahabagin siya sa lahat ng nilalang—ito ang tunay na pakinabang ng dakilang-loob na iyon.

Verse 6

अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता।अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्।।।।

Si Sītā, ang prinsesa ng Videha—bagaman sanay sa ginhawa—ay batid ang hirap ng paninirahan sa gubat, at sumunod sa iyong anak na matuwid ang diwa.

Verse 7

कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः।धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः।।।।

Ang iyong makapangyarihang anak, na ang yaman ay Dharma, katotohanan, at panatang pag-uugali, ay pinapaypay sa daigdig ang watawat ng katanyagan—ano pa nga ba ang hindi niya natamo?

Verse 8

व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्।न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति।।।।

Hayag na, sa pagkakilala sa walang dungis na kadalisayan at sukdulang kadakilaan ni Rāma, maging ang Araw ay hindi nangangahas na pahirapan ang kanyang katawan sa naglalagablab na sinag.

Verse 9

शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः।राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः।।।।

Sa lahat ng panahon, mula sa mga gubat ay lalabas ang mapagpalang simoy—banayad, kaaya-aya, at wasto ang lamig at init—upang maglingkod kay Rāghava.

Verse 10

शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।

Kapag ang walang-dungis na Rāma ay nahihimlay sa gabi, ang buwan ay magpapasaya sa kanya—hinahaplos ng malamig na sinag, na wari’y amang yumayakap sa anak.

Verse 11

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।।।

Sa makapangyarihang Rāma, na tila si Brahmā sa ningning, ipinagkaloob ni Viśvāmitra ang mga banal na sandatang makalangit, matapos niyang masaksihan sa digmaan ang pagpatay kay Subāhu, anak ni Timidhvaja, panginoon sa mga dānava. Ang bayaning iyon, tigre sa mga tao, na umaasa sa lakas ng sariling bisig, ay maninirahan sa gubat na walang pangamba, na wari’y nasa sarili niyang palasyo.

Verse 12

ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे।दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे।।2.44.11।।स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः।असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति।।2.44.12।।

Sa makapangyarihang Rāma, na tila si Brahmā sa ningning, ipinagkaloob ni Viśvāmitra ang mga banal na sandatang makalangit matapos masaksihan niyang mapatay niya sa labanan si Subāhu, anak ni Timidhvaja, panginoon sa mga dānava. Ang walang-takot na bayaning iyon, na umaasa sa sariling lakas, ay maninirahan sa gubat na wari’y nasa kanyang palasyo.

Verse 13

यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः।कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति।।।।

Yaong mga kaaway na sumapit sa abot ng kanyang mga palaso ay napapahamak; paano nga ba hindi karapat-dapat ang daigdig na tumindig sa ilalim ng kanyang pamamahala?

Verse 14

या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता।निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति।।।।

Ang karangalan, tapang, at mapalad na lakas-loob ni Rāma—pagwawakas ng kanyang paninirahan sa gubat—ay agad maghahatid sa kanya sa kaharian.

Verse 15

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः।तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।।।

O Devi, sa araw siya’y gaya ng araw; sa apoy, gaya ng apoy; sa mga pinuno, siya ang Pinuno; sa kasaganaan, siya ang Kasaganaan; sa katanyagan, siya ang pinakadakilang Katanyagan; sa mga mapagtiis, siya ang Pagpapasensya. Isang pagka-Diyos sa gitna ng mga diyos, ang pinakamainam sa mga nilalang—anong kapintasan ang masusumpungan sa kanya, sa gubat man o sa lungsod?

Verse 16

सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः।श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा।।2.44.15।।दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः। तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे।।2.44.16।।

O Devi, siya ang mismong pagka-Diyos ng mga diyos at ang pinakadakila sa lahat ng nilalang. Saan nga ba masusumpungan ang kapintasan sa kanya—sa gubat man siya tumira o sa lungsod?

Verse 17

पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः।क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते।।।।

Si Rāma, ang toro sa mga lalaki, ay malapit nang italaga—kasama ang tatlong ito: ang Daigdig, si Vaidehī (Sītā), at si Śrī (Kapalaran).

