Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

Noon, si Vasiṣṭha, ang maharlikang purohita, matapos kausapin si Rāma, ay muling nagsalita—mga salitang kaisa ng dharma.

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

Sa sinumang taong isinilang sa mundong ito, may tatlong guru: ang guro, ang ama, at ang ina—O Kakutstha, O Raghava.

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

Ang ama ay sa ganitong paraan lumilikha ng tao, O pinakamainam sa mga lalaki; ngunit ang guro ang nagkakaloob ng karunungan—kaya siya tinatawag na guru.

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

Ako ang guro ng iyong ama at gayundin ang iyo, O tagapagwasak ng mga kaaway; sa pagtupad mo sa aking salita, hindi mo malalampasan ang landas ng mga banal at matuwid.

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

Naririto ang iyong sariling kapulungan, ang mga pangkat ng mga manggagawa, at gayundin ang mga dvija. Anak, sa pagtupad mo ng iyong dharma sa kanila, hindi ka malilihis sa landas ng mga banal.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

Siya ang iyong matandang ina, matatag sa katuwiran; hindi nararapat na ipagkait mo sa kanya ang iyong paglilingkod. Sa pagsunod sa kanyang salita, hindi ka lalayo sa landas ng mga banal.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

O Rāghava, kung susundin mo ang mga salita ni Bharata na nagmamakaawa, hindi mo lalabagin ang iyong sariling kalooban—ikaw na ang lakas ay nakaugat sa katotohanan at dharma.

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

Sa gayong matatamis na salita ng kanyang guro na napakinggan, si Rāghava mismo—pinakamainam sa mga lalaki—ay sumagot kay Vasiṣṭha na nakaupo sa tabi.

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

Anumang pag-aaruga na laging ginagawa ng mga magulang sa anak—pagbibigay ayon sa kanilang kaya, pagpapatulog at pagbibihis, araw-araw na magiliw na pananalita, at pagpapalaki—ang ginawa ng ina at ama ay halos hindi kailanman masuklian.

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

Anumang pag-aaruga at asal na palaging ginagawa ng ina at ama sa kanilang anak—ang pagbibigay ayon sa kaya, ang pagpapatulog at pagbibihis, ang palagiang magiliw na pananalita, at ang mismong pagpapalaki—hindi iyon madaling masuklian sa ina at ama.

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

Sapagkat ang Haring Daśaratha ang aking ama na nagluwal sa akin; ang anumang aking ipinangako sa kanya ay hindi kailanman magiging kasinungalingan.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

Nang masabi ito ni Rāma, si Bharata—marangal at lubhang mapagbigay, ngunit nilulunod ng dalamhati—ay agad na nagsalita sa karwaheng tagapagmaneho na nasa malapit.

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

O sarathi, dito sa hubad na lupa ay madali mong ilatag para sa akin ang damong kuśa. Hanggang hindi ako kinahahabagan ng aking marangal na nakatatandang kapatid, dito ako hihiga bilang pagtutol at maghihintay.

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

Mag-aayuno ako, iiwas sa liwanag, at gaya ng isang dukhang brahmin na salat sa yaman, hihiga ako sa harap ng kubo hanggang sa siya’y pumayag na bumalik.

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

Bagabag ang kalooban, nakita ni Bharata si Sumantra na nakatingin kay Rāma upang tumanggap ng utos; kaya si Bharata mismo ang nagdala ng nakalatag na kuśa at inilatag iyon sa lupa.

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

Sinabi ng marilag at makapangyarihang si Rama, ang pinakadakila sa mga rajarsi: “Mahal kong Bharata, anong kasalanan ang nagawa ko sa iyo upang ikaw ay humiga sa harap ko bilang pagtutol at hadlangan ang aking daraanan?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

Sa daigdig na ito, tanging ang isang brahmana—na nakahiga sa isang tagiliran—ang kinikilalang may karapatang pumigil sa iba sa ganitong paraan; ngunit para sa isang pinahiran na sa pagkahari, walang itinakdang tuntuning pangkasulatan na nagpapahintulot sa pagprotesta sa pamamagitan ng paghiga.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

Bumangon ka, tigre sa mga tao; talikuran mo ang mabagsik na panatang ito. Mula rito, magtungo ka agad sa Ayodhya, ang pinakadakila sa mga lungsod, O supling ni Raghu.

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

Ngunit nanatiling nakaupo si Bharata; lumingon siya sa lahat ng dako sa mga taga-lungsod at taga-nayon at nagsabi: “Bakit hindi ninyo pinapayuhan ang aking marangal na nakatatandang kapatid (si Rama)?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

Pagkaraan, sinabi ng mga taga-lungsod at taga-nayon sa dakilang-loob na si Bharata: “Kilala naming mabuti si Kakutstha (Rama); wasto ang sinabi ni Raghava.”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

Sapagkat ang mapalad na ito ay matatag na naninindigan sa utos ng kanyang ama; kaya hindi namin siya kayang pabalikin nang madali o bigla.

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

Nang maunawaan ni Rama ang kanilang sinabi, siya’y sumagot: “Pakinggan ninyo ang payo ng ating mga kaibigang may mabuting kalooban, na ang paningin ay ginagabayan ng dharma.”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

“Kapwa panig na napakinggan, pag-isipan mo nang wasto, O Raghava. Tumindig ka, O makapangyarihang bisig; hipuin mo ako, at saka hipuin ang tubig (gawin ang ācamana).”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

Pagkatapos ay tumindig si Bharata, humipo sa tubig bilang paglilinis, at nagsalita: “Pakinggan ninyo ako, kapulungan—mga tagapayo at mga pinuno ng mga samahan din.”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

Hindi ko hiningi sa aking ama ang kaharian, ni hindi ko pinilit ang aking ina na hangarin iyon. Ni hindi ko sinang-ayunan ang pagpapatapon kay Rāghava—marangal at lubos na nakaaalam ng dharma.

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

Kung ang paninirahan sa gubat ay tunay na di-maiiwasan, at kung dapat tuparin ang salita ng ating ama, kung gayon ako mismo ang maninirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon.

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

Si Rāma, matatag sa dharma, ay namangha sa katotohanan ng mga salita ng kanyang kapatid; at pagtanaw sa mga mamamayan at mga taga-lalawigan, siya’y nagsalita sa kanila.

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

Ang anumang ipinagbili, isinangla, o binili ng aking ama habang siya’y nabubuhay—hindi iyon kayang bawiin o pawalang-bisa ni ako ni Bharata.

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

Tungkol sa paninirahan sa gubat, kahiya-hiya para sa akin na magtalaga ng kapalit sa aking lugar—hindi ito nararapat. Ang sinabi ni Kaikeyī ay angkop, at ang ginawa ng aking ama ay isang matuwid na gawa.

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

Kilala ko si Bharata—matiisin at marunong magbigay-galang sa mga nakatatanda at mga guro. Sa dakilang kaluluwang ito, matatag sa katotohanan, ang lahat dito ay tiyak na mauuwi sa kabutihan.

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

Sa piling ng kapatid na ito, na may ugaling maka-dharma, kapag ako’y muling nagbalik mula sa gubat, ako’y magiging pinakadakilang panginoon ng daigdig na ito.

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

Sapagkat ang hari ay napilit ni Kaikeyī, at aking tinupad ang salitang iyon; kaya sa gawaing ito, palayain ninyo ang aming ama—ang panginoon ng lupa—mula sa dungis ng kasinungalingan.