Sarga 31

Verse 1

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।।।

Nang marinig ni Lakṣmaṇa ang gayong pag-uusap—siya na nauna nang dumating—tumindig siyang luhaan, nababalot ang mukha ng hikbi, at di makaya ang dalamhati. Mahigpit niyang niyakap at pinisil ang mga paa ng kanyang kapatid; ang ligaya ng angkan ni Raghu ay nagsalita sa marangal na Sītā at kay Rāghava, matatag sa dakilang panata.

Verse 2

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।2.31.1।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।2.31.2।।

Nang marinig ni Lakṣmaṇa ang gayong pag-uusap—siya na nauna nang dumating—tumindig siyang luhaan, nababalot ang mukha ng hikbi, at di makaya ang dalamhati. Mahigpit niyang niyakap at pinisil ang mga paa ng kanyang kapatid; ang ligaya ng angkan ni Raghu ay nagsalita sa marangal na Sītā at kay Rāghava, matatag sa dakilang panata.

Verse 3

यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः।।।।

Kung napagpasyahan mo nang pumaroon sa gubat na hitik sa mga usa at mga elepante, susunod din ako sa iyo sa gubat—mauuna, tangan ang busog.

Verse 4

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः।।।।

Kasama ako, lilibutin mo ang maraming kagubatan—na sa lahat ng dako’y umaalingawngaw sa huni ng mga ibon at sa ingay ng mga kawan ng maiilap na hayop.

Verse 5

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना।।।।

Kung wala ka, hindi ko pipiliin ang pag-akyat sa daigdig ng mga deva ni ang walang-kamatayan; ni hindi ko ninanais ang paghahari sa mga daigdig—kung hindi ka kapiling ko.

Verse 6

एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत्।।।।

Sa gayong pananalita ni Saumitri, matatag sa paninirahan sa gubat; bagaman pinigil ni Rama sa maraming salitang pampalubag-loob, muli pa rin siyang nagsalita.

Verse 7

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम्।।।।

Dahil noon pa man ay pinahintulutan mo na ako, bakit ngayon ay muli akong pinipigilan?

Verse 8

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ।।।।

O walang bahid-kasalanan, nais kong malaman kung anong dahilan kung bakit ako pinipigilan gayong ibig kong sumama; sapagkat ito’y nagbangon ng pag-aalinlangan sa aking puso.

Verse 9

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम्।।।।

Pagkaraan, nagsalita ang maningning na Rama kay Lakshmana sa kanyang harapan—ang bayaning nakatayo, nakatiklop ang mga palad, nagsusumamo na mauna bilang tagapanguna.

Verse 10

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे।।।।

Mapagmahal ka, nakatuon sa dharma, at magiting; lagi kang nakatindig sa mabuting landas. Mahal kita na gaya ng sariling hininga—masunurin bilang kapatid, at kasama ko rin bilang kaibigan.

Verse 11

मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्।।।।

O Saumitra, kung sasama ka sa akin ngayon patungo sa gubat na iyon, sino ang mag-aalaga kay Kausalyā—at sa marangal na Sumitrā?

Verse 12

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः।।।।

Ang makapangyarihang hari ng lupa—na minsang gaya ni Parjanya ay nagpaulan sa daigdig ng mga biyaya—ngayo’y ibinagsak, nasilo ng tali ng pagnanasa.

Verse 13

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्।।।।

Sapagkat kapag natamo na ng anak na babae ni Haring Aśvapati ang kahariang ito, wala siyang gagawing mabuti para sa mga kapwa-asawang nagdurusa.

Verse 14

न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः।।।।

Kapag nakamtan ni Bharata ang kaharian at umasa kay Kaikeyī, hindi na niya maaalala si Kausalyā at si Sumitrā na lubhang nagdadalamhati.

Verse 15

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर।।।।

Kaya, O Saumitra, manatili ka rito at alalayan ang marangal na Kausalyā—sa sarili mong pagsisikap o sa paghingi ng pabor ng hari; isakatuparan mo ang layuning ito na aking sinabi.

Verse 16

एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्।।।।

Sa paggawa nito, malinaw na mahahayag ang iyong debosyon sa akin; at ikaw na nakaaalam ng dharma, ang paggalang sa mga nakatatanda ay isang dakilang kabutihang walang kapantay.

