Sarga 35

Verse 1

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Pagkaraan, biglang iniling ni Sumantra ang ulo nang paulit-ulit, at paulit-ulit na napabuntong-hininga; pinagdiin niya ang palad sa palad at nagngangalit ang mga ngipin. Namula sa galit ang kaniyang mga mata, at sa pagdaig ng poot ay agad siyang nalugmok sa masamang pangamba. Nababatid ang nasa isip ni Daśaratha, sumagot ang kutsero kay Kaikeyī—ang kaniyang mga salita’y tila matutulis na palasong yayanig sa puso, at ang di-mapapantayang pangungusap ay parang kulog na tumatama sa mga maseselang ugat ng buhay.

Verse 2

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Pagkaraan, biglang iniling ni Sumantra ang ulo nang paulit-ulit, at paulit-ulit na napabuntong-hininga; pinagdiin niya ang palad sa palad at nagngangalit ang mga ngipin. Namula sa galit ang kaniyang mga mata, at sa pagdaig ng poot ay agad siyang nalugmok sa masamang pangamba. Nababatid ang nasa isip ni Daśaratha, sumagot ang kutsero kay Kaikeyī—ang kaniyang mga salita’y tila matutulis na palasong yayanig sa puso, at ang di-mapapantayang pangungusap ay parang kulog na tumatama sa mga maseselang ugat ng buhay.

Verse 3

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Pagkaraan, biglang iniling ni Sumantra ang ulo nang paulit-ulit, at paulit-ulit na napabuntong-hininga; pinagdiin niya ang palad sa palad at nagngangalit ang mga ngipin. Namula sa galit ang kaniyang mga mata, at sa pagdaig ng poot ay agad siyang nalugmok sa masamang pangamba. Nababatid ang nasa isip ni Daśaratha, sumagot ang kutsero kay Kaikeyī—ang kaniyang mga salita’y tila matutulis na palasong yayanig sa puso, at ang di-mapapantayang pangungusap ay parang kulog na tumatama sa mga maseselang ugat ng buhay.

Verse 4

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Pagkaraan, biglang iniling ni Sumantra ang ulo nang paulit-ulit, at paulit-ulit na napabuntong-hininga; pinagdiin niya ang palad sa palad at nagngangalit ang mga ngipin. Namula sa galit ang kaniyang mga mata, at sa pagdaig ng poot ay agad siyang nalugmok sa masamang pangamba. Nababatid ang nasa isip ni Daśaratha, sumagot ang kutsero kay Kaikeyī—ang kaniyang mga salita’y tila matutulis na palasong yayanig sa puso, at ang di-mapapantayang pangungusap ay parang kulog na tumatama sa mga maseselang ugat ng buhay.

Verse 5

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।

O Devi—yamang itinakwil mo ang sarili mong asawa, si Haring Daśaratha mismo, ang panginoon ng buong daigdig ng mga nilalang na gumagalaw at di-gumagalaw—tunay na wala nang bagay dito na iyong uurungan pang gawin.

Verse 6

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

Itinuturing kitang mamamatay ng asawa—at sa huli, tagapuksa rin ng sarili mong angkan—sapagkat sa iyong mga gawa ay pinahihirapan mo si Daśaratha, na di-matatalo na gaya ni Indra, di-mayanig na gaya ng bundok, at di-maaalimpuyo na gaya ng karagatan.

Verse 7

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।

Itinuturing kitang mamamatay ng asawa—at sa huli, tagapuksa rin ng sarili mong angkan—sapagkat sa iyong mga gawa ay pinahihirapan mo si Daśaratha, na di-matatalo na gaya ni Indra, di-mayanig na gaya ng bundok, at di-maaalimpuyo na gaya ng karagatan.

Verse 8

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।

Huwag mong hamakin si Daśaratha—ang iyong asawa, ang iyong tagapagtaguyod, ang tagapagkaloob ng mga biyaya; sapagkat sa mga babae, sinasabing ang nais ng asawa ay higit pa kaysa sampung milyong anak.

