Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।

Pagkaraan, si Rāma—may matang gaya ng talulot ng lotus, maitim ang kutis, dakila at walang kapantay—ay nagsalita sa kutsero: “Ipabatid mo sa aking ama ang tungkol sa akin, na ako’y dumating.”

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।

Inutusan ni Rama, ang kutserong si Sumantra—ang mga pandama’y naliliman ng dalamhati—ay mabilis na pumasok sa silid ng hari at nakita ang pinunong humihinga nang malalim sa mga buntong-hininga.

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।

Nakita niya ang panginoon ng daigdig na tila kumupas—gaya ng araw na natatakpan sa eklipse, gaya ng apoy na nalulunod sa abo, gaya ng lawa na natuyuan ng tubig.

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।

Nang makita ng marunong na tagapagmaneho ng karwahe si Rāma na nagdadalamhati at lubhang nababagabag ang isip, lumapit siya na nakatiklop ang mga kamay.

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।

Una, binati ng kutsero ang hari ng basbas ng tagumpay; saka, nanginginig sa takot, nagsalita siya nang marahan, sa mahinang at banayad na tinig.

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।

Naroon sa pintuan ang iyong anak—si Rāma, ang tigre sa mga tao—na matapos magbigay ng kayamanan bilang kawanggawa sa mga brahmin at sa lahat ng umaasa sa kanya.

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।

Pagkalooban mo ng pagharap si Rāma, na ang tapang ay pinatotohanan ng katotohanan; matapos magpaalam sa lahat ng kanyang mga kaibigan, ngayon ay nagnanais siyang makita ka.

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।

O panginoon ng daigdig, masdan mo siya—pinalilibutan ng lahat ng maharlikang kagandahang-asal, gaya ng araw na napapaligiran ng mga sinag—na ngayon ay patutungo sa dakilang gubat.

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।

Ang haring yaon—mapagpahayag ng katotohanan, matuwid ang diwa, malalim na gaya ng karagatan, at dalisay na tulad ng langit—ay sumagot sa kanya.

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

“Sumantra, dalhin mo sa akin ang lahat ng aking mga asawa na naririto. Napalilibutan ng lahat ng aking mga maybahay, nais kong makita ang matuwid na si Rāma.”

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

Pagpasok niya sa loob ng kababaihang silid, sinabi ni Sumantra sa mga babae: “Mga kagalang-galang na ginang, ipinapatawag kayo ng hari; pumaroon kayo roon—huwag magtagal.”

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।

Sa gayong pananalita ni Sumantra, ayon sa utos ng hari, ang lahat ng kababaihan ay nagsitungo sa palasyong iyon, naunawaan ang tagubilin ng kanilang panginoon at asawa.

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।

Pagkaraan, ang mga babaeng iyon—tatlong daan at limampu ang bilang—na mapulang-mapula ang mga mata sa dalamhati, matatag sa kanilang panata, ay dahan-dahang lumakad, pinalilibutan si Kausalyā.

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।

Nang dumating na ang kaniyang mga reyna, minasdan sila ng hari, panginoon ng lupa, at sinabi sa kaniyang kutsero: “Sumantra, ipasok mo sa akin ang aking anak.”

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।

Pagkaraan, kinuha ng kutsero si Rama kasama si Lakshmana at ang Maithili (Sita), at nagmadaling lumapit sa harap ng panginoon ng daigdig, ang hari.

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।

Nang makita ng hari mula sa malayo ang anak na papalapit na nakatiklop ang mga palad, siya—napalilibutan ng mga babae sa palasyo at sugatan ng dalamhati—ay biglang tumindig mula sa kaniyang upuan.

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।

Nang masilayan si Rama, ang panginoon ng mga tao ay nagmadaling tumakbo; ngunit hindi niya ito naabutan, at ang hari—pinahihirapan ng pighati—ay bumagsak sa lupa na nawalan ng malay.

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।

Mabilis na lumapit si Rama, at si Lakshmana ring dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, sa hari noon—lugmok sa dalamhati at wari’y nawalan ng malay.

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।

Biglang umalingawngaw sa palasyong-hari ang panaghoy na tila sa sanlibong babae—“Ay, ay, si Rama!”—na nahalo sa naguguluhang kalansing ng kanilang mga alahas.

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।

Yakap-yakap nila sa kanilang mga bisig, sina Rama at Lakshmana; at kasama si Sita, na umiiyak, inilagay nila ang hari sa isang higaan.

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।

Pagkaraan ng sandali, nang muling magkamalay ang panginoon ng lupa, si Rama—nakapagdaup-palad—ay nagsalita sa kanya, bagaman siya’y nalulunod pa sa dagat ng dalamhati.

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।

Nagpapaalam ako sa iyo, O dakilang hari, sapagkat ikaw ang aming lahat na panginoon. Ako’y lalakbay na patungong gubat ng Dandaka; masdan mo akong umaalis na may payapa at mapalad na puso.

