Sarga 83

Verse 1

तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया।।2.83.1।।

Pagkaraan, pagsikat ng bukang-liwayway, tumindig siya at sumakay sa isang napakahusay na karwahe; si Bharata’y mabilis na lumisan, udyok ng pananabik na masilayan si Rama.

Verse 2

अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्।।2.83.2।।

Nauna sa kanya ang lahat ng kanyang mga ministro at mga pari, nakasakay sa mga karwaheng hinihila ng mga kabayo, na nagniningning na wari’y karwahe ng Araw.

Verse 3

नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।।2.83.3।।

Sa wastong ayos ng mga ritwal, siyam na libong elepante ang maingat na inayos at sumunod kay Bharata sa kanyang paglalakbay—ang ligaya ng angkan ni Ikshvaku.

Verse 4

षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.83.4।।

Animnapung libong karwahe, na may mga mamamanang may sari-saring sandata, ang sumunod kay Bharata sa kanyang paglalakbay—ang marangal at bantog na prinsipe.

Verse 5

शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।2.83.5।।

Isang daang libong kabayo, bawat isa’y may sakay, ang sumunod kay Bharata sa kanyang paglalakbay—tapat sa kanyang panata at may pagpipigil sa mga pandama.

Verse 6

कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता।।2.83.6।।

Sina Kaikeyi, Sumitra, at ang marangal na Kausalya ay naglakbay sa isang maningning na sasakyan, nag-uumapaw ang galak sa pag-asang maibabalik si Rama.

Verse 7

प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः।।2.83.7।।

Umalis din ang mga pangkat ng iginagalang na mamamayan upang makita si Rama kasama si Lakshmana, at masayang isinasalaysay ang kanyang kahanga-hangang mga gawa.

Verse 8

मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्।।2.83.8।।

Kailan namin muling mamamasdan si Rāma—maitim na tila ulap ng ulan, makapangyarihan ang mga bisig, matatag ang loob, matibay sa panata—siya na pumapawi sa dalamhati ng sanlibutan?

Verse 9

दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः।।2.83.9।।

Tunay nga, sa pagtanaw pa lamang, aalisin ni Rāghava ang aming pighati—gaya ng sumisikat na araw na nagpapawi ng dilim sa buong daigdig.

Verse 10

इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः।।2.83.10।।

Gayon silang nagsasalita, nagpatuloy ang mga taga-lungsod na nagagalak—nagkukuwento ng mga mapalad na salaysay tungkol kay Rama at nagyayakapang magkakasama habang naglalakbay.

Verse 11

ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा।।2.83.11।।

At ang iba pa roon—ang mga iginagalang na mamamayan at mga mangangalakal—oo, ang lahat ng nasasakupan, nagagalak na nagpatuloy patungo kay Rama.

Verse 12

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

Sumama rin ang mga manggagawa ng hiyas at mahuhusay na magpapalayok; ang mga manghahabi at yaong nabubuhay sa paggawa ng sandata; ang mga gumagawa ng palamuting balahibo ng pabo-real, mga lagari, mga gumagawa ng palamuti at mga bumubutas; mga manggagawa ng garing, mga tagapaputi at mga nagtitinda ng pabango; bantog na mga panday-ginto, mga tagalinis ng kumot, mga tagapagpaligo sa mainit na tubig, mga manggagamot, mga nagtitinda ng insenso at mga nagtitinda ng alak; mga labandero at mananahi, mga pinuno ng nayon at pamayanan, mga artista kasama ang kanilang kababaihan, at gayundin ang mga mangingisda—lahat ay naglakbay, kasunod ni Bharata.

Verse 13

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

Sumama rin ang mga manggagawa ng hiyas at mahuhusay na magpapalayok; ang mga manghahabi at yaong nabubuhay sa paggawa ng sandata; ang mga gumagawa ng palamuting balahibo ng pabo-real, mga lagari, mga gumagawa ng palamuti at mga bumubutas; mga manggagawa ng garing, mga tagapaputi at mga nagtitinda ng pabango; bantog na mga panday-ginto, mga tagalinis ng kumot, mga tagapagpaligo sa mainit na tubig, mga manggagamot, mga nagtitinda ng insenso at mga nagtitinda ng alak; mga labandero at mananahi, mga pinuno ng nayon at pamayanan, mga artista kasama ang kanilang kababaihan, at gayundin ang mga mangingisda—lahat ay naglakbay, kasunod ni Bharata.