Verse 9

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।

Kapag namatay ang hari, ang mga prinsipe ay nagkakamit ng kaharian ayon sa nakatatanda. Bakit mo ibig baligtarin ang itinatag na kaugalian sa kaso ni Rāma, ang panginoon ng angkang Ikṣvāku?

Verse 10

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।

Maghari nawa ang iyong anak na si Bharata at mamahala sa daigdig; kami nama’y paroroon—kung saan man pumaroon si Rāma.

Verse 11

न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।

Tunay, walang brāhmaṇa ang nararapat manirahan sa iyong kaharian, kung ngayon ay ibig mong gawin ang gawang lumalampas sa lahat ng hanggahan ng wastong asal.

Verse 12

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

Tunay na kaming lahat ay tatahak sa landas na tinatahak ni Rāma. Kapag ikaw ay iniwan magpakailanman ng lahat ng kamag-anak, ng mga brāhmaṇa, at ng mga banal at matutuwid—anong ligaya pa ang idudulot sa iyo ng pagkamit ng kaharian, O Reyna? Bakit mo ninanais gawin ang gawang lumalabag sa hanggahan ng dangal?

Verse 13

नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।

Tunay na kaming lahat ay tatahak sa landas na tinatahak ni Rāma. Kapag ikaw ay iniwan magpakailanman ng lahat ng kamag-anak, ng mga brāhmaṇa, at ng mga banal at matutuwid—anong ligaya pa ang idudulot sa iyo ng pagkamit ng kaharian, O Reyna? Bakit mo ninanais gawin ang gawang lumalabag sa hanggahan ng dangal?

Verse 14

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।

Isang kababalaghan ang wari ko: sa gayong asal na iyong isinasagawa, bakit hindi agad mahati ang lupa at bumuka ang daigdig.

Verse 15

महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।

Kamangha-mangha na, bagaman matatag kang nakatayo sa pagpapatapon kay Rama, hindi ka man lamang tinatamaan ng naglalagablab at kakila-kilabot na parusang-salita—ang sigaw na “Kahiya!”—na wari’y pinakawalan ng mga dakilang brahmarshi.

Verse 16

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।

Kung may pumutol ng punong mangga sa palakol at sa halip ay alagaan ang punong neem—kahit diligan pa niya ito ng gatas—hindi kailanman iyon magiging matamis.

Verse 17

अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।

Iniisip kong ang iyong pagkadakila ng lahi ay gaya rin ng sa iyong ina. Sapagkat may kasabihan sa mundo: “Hindi dumadaloy ang pulot mula sa punong neem.”

Verse 18

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

Narinig na namin noon pa ang masamang pagkakapit ng iyong ina sa maling hangarin. May isang tagapagkaloob ng biyaya na minsang nagkaloob sa iyong ama ng walang kapantay na boon; dahil doon, ang panginoon ng lupa ay nakaunawa sa mga tinig ng lahat ng nilalang, at maging ang pananalita ng mga hayop na gumagapang at naglalakad nang pahilis ay naging malinaw sa kanya.

Verse 19

तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।

Narinig na namin noon pa ang masamang pagkakapit ng iyong ina sa maling hangarin. May isang tagapagkaloob ng biyaya na minsang nagkaloob sa iyong ama ng walang kapantay na boon; dahil doon, ang panginoon ng lupa ay nakaunawa sa mga tinig ng lahat ng nilalang, at maging ang pananalita ng mga hayop na gumagapang at naglalakad nang pahilis ay naging malinaw sa kanya.

Verse 20

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।

Pagkaraan, sa tabi ng kanyang higaan, sa tunog na nilikha ni ‘Jṛmbha’, naunawaan ng iyong ama—nagniningning sa dakilang liwanag—ang kahulugan nito at tumawa roon nang paulit-ulit.