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।

Pahintulutan mo rin si Lakshmana; at si Sita man ay mariing nagnanais na sumunod sa akin sa gubat. Bagama’t pinigil ko sila sa maraming tunay at makatuwirang dahilan, hindi sila pumayag na maiwan.

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।

O tagapagkaloob ng dangal, iwaksi ang dalamhati at pahintulutan mo kaming lahat—si Lakshmana, ako, at si Sita—gaya ng Prajāpati na nagpapahintulot sa kaniyang mga nilalang.

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।

Nang makita ng hari ang Rāghava na payapa at naghihintay ng pahintulot ng panginoon ng daigdig upang tumungo sa paninirahan sa gubat, nagsalita ang hari.

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।

“O Rāghava, ako’y nalinlang ni Kaikeyī sa pagbibigay ng mga biyaya. Pigilan mo ako, at ikaw mismo ang maging hari ng Ayodhyā ngayong araw.”

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।

Nang gayon ang sinabi ng hari, si Rāma—pinakamainam sa mga tagapagtangan ng dharma at bihasa sa pananalita—ay sumagot sa kanyang ama, na nakatiklop ang mga palad sa paggalang.

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।

“O hari, manatili kang panginoon ng lupa sa loob ng isang libong taon. Ako nama’y maninirahan sa gubat; alang-alang sa akin, huwag kang gumawa ng anumang kasinungalingan.”

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।

“Matapos kong gugulin ang siyam at limang taon—labing-apat—sa paninirahan sa gubat, at matupad ang panata, babalik ako at muling hahawakan ang inyong mga paa, O panginoon ng mga tao.”

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।

Humahagulhol sa dalamhati, ang hari—nakagapos sa tali ng katotohanan at inuudyukan ni Kaikeyī—ay nagsalita sa minamahal na anak na iyon sa mabigat na palitan ng salita.

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।

“Para sa iyong kabutihan at paglago, anak ko—at upang makabalik ka rin—humayo ka: maging mapalad ang iyong landas, walang alalahanin, at walang takot mula sa alinmang dako.”

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।

Sapagkat ikaw, anak kong mahal—na ang sarili’y katotohanan at ang isip ay nakatuon sa dharma—hindi madaling maibaling palayo sa iyong pasiya, O ligaya ng angkan ng Raghu.

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।

Ngunit ngayon—sa gabing ito mismo, anak—huwag kang umalis sa anumang paraan. Kahit isang araw na makita pa lamang kita, matiis ko pang mamuhay nang payapa nang kaunti.

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।

Manatili ka ngayong gabi, habang nakikita mo ang iyong ina at ako. Kapag napawi ang lahat naming hangarin, bukas sa tamang oras ay maisasakatuparan mo ang iyong paglalakbay.

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।

Mahirap na gawa ang iyong ginagawa, anak, O Rāghava—sa lahat ng paraan: alang-alang sa akin, iniiwan mo ang mga minamahal mo at nagtutungo sa ilang na gubat.

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।

Hindi ito kalugud-lugod sa akin, anak—sumusumpa ako sa katotohanan, O Rāghava. Nadaya ako ng isang babaeng may lihim na layon, na wari’y apoy na natatago sa ilalim ng abo.

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।

Ang panlilinlang na dumapo sa akin—nais mo itong mapagtagumpayan, sapagkat ikaw ay inudyukan ng Kaikeyī na sumisira sa wastong asal at sa banal na kaugalian ng angkan.

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।

At hindi ito ang pinakakamangha-mangha: na ikaw, aking panganay na anak, ay nagnanais gawing hindi sinungaling ang salita ng iyong ama, O anak.

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।

Nang marinig ni Rāma ang gayong pananalita ng kanyang amang nagdurusa, siya’y nagsalita nang may lungkot, kasama sa tabi ang kapatid niyang si Lakṣmaṇa.

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।

Anumang kabutihang-maaaring makamtan ko ngayon—sino ang magkakaloob nito sa akin bukas? Kaya pinipili ko ang pag-alis mismo, at isinusuko ko ang lahat ng pagnanasa.

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।

Ang lupang ito—kasama ang kaharian, ang mga mamamayan, at ang kasaganaan ng yaman at butil—ay ipagkaloob kay Bharata, sapagkat aking tinalikdan na ito.

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।

Ang aking pasiya na manirahan sa gubat ay hindi na mag-aalinlangan ngayon. O hari, tagapagkaloob ng mga biyaya—ang anumang biyayang ibinigay mo, nang ikaw ay nalugod, kay Kaikeyī, ay ganap na tuparin; maging tapat ka sa iyong salita, O pinuno ng lupa.