Verse 17

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्।।।।

Gawin mo nga ito, O Saumitra, alang-alang sa akin, O kagalakan ng angkan ng Raghu; sapagkat kung mahiwalay sa amin ang ating ina, hindi siya magkakaroon ng ligaya.

Verse 18

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।

Nang sa gayon ay kausapin ni Rāma—dalubhasa at maingat sa pananalita—si Lakṣmaṇa, na mahusay din magsalita, ay tumugon noon kay Rāma sa banayad na mga salita.

Verse 19

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः।।।।

Sa mismong ningning at kapangyarihan mo, O bayani, si Bharata ay tiyak na magpupugay kay Kausalyā at kay Sumitrā nang may pagpapakumbaba—walang alinlangan dito.

Verse 20

कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम्।।।।

Kayang tustusan ng marangal na Kausalyā kahit isang libong tulad ko, sapagkat sa kanya’y dumating ang ikabubuhay mula sa isang libong nayon.

Verse 21

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी।।।।

Ang maluwalhating ginang na iyon ay sapat na upang tustusan ang sarili, gayundin ang aking ina, at maging ang pag-aaruga sa mga tulad ko.

Verse 22

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते।।।।

Gawin mo akong iyong tagapaglingkod at tagasunod; dito’y walang paglabag sa dharma. Matutupad ang aking layon, at maisasakatuparan din ang iyong adhikain.

Verse 23

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन्।।।।

Dadalhin ko ang busog na may mga palaso, at pasan ang pala at ang basket; mauuna ako sa iyo, itinuturo ang landas.

Verse 24

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्।।।।

Araw-araw ay titipunin ko para sa iyo ang mga ugat at mga bunga, at iba pang pagkaing-gubat na nararapat na pagkain ng mga tapasvin, ang mga mapag-aske.

Verse 25

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते।।।।

Ikaw, kasama si Vaidehī, ay magalak sa mga dalisdis ng bundok; ako ang gagawa ng lahat para sa iyo—gising ka man o natutulog.

Verse 26

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्।।।।

Ikaw, kasama si Vaidehī, ay magalak sa mga dalisdis ng bundok; ako ang gagawa ng lahat para sa iyo—gising ka man o natutulog.

Verse 27

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।।।

At yaong dalawang banal na busog—nakapanghihilakbot pagmasdan—na ang dakilang-loob na si Varuṇa mismo ang nagkaloob sa hari sa dakilang paghahandog ni Janaka—

Verse 28

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।

—dalawang banal na baluting di-mabutas; dalawang lalagyan ng palaso na may di-nauubos na mga pana; at dalawang tabak na pinalamutian ng ginto, kapwa maningning at dalisay na gaya ng araw.

Verse 29

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।

Ang lahat ng ito’y may paggalang na iningatan sa tahanan ng aming guro. Tipunin ang buong sandatahan at magbalik kaagad, O Lakṣmaṇa.

Verse 30

स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्।।।।

Nagpasya sa pamumuhay sa gubat, nagpaalam si Lakṣmaṇa sa kanyang mga kaibigan; at pagdating sa guro ng Ikṣvāku, tinanggap niya ang pinakamainam na mga sandata.

Verse 31

तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम्।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम्।।।।

Pagkaraan, O tigre sa mga prinsipe, ipinamalas ni Saumitri (Lakṣmaṇa) kay Rāma ang lahat ng yaong banal na sandata—pinarangalan nang wasto at pinalamutian ng mga kuwintas ng bulaklak.

Verse 32

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण।।।।

Nagsalita ang mapagpigil-sa-sarili na si Rāma, nang may pag-ibig, sa pagdating ni Lakṣmaṇa: “O maamong kapatid, dumating ka sa panahong aking minimithi, aking Lakṣmaṇa.”

Verse 33

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप।।।।

Nais kong ipamahagi ang kayamanang ito na akin, sa mga brahmin na mga mapag-aske—kasama ka, O manlulupig ng mga kaaway.

Verse 34

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम्।।।।

Dito naninirahan ang pinakamahuhusay na brahmin, matatag sa debosyon sa kanilang mga guro; at marami rin ang iba pa na umaasa sa akin para sa kanilang ikabubuhay.

Verse 35

वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यंत्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन्।।।।

Dalhin mo agad ang kagalang-galang na si Suyajña, anak ni Vasiṣṭha—pinakamataas sa mga brahmin. Pagkatapos kong magbigay-pugay sa kanya at sa lahat ng iba pang mararangal na dvija, ako’y tutungo na sa gubat.