Sarga 100

Verse 1

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।

Nakita ni Rāma si Bharata—buhok na gusot at nakapulupot, nakadamit ng balat-kahoy—nakadapa sa lupa na magkahawak ang palad; isang tanawing halos di matiis, gaya ng araw sa wakas ng sangkalupaan.

Verse 2

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।

Sa hirap na pagkilala, nakita ni Rāma ang kapatid na si Bharata—maputla ang mukha at payat ang katawan—kaya’t niyakap niya ito, isinaklob ang bisig sa kanya.

Verse 3

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।

Hinalikan ni Rāma, ang anak ng angkan ni Raghu, si Bharata sa noo at niyakap; saka niya ito pinaupo sa kaniyang kandungan at tinanong nang may payapa at matatag na diwa.

Verse 4

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।

Mahal kong anak, saan naroon ang iyong ama at ikaw ay naparito sa gubat? Habang siya’y nabubuhay, hindi nararapat sa iyo ang pumaroon sa ilang.

Verse 5

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।

Matagal-tagal na rin—ay, masdan—nakikita ko si Bharata na dumarating mula sa malayo, lupaypay at haggard, sa gubat na ito. Bakit ka, mahal kong kapatid, naparito sa ilang?

Verse 6

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।

Mahal kong anak, ngayong narito ka—nabubuhay pa ba ang hari? Nawa’y hindi ang hari, sa biglang panghihina ng loob, pumanaw patungo sa kabilang daigdig.

Verse 7

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।

O mahinahon, yamang bata ka pa, nawa’y hindi mo napahamak ang kaharian na di na maibabalik. Mahal kong anak, nawa’y masunurin kang naglilingkod sa iyong ama, na ang tunay niyang lakas ay nasa katotohanan.

Verse 8

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।

Nawa’y mabuti ang kalagayan ni Haring Daśaratha—tapat sa kanyang panata, tagaganap ng mga yajña na Rājasūya at Aśvamedha, at matatag ang pasya sa dharma.

Verse 9

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।

Mahal kong anak, iginagalang ba nang nararapat ang brahmin na iyon—marunong, laging nakatuon sa dharma, at maningning—ang guro ng angkan ng Ikṣvāku, ayon sa dapat?

Verse 10

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।

“Mahal kong kapatid, mabuti ba si Kausalyā, at si Sumitrā rin na pinagpala ng mararangal na anak? At ang marangal na reyna na si Kaikeyī, nananatili bang payapa at nasisiyahan?”

Verse 11

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।

“Iginagalang mo ba nang nararapat ang iyong purohita, ang pari ng angkan—mapagpakumbaba sa asal, marangal ang pinagmulan, bihasa sa banal na kaalaman, walang inggit, at marunong gumabay sa iyo?”

Verse 12

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।

“Ang dalubhasa sa ritwal—tuwid ang loob at matalas ang pag-unawa—na nakaatas sa iyong mga banal na apoy, palagi ka bang inaabisuhan sa tamang oras tungkol sa mga handog na naialay at sa mga dapat pang ialay?”

Verse 13

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।

Kapatid kong mahal, patuloy mo bang iginagalang ang mga diyos, ang mga ninuno, ang mga ina, ang mga guro, yaong kapantay ng ama, ang matatanda, ang mga manggagamot, at ang mga Brahmana?

Verse 14

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।

Kapatid kong mahal, iginagalang mo ba nang nararapat ang iyong guro na si Sudhanvan—ganap sa mga pana at sandata, at bihasa sa arthaśāstra, ang agham ng pamamahala?

Verse 15

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।

Kapatid kong mahal, nakapagtalaga ka ba ng mga ministro na kapantay mo sa kakayahan—matatapang, marurunong, may pagpipigil sa sarili, marangal ang angkan, at bihasa sa pagbasa ng kalooban sa maseselang palatandaan?