Verse 18

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

Nang makita ng lahat ng tao sa Ayodhyā ang kanyang pag-alis, sila’y tinamaan ng bugso ng dalamhati at lumuha ng luhang mula sa sakit. Gayunman, siya’y lumakad—tila isang diyos, di-matatalo, nakasuot ng kuśa-damo at balat ng punò; at sumunod sa kanya ang Kapalaran na wari’y si Sītā mismo. Ano pa ang magiging mahirap para sa gayong tao?

Verse 19

दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्।अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः।2.44.18।।कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम्।सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम्।।2.44.19।।

Nang makita siyang lumisan, ang lahat ng tao sa Ayodhyā—dinadaganan ng bugso ng dalamhati—ay nagbuhos ng luhang isinilang sa pighati. Gayunman siya’y nagpatuloy, banal at di-matatalo, suot ang damong kuśa at balat-kahoy; at sinundan siya ng Kapalaran na wari’y si Sītā. Ano pa nga ba ang di maaabot para sa kanya?

Verse 20

धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्।लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम्।।।।

Ano pa ang di maaabot ni Rāma, na sa unahan niya’y si Lakṣmaṇa ang naglalakad—siya mismo’y may tangan na mga palaso, mga tabak, at sandata, at siyang pinakadalubhasa sa paghawak ng busog?

Verse 21

निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्।जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते।।।।

O Devī, makikita mo siyang muling nagbalik kapag natapos na ang kanyang paninirahan sa gubat. Iwaksi mo ang dalamhati at ang pagkalito—katotohanan ang sinasabi ko sa iyo.

Verse 22

शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दितेपुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्।।।।

O walang kapintasan at mapalad na ginang, muli mong makikita ang iyong anak—gaya ng sumisikat na buwan—na yumuyuko sa iyong mga paa, idinidiin ang ulo sa pagsamba.

Verse 23

पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्।समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः।।।।

Kapag nakita mong muli siyang pumasok—pinabanal at kumikislap sa dakilang karangalan—agad na aagos mula sa iyong mga mata ang mga luhang isinilang ng galak.

Verse 24

मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्।क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम्।।।।

Huwag kang magdalamhati, O Devi, ni lumubog sa pighati—walang anumang masamang palatandaan kay Rama. Malapit mo nang makita ang iyong anak, kasama si Sita at si Lakshmana.

Verse 25

त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे।किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्।।।।

O walang dungis na ginang, O reyna—ikaw ang dapat magpatahan sa lahat ng naiwan; bakit ngayon mo pinanghihinaan ang sarili mong puso sa pangamba?

Verse 26

नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः।न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः।।।।

Hindi ka nararapat magdalamhati, O reyna, sapagkat si Rama—anak ng angkan ni Raghu—ang iyong anak. Sa daigdig na ito, walang hihigit pa kay Rama na matatag sa landas ng kabutihan.

Verse 27

अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्।मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी।।।।

Kapag nakita mo ang iyong anak—napalilibutan ng kanyang mga kaibigan—na yumuyuko sa iyo nang may paggalang, agad kang luluha sa tuwa, na parang ulap ng tag-ulan na may guhit-guhit na ulap na nagbubuhos ng ulan.

Verse 28

पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः।पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति।।।।

Ang iyong anak—ang tagapagkaloob ng mga biyaya—ay malapit nang magbalik sa Ayodhyā; at sa kanyang malalambot at bilugang mga palad, marahang pipisilin niya ang iyong mga paa.

Verse 29

अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्।मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम्।।।।

Kapag ang iyong magiting na anak—kasama ang kanyang mga kaibigan—ay bumati at yumukod sa iyo, muli mo siyang wiwisikan ng mga luha ng kagalakan, na wari’y hanay ng mga ulap na binabasa ang bundok.

Verse 30

आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यैर्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या।रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वादेवी सुमित्रा विरराम रामा।।।।

Sa gayong paraan, sa sari-saring pananalita upang aliwin ang ina ni Rāma, si Reyna Sumitrā—walang kapintasan, bihasa sa sining ng pananalita, at banayad ang kalooban—ay tumahimik.

Verse 31

निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यंरामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:।सद्यश्शरीरे विननाश शोकःशरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः।।।।

Nang marinig ang mga salitang iyon mula sa ina ni Lakṣmaṇa, ang dalamhati sa katawan ng reyna—ina ni Rāma—ay naglaho agad, na parang ulap sa taglagas na kakaunti ang tubig.