Sarga 92

Verse 1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।

Pagkaraan, matapos gugulin ang gabing iyon—na napagkalooban ng pagtanggap-bisita—si Bharata, kasama ang kanyang mga kasamahan, ay lumapit kay Bharadvāja na may layunin sa puso.

Verse 2

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।

Nang makita ng ṛṣi ang pagdating ni Bharata—ang tigre sa mga tao—na nakatiklop ang mga palad, si Bharadvāja, matapos ganapin ang mga handog sa banal na apoy, ay nagsalita sa kanya.

Verse 3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।

O walang dungis, naging maginhawa ba ang iyong gabi rito sa aming āśrama? Ibalita mo rin sa akin: ang lahat ba ng iyong mga tao’y napangalagaan nang wasto sa pagtanggap at pag-aasikaso sa panauhin?

Verse 4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।

Magkasanib ang mga palad, yumukod si Bharata at nagsalita sa rishi na may di-mapapantayang ningning, nang siya’y lumabas mula sa ashram.

Verse 5

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।

“Bhagavan, ako—kasama ang aking mga ministro, ang buong lakas at mga hayop na panghakot—ay nakapagpalipas ng gabi nang payapa; sa iyong kabutihan kami’y lubos na napunan sa bawat pangangailangan at hangarin.”

Verse 6

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।

Kaming lahat—pati na ang mga sugo—ay walang pagod at dalamhati; sagana sa pagkain at maayos ang tuluyan, kaya’t nagpalipas kami ng gabi sa ganap na ginhawa.

Verse 7

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।

O Kagalang-galang, pinakamainam sa mga rishi, ako’y nagpapaalam na sa iyo ayon sa nararapat. Habang ako’y lumalakad upang mapalapit sa aking kapatid, lingunin mo ako ng mapagkaibigang tingin na may basbas.

Verse 8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।

O nakaaalam ng dharma, ipahayag mo sa akin ang ashram ng dakilang pusong yaong matuwid: alin ang daang patungo roon, at gaano kalayo ito mula rito?

Verse 9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।

Nang siya’y tanungin, ang dakilang tapasvi na si Bharadvāja, maningning sa kapangyarihang espirituwal, ay sumagot kay Bharata na sabik na masilayan ang kanyang kapatid.

Verse 10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।

O Bharata, tatlo’t kalahating yojana mula rito, sa isang liblib na gubat, naroon ang Bundok Citrakūṭa, kaakit-akit sa mga batis at kakahuyan nito.

Verse 11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।

Pagdating sa hilagang panig nito, naroon ang ilog Mandākinī, na natatakpan ang mga pampang ng mga punong namumulaklak at ng maririkit na kakahuyang hitik sa bulaklak.

Verse 12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।

Anak kong mahal, lampas sa ilog na iyon ay naroon ang Bundok Citrakūṭa; sa mga taluktok na yaon ay ang kanilang kubong yari sa mga dahon—tunay na doon naninirahan silang dalawa.

Verse 13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।

O pinuno ng hukbo, mapalad na ginoo—pangunahan mo ang iyong sandatahang hitik sa mga elepante, kabayo, at mga karwahe, sa timog na daan o maging sa patimog-kanluran; saka mo makikita si Rāghava (Rāma).

Verse 14

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।

Nang marinig na oras na ng paglalakbay, ang mga asawa ni Daśaratha—bagaman karapat-dapat sa mararangyang sasakyan—iniwan ang kanilang mga karwahe at lumapit, nagtipon sa paligid ng brahmin na pantas.

Verse 15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।

Doong nanginginig, payat at lugmok, si Kausalyā—kasama ang Reyna Sुमित्रा—ay hinawakan ng kanyang dalawang kamay ang mga paa ng muni.

Verse 16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।

Si Kaikeyī—ang kanyang pagnanasa’y hindi nagbunga, sinisisi ng lahat, at nilamon ng hiya—ay humawak din sa mga paa niya, na may pag-aatubiling puno ng kahihiyan.

Verse 17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।

Matapos niyang magalang na ikutin sa kanan ang pinagpalang dakilang muni, tumigil siya roon, hindi kalayuan kay Bharata, na may pusong dinadaganan ng dalamhati.

Verse 18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।

Pagkaraan, si Bharadvāja na matatag sa kanyang mga panata ay nagtanong kay Bharata: “O Rāghava, nais kong malinaw na malaman ang tungkol sa iyong mga ina.”

Verse 19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।

Nang gayon ang sinabi ng marunong na si Bharadvāja, si Bharata—sanay sa pananalita—ay sumagot na magkayakap ang mga palad sa paggalang.

Verse 20

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“Kagalang-galang na Bhagavan, ang reynang nakikita ninyo rito—aba at pinanghihina ng dalamhati at pag-aayuno, na wari’y isang diyosa sa anyo—ay si Kausalyā, ang pangunahing asawa ng aking ama. Siya ang nagsilang kay Rāma, ang tigre sa mga tao na ang hakbang ay tulad ng sa leon, gaya ng pagsilang ni Aditi kay Dhātā.”

Verse 21

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“Kagalang-galang na Bhagavan, ang reynang nakikita ninyo rito—aba at pinanghihina ng dalamhati at pag-aayuno, na wari’y isang diyosa sa anyo—ay si Kausalyā, ang pangunahing asawa ng aking ama. Siya ang nagsilang kay Rāma, ang tigre sa mga tao na ang hakbang ay tulad ng sa leon, gaya ng pagsilang ni Aditi kay Dhātā.”