Verse 16

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।

O Rāghava, ang payo ang tunay na ugat ng tagumpay ng mga hari; lalo na kung ito’y mahigpit na iniingatan ng mga ministro na marunong magtago ng lihim at dalubhasa sa mga śāstra.

Verse 17

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।

Hindi ka ba dinadaig ng antok—nagigising ka ba sa tamang oras? At sa huling bahagi ng gabi, nagbubulay-bulay ka ba sa mga mahusay na paraan ng pamamahala?

Verse 18

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।

Hindi ka ba nagbabalangkas nang ganap na mag-isa, ni nakikipagsangguni sa napakarami nang sabay? At kapag napagpasyahan mo na ang isang patakaran, nananatili ba itong lihim—upang hindi kumalat sa buong kaharian?

Verse 19

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।

O Rāghava, kapag napagpasyahan mo na ang isang gawain—na kaunting puhunan ngunit dakilang pakinabang—agad mo ba itong sinisimulan, at hindi mo pinatatagal nang walang dahilan?

Verse 20

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।

Nawa’y ang ibang mga hari ay nalalaman lamang ang iyong mga gawain kapag ito’y ganap nang matagumpay—o halos magtagumpay—upang ang mga dapat pang gawin ay hindi nila nabubunyag nang una.

Verse 21

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।

Mahal kong kapatid, nawa’y ang napagpasyahan—ikaw man o ang iyong mga ministro—ay hindi natutunton ng iba sa pamamagitan ng haka-haka, pangangatwiran, o iba pang di-nalalantad na paraan.

Verse 22

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।

Isinasantabi mo ba ang sanlibong mangmang at pumipili ng kahit isang pantas? Sapagkat sa oras ng kagipitan, ang pantas ay nakapagdudulot ng dakilang kapakinabangan at ng pinakamataas na kabutihan.

Verse 23

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।

Kahit ang hari ay humanap ng sandigan sa libu-libong mangmang—maging sa sampu-sampung libo pa—wala ring tunay na tulong na masusumpungan sa kanila.

Verse 24

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।

Kahit iisang ministro lamang—matalino, matapang, bihasa, at malinaw ang pagtanaw—ay makapagdudulot sa hari, o maging sa prinsipe, ng dakilang kasaganaan.

Verse 25

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।

Nawa’y naitalaga mo nang wasto ang iyong mga lingkod sa mga gawain: ang pinakamahuhusay sa pinakamahalaga, ang katamtaman sa katamtamang tungkulin, at ang pinakamababa sa mabababang gawain.

Verse 26

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।

Nawa’y sa pinakamataas na tungkulin ay itinalaga mo ang mga dakilang ministro—hindi nasusuhulan, subok sa paglilingkod ng angkan mula pa sa mga ninuno, at dalisay ang asal.

Verse 27

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।

O anak ni Kaikeyī, sinasang-ayunan ba ng iyong mga ministro ang iyong pamamahala—nang hindi labis na nababagabag ang mga tao ng kaharian dahil sa mabagsik na parusa?

Verse 28

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।

Hindi ka ba hinahamak ng mga pari ng mga yajña, na para bang isang nalugmok na tao, dahil sa mabagsik o di-wastong paniningil; at hindi ka ba nilalait ng mga babae gaya ng paghamak nila sa lalaking alipin ng pita?

Verse 29

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।

Ang taong may dunong ngunit bihasa sa pakana, nalulugod sa paglalason ng loob ng mga lingkod, at bagaman matapang ay sakim sa kapangyarihan—kung hindi siya pababagsakin ng hari, ang hari mismo ang mapapahamak sa kalaunan.

Verse 30

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।

Nagtalaga ka ba bilang pinuno ng hukbo ng isang taong may tapang at lakas ng loob, may talino at pagtitiyaga, malinis ang asal, marangal ang angkan, tapat, at mahusay sa gawain?

Verse 31

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।

Iginagalang mo ba nang nararapat ang mga pangunahing kawal—malalakas, bihasa sa digmaan, subok sa gawa, at matatapang—upang madama nilang sila’y pinararangalan mo?