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।

Sa pagsunod ko sa iyong utos nang ayon sa iyong sinabi, maninirahan ako sa gubat sa loob ng labing-apat na taon, kasama ng mga nananahan sa gubat.

Verse 44

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।

Huwag mo nang pag-isipan pa ito. Ipagkaloob kay Bharata ang paghahari sa lupa. Hindi ko ninanais ang kaharian, ni ang anumang sariling ligaya; ang pinakamamahal sa akin ay ang tuparin ang iyong utos, O kagalakan ng angkan ni Raghu.

Verse 45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।

Huwag mo nang pag-isipan pa ito. Ipagkaloob kay Bharata ang paghahari sa lupa. Hindi ko ninanais ang kaharian, ni ang anumang sariling ligaya; ang pinakamamahal sa akin ay ang tuparin ang iyong utos, O kagalakan ng angkan ni Raghu.

Verse 46

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।

Mapawi nawa ang iyong dalamhati; huwag kang malunod sa mga luha. Ang dagat na di-matitinag, panginoon ng mga ilog, ay hindi nayayanig.

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।

Hindi ko ninanais ang kaharian, ni ginhawa, ni ang buong daigdig. Hindi rin ang mga kaligayahang ito, ni ang langit, ni maging ang buhay mismo.

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।

Ikaw ang ninanais ko—O pinakamainam sa mga lalaki—na manindigan sa katotohanan at hindi sa kasinungalingan. Sa harap mo, nanunumpa ako sa Katotohanan at sa kabutihang naipon ko.

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।

Hindi ko magagawa, ama—O panginoon—na manatili rito kahit isang sandali. Pigilan mo ang dalamhating ito, sapagkat hindi mababago ang aking pasya.

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।

Tunay ngang hiniling ni Kaikeyī sa akin, ‘Rāghava, magtungo ka sa gubat.’ At sinabi ko, ‘Ako’y yayaon’; kaya tutuparin ko ang katotohanang iyon—ang aking ipinangakong salita.

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।

Huwag kang mangamba, O panginoon; sa gubat ay magsasaya kami—payapa, hitik sa mga usa, at umaalingawngaw sa huni ng sari-saring ibon.

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।

Ang ama, anak, ay itinuturing na isang diyos—maging para sa mga diyos. Kaya, yamang itinuturing kong aking ama bilang aking sariling Diyos, tutuparin ko ang utos ng aking ama.

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।

Pagkaraan ng labing-apat na taon, O pinakadakila sa mga tao, muli mo akong makikitang nagbalik. Isantabi na ang dalamhating ito.

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।

Ikaw ang dapat magpatatag sa buong bayang ito na nalulunod sa luha at nabubulunan ang lalamunan. Bakit nga, O tigre sa mga tao, nagbago ka nang ganito?

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।

Ang lungsod na ito, ang kahariang ito, at maging ang buong lupaing aking isinusuko—ipagkaloob kay Bharata. Sa pagsunod sa iyong utos, tutungo ako sa gubat upang manahan at maglingkod doon sa mahabang panahon.

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।

Ang lupaing ito na aking binitiwan—may mga hanay ng bundok, mga lungsod at mga gubat, at may mabubuting hanggahan—si Bharata nawa ang mag-isa ang mamahala. O hari, mangyari nawa ang iyong sinabi.

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।

O hari, ang aking puso’y hindi nasisiyahan sa dakilang kaligayahan ni sa anumang mahal sa sarili, gaya ng kasiyahang dulot ng pagtupad sa iyong utos na sinang-ayunan ng mga pantas. Maglaho nawa ang iyong dalamhati dahil sa akin, O walang dungis.

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।

Kaya ngayon, O walang dungis, hindi ko pipiliin ang walang hanggang kaharian, ni ang lahat ng ninanais, ni ang ligaya, ni maging si Maithilī—ni ang buhay man—kung sa gayon ay maitatali ka sa kasinungalingan. Ang pinipili ko’y ang katotohanan: manatiling totoo ang iyong panata ayon sa iyong sinabi.

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।

Kakain ako ng mga bunga at ugat sa gubat, at mamamasdan ang mga bundok, mga ilog at mga lawa; pagpasok ko sa kagubatang hitik sa sari-saring punò, magiging masaya ako. Nawa’y sumaiyo ang kapayapaan.

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

Kaya ang hari, nilamon ng kapahamakan at nanghihina sa dalamhati at pighati, niyakap ang kanyang anak; at nang maparam ang ulirat, nalugmok siya sa pagkahimatay at hindi na kumilos ni bahagya.

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।

Pagkaraan, ang mga reyna, nagkatipon-tipon—maliban sa asawa ng haring iyon (si Kaikeyī)—ay humagulhol nang malakas. Si Sumantra man, sa pag-iyak, ay nahimatay; at sa lahat ng dako’y umalingawngaw ang mga sigaw na, “Ay! Ay!”