Verse 22

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

At ang babaeng ito na nakatayo nang may hapis, nakakapit sa kanyang kaliwang bisig—tulad ng sanga ng karnikāra sa gubat na ang mga bulaklak ay nalanta—ay si Reyna Sumitrā. Sa reynang ito isinilang ang dalawang prinsipe, nagniningning na parang mga diyos: ang mga bayaning sina Lakṣmaṇa at Śatrughna, na ang katapangan ay matatag at totoo.

Verse 23

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

At ang babaeng ito na nakatayo nang may hapis, nakakapit sa kanyang kaliwang bisig—tulad ng sanga ng karnikāra sa gubat na ang mga bulaklak ay nalanta—ay si Reyna Sumitrā. Sa reynang ito isinilang ang dalawang prinsipe, nagniningning na parang mga diyos: ang mga bayaning sina Lakṣmaṇa at Śatrughna, na ang katapangan ay matatag at totoo.

Verse 24

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

Dahil sa kanya, ang dalawang pinakamahusay sa mga lalaki na parang tigre ay umalis dito patungo sa landas na nagbabanta sa buhay; at si Daśaratha rin—na nawalan ng anak—ay pumanaw na patungong langit.

Verse 25

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

Kilalanin mo si Kaikeyī bilang isang taong pinaghaharian ng galit, walang pag-unawa, mapagmataas, iniisip na siya ay ubod ng ganda—naghahangad ng kapangyarihan at kayamanan—hamak kahit na may anyong marangal.

Verse 26

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

Kilalanin mo siyang aking ina—malupit at matibay sa pasyang makasalanan; sapagkat sa kanya ko nakikita ang ugat na pinagmulan ng dakilang kapahamakan ng marangal na kaluluwa.

Verse 27

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।

Pagkasabi nito, ang tigre sa mga tao—pulang-pula ang mga mata—ay huminga nang mabigat; ang tinig niya’y nabubulunan ng luha, at sumisingasing na wari’y nagngangalit na ahas.

Verse 28

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।

Pagkaraan, ang dakilang rishi na si Bharadvāja, malawak ang karunungan, ay sumagot kay Bharata na nagsasalita, sa mga salitang hitik sa kahulugan.

Verse 29

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।

O Bharata, huwag mong hatulan si Kaikeyī na may sala; sapagkat ang pagpapatapon kay Rāma ay sa huli’y magiging bukal ng dakilang kabutihan.

Verse 30

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।

Tunay na mula sa pagkatapon ni Rāma rito ay sisibol ang kapakanan—para sa mga deva, sa mga dānava, at sa mga rishi na dalisay ang kalooban.

Verse 31

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।

Pagkaraan, si Bharata, na handa na sa paglalakbay, ay nagbigay-galang at umikot nang pakanan sa kanya; saka nagpaalam at inudyukan ang hukbo: “Ihanda ang mga panghila at maghanda sa pag-alis.”

Verse 32

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।

Pagkaraan, maraming tao na iba-iba ang katayuan, sabik sa pag-alis, ang sumakay sa mahuhusay na karwaheng hila ng kabayo—nakaharness at pinalamutian ng ginto.

Verse 33

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।

Ang mga babaeng elepante at mga lalaking elepante—may ginintuang pamigkis at may mga watawat—ay nagsipaglakbay na may umuugong na tunog, na wari’y mga ulap-kulog sa dulo ng tag-init.

Verse 34

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।

Sari-saring sasakyang napakamahal—malalaki man o maliliit—ay nagsilusong; at ang mga kawal na naglalakad ay nagmartsa, sa sariling mga paa lamang.

Verse 35

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।

Pagkaraan, ang mga kababaihan—na pinangungunahan ni Kausalyā—ay masayang nagsilakbay sa mariringal na sasakyan, sabik na masilayan si Rāma.

Verse 36

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।

Ang maringal na Bharata, kasama ang kanyang mga tagapaglingkod at mga kagamitan, ay sumakay sa isang mapalad na palankin na inihanda—nagniningning na tila batang araw at buwan—at nagpatuloy sa paglalakbay.

Verse 37

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

Ang malaking hukbong iyon—siksik sa mga elepante, kabayo, at mga karwahe—ay lumusong patimog, lumalaganap na wari’y dambuhalang ulap na umangat sa langit. Tumawid ito sa mga gubat na tinitirhan ng mga hayop at ibon, at nagpatuloy sa kabilang pampang ng Gaṅgā, sa mga burol at mga batis din.

Verse 38

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

Ang malaking hukbong iyon—siksik sa mga elepante, kabayo, at mga karwahe—ay lumusong patimog, lumalaganap na wari’y dambuhalang ulap na umangat sa langit. Tumawid ito sa mga gubat na tinitirhan ng mga hayop at ibon, at nagpatuloy sa kabilang pampang ng Gaṅgā, sa mga burol at mga batis din.

Verse 39

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।

Doon, ang hukbo ni Bharata—mga elepante, kabayo, at matatapang na mandirigma na puspos ng sigla—ay pumasok sa dakilang gubat, pinanginig ang mga pangkat ng hayop at ibon, at nagningning sa nagkakaisang karilagan.