Verse 32

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।

Ibinibigay mo ba sa hukbo ang nararapat na rasyon at sahod, at sa takdang panahon ay ipinagkakaloob mo ang dapat nang walang pagkaantala?

Verse 33

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।

Kapag ang rasyon at sahod ay naantala lampas sa takdang panahon, nagagalit ang mga umaasa sa kanilang panginoon at lumalayo ang loob; ito’y itinuturing na napakalaking kapahamakan.

Verse 34

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।

Tapat ba sa iyo ang lahat ng mararangal na lalaki, lalo na yaong mga pangunahing tao? At sila ba, na may matatag na loob, ay handang ialay ang kanilang buhay para sa iyong layunin?

Verse 35

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।

O Bharata, nagtalaga ka ba ng isang sugo na marunong at may kakayahan—isang anak ng lupain, may malawak na kaalaman, may mabuting kalooban, matalas ang isip, at nagsasalita nang ayon sa ipinag-utos?

Verse 36

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।

Nababatid mo ba, sa pamamagitan ng mga espiya na di madaling makilala—tig-tatatlo sa bawat tungkulin—ang mahahalagang puwesto: ang labing-walo sa panig ng kaaway at ang labinlima sa sarili mong kampo?

Verse 37

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।

O mamumuksa ng mga kaaway, lagi ka bang mapagbantay—hindi pinababayaan ang mga kaaway na naitaboy na noon ngunit muling nagbalik, kahit sila’y magmukhang mahina?

Verse 38

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।

Mahal kong anak, nawa’y hindi ka nakikisama sa mga brahmin na makamundo at mapagduda; sapagkat bagama’t parang mga bata, inaakala nilang sila’y pantas, at bihasa lamang sa pagdadala ng kapahamakan.

Verse 39

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।

Bagama’t naririyan ang mga pangunahing dharma-shastra, ang mga taong mababaw ang isip, sa pagkapit sa payak na pagtatalong lohikal, ay nagsasalita lamang ng walang saysay.

Verse 40

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।

Mahal ko, pinangangalagaan mo ba ang Ayodhyā—tapat sa kanyang banal na pangalan—na dating tinirhan at ipinagtanggol ng aming magigiting na ninuno, may matitibay na tarangkahan at hitik sa elepante, kabayo, at mga karwahe; dinaragsa ng libu-libong mararangal na brāhmaṇa, kṣatriya, at vaiśya na laging tapat sa kani-kanilang dharma, may pagpipigil-sa-sarili at dakilang sigla; pinalilibutan ng mga palasyong sari-sari ang anyo at sagana sa mga pantas at manggagamot—masagana at payapa?

Verse 41

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

O Rāghava, masagana at payapa ba ang kanayunan—hitik sa daan-daang banal na dambana, maayos ang paninirahan at siksik sa tao; pinapaganda ng mga templo, mga pahingahang-tubig, at mga lawa; nagniningning sa mga pagtitipon at pagdiriwang na puno ng tuwang lalaki’t babae; may hanggahang lupang mahusay araruhin at maraming alagang hayop, malayo sa karahasan; kaaya-aya, hindi nakasalalay sa ulan, at walang mababangis na hayop; nalayo sa lahat ng pangamba, pinalalamutian ng mga minahan; malinis sa masasamang tao at ligtas na binabantayan gaya noong panahon ng aking mga ninuno?

Verse 42

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

Mahal kong kapatid, nawa’y iniingatan mo ang Ayodhyā—tapat sa kanyang pangalan—na dating tinahanan at ipinagtanggol ng ating magigiting na ninuno; may matitibay na tarangkahan at siksik sa elepante, kabayo, at karwahe; napupuno ng libu-libong mararangal, mapagpigil sa sarili at mataas ang loob—mga brāhmaṇa, kṣatriya, at vaiśya—na laging tapat sa kani-kanilang tungkulin; pinalilibutan ng mga palasyong sari-sari ang anyo, sagana sa mga manggagamot at pantas, masaya at umuunlad sa kasaganaan.