Verse 21

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।

Doon, ang iyong ina—nagngangalit at wari’y humaharap sa lubid ng kamatayan—ay nagsabi: “O maamong hari, nais kong malaman ang dahilan ng iyong pagtawa.”

Verse 22

नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।

Sumagot ang hari sa reyna: “O Devi, kung sasabihin ko sa iyo, agad akong mamamatay—walang alinlangan.”

Verse 23

माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।

Pagkaraan, sinabi ng iyong ina sa iyong ama, ang hari ng Kekaya: “Sabihin mo sa akin—mabuhay ka man o mamatay; hindi mo ako pagtatawanan.”

Verse 24

प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।

Sa gayong pananalita ng minamahal na reyna, ang Kekaya—panginoon ng lupa—ay buong katotohanang isinalaysay sa kanya ang lahat ng bagay hinggil sa kaloob na ibinigay ng tagapagkaloob ng biyaya.

Verse 25

ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।

Pagkaraan, ang banal na tagapagkaloob ng biyaya ay sumagot sa hari: “Mamatay nawa ang babaeng ito, o siya’y mapahamak sa sarili—ngunit ikaw, O hari, huwag mong ihayag ito.”

Verse 26

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।

Nang marinig ng hari ang kanyang mga salita, luminaw ang loob niya; agad niyang itinaboy ang iyong ina at namuhay nang maginhawa, na wari’y si Kubera.

Verse 27

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।

Gayon din ikaw, O masamang-isip na babae, sa kamangmangan ay kumakapit sa maling paggiit na ito, itinutulak ang hari sa landas na nilalakaran ng masasama.

Verse 28

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।

Ngayon, tila totoo sa akin ang pangkaraniwang kasabihang ito: ang mga anak na lalaki’y sumusunod sa mga ama, at ang mga anak na babae’y sumusunod sa mga ina.

Verse 29

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।

Huwag kang ganyan. Tanggapin mo ang ipinahahayag ng panginoon ng lupa; dito’y sumunod ka sa kalooban ng iyong asawa, at maging kanlungan ng bayang ito.

Verse 30

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।

Huwag kang, sa udyok ng masasama, magpataw ng adharmang paratang sa iyong asawa—kasingningning ng hari ng mga deva at tagapangalaga ng daigdig.

Verse 31

न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।

Sapagkat ang walang kasalanang, mapalad na haring Dasaratha—may matang gaya ng lotus, O Reyna—ay hindi gagawing kasinungalingan ang pangakong ibinigay niya sa iyo.

Verse 32

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।

Ipatong ang banal na abhisheka kay Rama—ang panganay, mapagbigay, mahusay sa gawa, matatag sa pag-iingat ng sariling dharma, tagapagtanggol ng lahat ng may buhay, at magiting.

Verse 33

परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।

O Devi, kung si Rama ay magtutungo sa gubat at iiwan ang kanyang ama na hari, isang malaking panunumbat ng bayan ang kakalat sa daigdig—na sa iyo ituturo.

Verse 34

स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।

Nawa’y si Rāghava ang mag-ingat sa kaharian; ikaw nama’y maging malaya sa lagnat ng pagkabalisa. Sapagkat sa marangal na lungsod na ito, wala nang iba kundi si Rāma ang karapat-dapat manahan bilang pinuno.

Verse 35

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।

Kapag si Rāma ay naitatag na bilang tagapagmana, si Haring Daśaratha—ang dakilang mamamana—ay papasok sa gubat, inaalala ang sinaunang kaugalian ng pag-urong matapos italaga ang kahalili.

Verse 36

Sa gayon, sa kapulungan ng hari, si Sumantra ay yumanig sa loob ni Kaikeyī—sa mga salitang mapag-aliw at matalim—at muli siyang tumayo na magkayuping ang mga kamay.

Verse 37

ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।

Ngunit ang reyna ay hindi natinag, ni hindi siya nakadama ng pagsisisi; at noon ay walang anumang pagbabago ang nakita sa kanyang mukha o kulay.