Verse 14

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

Sumama rin ang mga manggagawa ng hiyas at mahuhusay na magpapalayok; ang mga manghahabi at yaong nabubuhay sa paggawa ng sandata; ang mga gumagawa ng palamuting balahibo ng pabo-real, mga lagari, mga gumagawa ng palamuti at mga bumubutas; mga manggagawa ng garing, mga tagapaputi at mga nagtitinda ng pabango; bantog na mga panday-ginto, mga tagalinis ng kumot, mga tagapagpaligo sa mainit na tubig, mga manggagamot, mga nagtitinda ng insenso at mga nagtitinda ng alak; mga labandero at mananahi, mga pinuno ng nayon at pamayanan, mga artista kasama ang kanilang kababaihan, at gayundin ang mga mangingisda—lahat ay naglakbay, kasunod ni Bharata.

Verse 15

मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।

Sumama rin ang mga manggagawa ng hiyas at mahuhusay na magpapalayok; ang mga manghahabi at yaong nabubuhay sa paggawa ng sandata; ang mga gumagawa ng palamuting balahibo ng pabo-real, mga lagari, mga gumagawa ng palamuti at mga bumubutas; mga manggagawa ng garing, mga tagapaputi at mga nagtitinda ng pabango; bantog na mga panday-ginto, mga tagalinis ng kumot, mga tagapagpaligo sa mainit na tubig, mga manggagamot, mga nagtitinda ng insenso at mga nagtitinda ng alak; mga labandero at mananahi, mga pinuno ng nayon at pamayanan, mga artista kasama ang kanilang kababaihan, at gayundin ang mga mangingisda—lahat ay naglakbay, kasunod ni Bharata.

Verse 16

समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः।।2.83.16।।

Ang mga Brahmana—payapa ang diwa, bihasa sa mga Veda, at iginagalang sa matuwid na asal—ay sumunod kay Bharata sa kanyang pag-alis, libu-libo, sakay ng mga karitong hila ng baka.

Verse 17

सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः।।2.83.17।।

Mariringal ang ayos, nakasuot ng malilinis na kasuotan, at pinahiran ng makinang na pulang paste ng sandal, silang lahat ay dahan-dahang sumunod kay Bharata, sakay ng sari-saring sasakyan.

Verse 18

प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्।।2.83.18।।

Ang hukbo, puspos ng galak at sigla, ay sumunod kay Bharata, anak ni Kaikeyī—mapagmahal sa kapatid—habang siya’y naglalakbay upang ibalik ang kanyang kapatid.

Verse 19

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।

Matapos maglakbay ng malayong daan sakay ng mga karwahe, sasakyang-digma, kabayo at elepante, narating nila ang Gaṅgā patungo sa Śṛṅgīberapura, kung saan naninirahan ang magiting na Guha, kaibigan ni Rāma, napaliligiran ng kanyang mga kamag-anak at masusing nagbabantay sa lupain.

Verse 20

ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।

Matapos maglakbay ng malayong daan sakay ng mga karwahe, sasakyang-digma, kabayo at elepante, narating nila ang Gaṅgā patungo sa Śṛṅgīberapura, kung saan naninirahan ang magiting na Guha, kaibigan ni Rāma, napaliligiran ng kanyang mga kamag-anak at masusing nagbabantay sa lupain.

Verse 21

उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी।।2.83.21।।

Pagdating sa pampang ng Gaṅgā na pinalamutian ng mga ibong cakravāka, huminto roon ang hukbong sumusunod kay Bharata.

Verse 22

निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः।।2.83.22।।

Nang makita ni Bharata ang hukbong sumunod sa kanya at ang Gaṅgā na may mapalad na mga tubig, siya—dalubhasa sa pananalita—ay nagsalita sa lahat ng kanyang mga ministro.

Verse 23

निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्।।2.83.23।।

Ipalagay ninyo ang aking hukbo sa lahat ng panig ayon sa nararapat; kapag sila’y nakapagpahinga, tatawirin natin ang ilog na ito bukas.

Verse 24

दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्।।2.83.24।।

Ngayon ay nais kong lumusong sa ilog at maghandog ng tubig na alay (tarpana) para sa yumaong hari, upang pagpalain ang kanyang paglalakbay sa kabilang daigdig.

Verse 25

तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्।।2.83.25।।

Nang siya’y magsalita nang gayon, ang mga ministro—mahinahon at nakatuon—ay sumang-ayon, “Gayon nga,” at inayos ang kampo, bawat pangkat ay humimpil nang hiwa-hiwalay ayon sa sariling kaginhawaan.

Verse 26

निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम्।।2.83.26।।

Matapos ipahimpil sa tabi ng dakilang ilog na Gaṅgā ang maringal na hukbo—pinalamutian ng mga sagisag ng kaharian at inayos nang wasto—nanatili roon si Bharata, na nagmumuni-muni kung paano maibabalik ang dakilang-loob na si Rāma.