Verse 43

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।

O Rāghava, masagana at payapa ba ang kanayunan—hitik sa daan-daang banal na dambana, maayos ang paninirahan at siksik sa tao; pinapaganda ng mga templo, mga pahingahang-tubig, at mga lawa; nagniningning sa mga pagtitipon at pagdiriwang na puno ng tuwang lalaki’t babae; may hanggahang lupang mahusay araruhin at maraming alagang hayop, malayo sa karahasan; kaaya-aya, hindi nakasalalay sa ulan, at walang mababangis na hayop; nalayo sa lahat ng pangamba, pinalalamutian ng mga minahan; malinis sa masasamang tao at ligtas na binabantayan gaya noong panahon ng aking mga ninuno?

Verse 44

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

O lubhang marunong, nawa’y wasto mong isinasagawa, sa malinaw na talino, ang pagwawagi sa mga pandama; ang anim-na-uri ng mga hakbang ng patakaran; ang pag-unawa sa mga suliraning mula sa tadhana at mula sa gawa ng tao; ang mga kailangang gawain ng pamahalaan at ang dalawampung uri ng pagsasaalang-alang sa pamamahala; ang lupon ng mga sangkap at mga kaalyado; gayundin ang wastong pag-aayos ng mga paglalakbay-digma at mga parusa, at ang dalawang landas ng kapayapaan at digmaan.

Verse 45

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

Kaaya-aya ba ang lupain—hindi nakasalalay sa ulan, malayo sa mababangis na hayop; naitaboy ang lahat ng pangamba, at lalo pang pinapaganda ng mga minahan nito?

Verse 46

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

Malaya ba ang kanayunan sa masasamang tao, ligtas na binabantayan gaya noong panahon ng aking mga ninuno, at—O Rāghava—masagana, na ang mga tao’y namumuhay nang maginhawa?

Verse 47

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।

Ligtas at maayos ba ang lahat ng minamahal mo na nabubuhay sa pagsasaka at pag-aalaga ng baka? Sapagkat, mahal ko, ang bayan ay masayang umuunlad kapag sinusuportahan ng kabuhayang vārttā.

Verse 48

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।

Natitiyak mo ba ang kanilang ikabubuhay sa pamamagitan ng pag-iingat at pag-aalis ng mga kapahamakan? Sapagkat ang lahat ng naninirahan sa kaharian ay dapat pangalagaan ng hari ayon sa dharma.

Verse 49

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।

Pinatatahan mo ba ang mga babae, at sila ba’y lubos na napangangalagaan? At hindi ka ba basta nagtitiwala sa kanilang mga salita, at hindi mo ba ibinubunyag sa kanila ang mga lihim?

Verse 50

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।

Mahigpit bang nababantayan ang gubat ng mga elepante, at marami ka bang gatasang baka? At sa mga kabayo at elepante, hindi ka ba nasisiyahan sa kakarampot, kundi tinitiyak mong sapat ang yaman ng kaharian?

Verse 51

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।

O prinsipe, araw-araw ba’y maaga kang bumabangon at nagpapakita sa mga tao—na may marangal na ayos—sa dakilang lansangan?

Verse 52

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।

Hindi ba ang lahat ng iyong mga lingkod ay nakalalapit sa iyo nang hayag at walang pangamba, ngunit hindi rin naman lubusang inilalayo? Dito, ang gitnang landas ang wastong simulain.

Verse 53

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।

Ang lahat ba ng mga kuta ay puspos ng yaman, butil, sandata, at tubig—gayundin ng mga kagamitang pananggol, at ng mga bihasang manggagawa at mamamanang pana?

Verse 54

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।

O Rāghava, sagana ba ang iyong kita at napipigil ba ang iyong paggasta? At tinitiyak mo bang ang kaban ng kaharian ay hindi nasasayang sa mga hindi karapat-dapat?

Verse 55

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।

Ang iyong paggasta ba ay napupunta sa nararapat—sa mga handog para sa mga diyos at sa mga ninuno, sa pag-alalay sa mga brāhmaṇa at sa mga panauhin, at sa wastong paglalaan para sa mga mandirigma at mga kaibigang kapanalig?

Verse 56

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।

Nawa’y ang marangal at dalisay ang loob na tao—kahit siya’y siraan ng kahiya-hiyang paratang—ay hindi pinapatay dahil sa kasakiman, nang hindi muna sinasangguni ang mga bihasa sa mga śāstra.

Verse 57

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।

O pinakadakila sa mga lalaki, nawa’y hindi pinalalaya ang magnanakaw na nahuli sa oras, dinakip, inusisa, at napatunayang may sala, dahil lamang sa kasakiman sa salapi.

Verse 58

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।

O Rāghava, sa oras ng kapahamakan, sinusuri ba ng iyong mga ministrong maraming nalalaman ang usapin nang walang kinikilingan—maging ang sangkot ay mayaman o dukha?

Verse 59

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।

O Rāghava, ang mga luhang pumapatak mula sa mga taong pinagbintangang di totoo—kapag ang pinuno’y nagpaparusa para lamang sa sariling aliw—yaon ay pumupuksa sa mga anak at mga alagang hayop ng pinunong iyon.

Verse 60

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।

O Rāghava, hinahangad mo ba ang kagalingan ng kaharian sa pag-aaruga sa matatanda, sa mga bata, at sa pinakadakila sa mga pantas—sa pamamagitan ng kaloob, mabuting kalooban, at mahinahong pananalita?

Verse 61

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।

Iginagalang mo ba nang nararapat ang mga guro at matatanda, ang mga tapasvin na asceta, ang mga diyos at mga panauhin, ang mga banal na dambana, ang mga ganap na taong nagtagumpay, at ang mga brahmana?

Verse 62

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।

Nawa’y hindi mo sinisira ang dharma alang-alang sa yaman, ni ang yaman alang-alang sa dharma—ni kapwa—dahil sa kasakiman sa ligaya at pagnanasa.

Verse 63

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।

O pinakadakila sa mga nagwawagi—marunong sa tamang panahon at mapagkaloob—hinahati mo ba nang wasto ang oras at tinutupad ang tatlong layunin: dharma, artha, at kāma?

Verse 64

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।

O lubhang marunong, ang mga brahmana ba—dalubhasa sa diwa ng lahat ng śāstra—kasama ng mga taga-lungsod at taga-nayon, ay naghahangad ng iyong kapakanan at kagalakan?

Verse 65

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

Iniiwasan mo ba ang labing-apat na kapintasan ng hari—ang kawalang-pananalig, kasinungalingan, galit, kapabayaan, pagpapaliban, paglayo sa marurunong, katamaran, at pagpapakalunod sa limang pandama; ang pag-iisip mag-isa sa mga gawain ng kaharian; ang pagsangguni sa mga walang-kakayahan; ang di-pagsasakatuparan ng napagpasyahan; ang di-pag-iingat sa lihim na payo; ang pagpapabaya sa mga mapalad na ritwal; at ang padalus-dalos na pagsalakay sa lahat ng kaaway nang sabay-sabay?

Verse 66

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

Iniiwasan mo ba ang labing-apat na kapintasan ng hari—ang kawalang-pananalig, kasinungalingan, galit, kapabayaan, pagpapaliban, paglayo sa marurunong, katamaran, at pagpapakalunod sa limang pandama; ang pag-iisip mag-isa sa mga gawain ng kaharian; ang pagsangguni sa mga walang-kakayahan; ang di-pagsasakatuparan ng napagpasyahan; ang di-pag-iingat sa lihim na payo; ang pagpapabaya sa mga mapalad na ritwal; at ang padalus-dalos na pagsalakay sa lahat ng kaaway nang sabay-sabay?

Verse 67

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

O Rāghava, dakilang marunong—tunay mo bang nauunawaan at naipatutupad nang wasto ang mga aral ng pamamahala at wastong asal: ang mga pangkat na sampu, lima, at apat; ang pituhan, walo, at tatluhan; ang tatlong sangay ng kaalaman; ang pagdaig sa mga pandama sa pamamagitan ng talino; ang anim-na-paraan ng patakaran; ang mga kapahamakan mula sa tadhana at gawa ng tao; ang mga tungkuling tinatawag na kṛtya; ang dalawampung uri; ang bilog ng mga sangkap at mga mandala; ang mga tuntunin ng paglalakbay-digma at pagpaparusa; at ang dalawang landas ng kapayapaan at digmaan?

Verse 68

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

O Rāghava, dakilang marunong—tunay mo bang nauunawaan at naipatutupad nang wasto ang mga aral ng pamamahala at wastong asal: ang mga pangkat na sampu, lima, at apat; ang pituhan, walo, at tatluhan; ang tatlong sangay ng kaalaman; ang pagdaig sa mga pandama sa pamamagitan ng talino; ang anim-na-paraan ng patakaran; ang mga kapahamakan mula sa tadhana at gawa ng tao; ang mga tungkuling tinatawag na kṛtya; ang dalawampung uri; ang bilog ng mga sangkap at mga mandala; ang mga tuntunin ng paglalakbay-digma at pagpaparusa; at ang dalawang landas ng kapayapaan at digmaan?

Verse 69

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

O lubhang marunong, nawa’y wasto mong isinasagawa, sa malinaw na talino, ang pagwawagi sa mga pandama; ang anim-na-uri ng mga hakbang ng patakaran; ang pag-unawa sa mga suliraning mula sa tadhana at mula sa gawa ng tao; ang mga kailangang gawain ng pamahalaan at ang dalawampung uri ng pagsasaalang-alang sa pamamahala; ang lupon ng mga sangkap at mga kaalyado; gayundin ang wastong pag-aayos ng mga paglalakbay-digma at mga parusa, at ang dalawang landas ng kapayapaan at digmaan.

Verse 70

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

O dakilang hari, ikalugod mo at tikman ang pagkaing ito na aming kinakain ngayon; sapagkat ang mga diyos na kaugnay ng tao ay tumatanggap ng gayunding pagkain na kanyang tinatanggap.

Verse 71

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।

Nakikipagpulong ka ba sa lihim na payo kasama ng mga ministro—tatlo o apat ayon sa itinakda—na minsan ay sama-sama at minsan ay isa-isa, upang masuri nang mabuti at mapangalagaan ang patakaran?

Verse 72

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।

Nawa’y naging mabunga sa iyo ang pag-aaral ng mga Veda; nawa’y naging mabunga ang iyong mga gawain; nawa’y naging mabunga ang iyong buhay-pamilya; at nawa’y ang iyong napakinggan sa mga śāstra ay naging makabuluhang karunungan na isinasabuhay.

Verse 73

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।

O Rāghava, nawa’y ang iyong pag-unawa ay ayon sa aking sinabi—pag-unawang nagdudulot ng mahabang buhay at mabuting pangalan, at nakahanay sa dharma, sa wastong kagalakan, at sa kasaganaan.

Verse 74

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।

Sinusunod mo ba, anak, ang landas ng asal na sinusundan ng ating ama at ng ating mga ninuno—ang mapalad na pamumuhay na lumalakad sa tunay na daan?

Verse 75

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।

O Rāghava, hindi ka ba kumakain ng masasarap na pagkain nang mag-isa; at ibinabahagi mo ba ito sa mga kaibigang umaasam at humihingi?

Verse 76

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।

Ngunit ang hari—marunong at pantas, tagapagdala ng pamalo ng katarungan para sa mga mamamayan—kapag namahala ayon sa dharma sa wastong kaayusan at nakamit ang ganap na paghahari sa buong daigdig, pagkalaya sa mundong ito ay tunay na umaabot sa langit.