Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

Pagdating sa punong iyon, isinagawa ni Rāma ang panggabing Sandhyā na nakaharap sa kanluran; saka si Rāma, pinakadakila sa nagbibigay-ginhawa, ay nagsalita kay Lakṣmaṇa.

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

Ito ang unang gabing gugugulin natin sa labas ng lupang tinitirhan ng mga tao, at wala si Sumantra; gayunman, hindi mo dapat hayaang lamunin ka ng pangamba.

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

O Lakṣmaṇa, mula sa araw na ito, kailangan nating magbantay sa mga gabi nang walang kapabayaan; sapagkat sa atin dalawa nakasalalay ang kaligtasan at kaginhawahan ni Sītā.

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

O Saumitri (Lakshmana), kahit paano’y palipasin natin ang gabing ito; hihiga tayo sa lupa, inilalatag ang ating sariling natipon.

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

Bagaman karapat-dapat sa maringal na higaan, si Rama’y nahimlay sa lupa at nagsalita kay Saumitri ng mga mapagpalang salita.

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

Tunay, ngayong gabi ang dakilang hari’y natutulog sa dalamhati, O Lakshmana; ngunit si Kaikeyi, natupad ang nais, ay marahil nasisiyahan.

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

Sapagkat ang reynang si Kaikeyi—dahil sa kaharian—maaaring hindi mag-atubiling ilagay sa panganib ang buhay ng dakilang hari, kapag nakita niyang nagbalik si Bharata.

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

Matanda na siya at, nang mahiwalay sa akin, ay naiwang walang sandigan; ano ang magagawa ng hari, alipin ng pagnanasa at napasailalim sa kapangyarihan ni Kaikeyi?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

Sa pagtanaw sa kapahamakan at sa pagkalito ng paghatol ng hari, ganito ang aking pasya: ang pagnanasa lamang ang higit na mabigat kaysa yaman at dharma.

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

O Lakṣmaṇa, sinong lalaki—kahit di man marunong—ang magtatakwil, dahil sa isang babae, ng masunuring anak na tulad ko, gaya ng ginawa ng aking ama?

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

Mapalad nga tunay si Bharata, anak ni Kaikeyī, kasama ang kanyang asawa; siya lamang ang magtatamasa sa Kosala, habang nagagalak ang mga tao, na parang isang emperador.

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

Sapagkat siya ang magiging iisang pinuno ng buong kaharian—yamang, mahal ko, ang aking ama’y may katandaan na, at ako nama’y namuhay na sa ilang.

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

Ang haring tumatalikod sa artha at dharma at sumusunod sa pita ng pagnanasa, agad na nahuhulog sa kapahamakan—gaya ng nangyari kay Haring Daśaratha.

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

O mahinahong Lakṣmaṇa, wari ko’y dumating si Kaikeyī upang maging kapahamakan ni Daśaratha, upang ako’y ipatapon, at upang maupo si Bharata sa kaharian.

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

At ngayon, hindi ba si Kaikeyī—nalinlang ng pagkalasing sa kanyang magandang kapalaran—ay magpapahirap kina Kausalyā at Sumitrā dahil sa akin?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

Lakṣmaṇa, huwag sanang magdusa sa dalamhati ang reyna na si Sumitrā dahil sa akin; kaya mula rito pa lamang, bumalik ka at pumasok sa Ayodhyā bukas ng umaga.

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

Ako lamang ang tutungo, kasama si Sita, sa mga gubat ng Dandaka; ikaw ang maging kanlungan at tagapagtanggol ni Kausalya, na maiiwang walang sandigan.

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

Sapagkat si Kaikeyi, na may hamak at malupit na gawi, ay maaaring gumawa ng kasuklam-suklam at di-makatarungang bagay dahil sa poot; kaya ipagkatiwala mo ang aking ina kay Bharata, na nakakabatid ng dharma.

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

O Saumitra, tiyak na sa ibang kapanganakan ang aking ina ay naghiwalay ng mga babae sa kanilang mga anak; kaya ngayon dumating sa kanya ang ganitong kapahamakan.

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

Si Kausalya, na matagal akong inaruga at pinalaki sa gitna ng paghihirap, ay nahihiwalay sa akin sa panahong dapat sana’y mamunga—kahihiyan sa akin!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

O Saumitra, yamang ako ang anak na nagdudulot sa aking ina ng walang-hanggang dalamhati, nawa’y walang sinumang babae ang magsilang ng anak na tulad ko.

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

Lakshmana, wari ko, higit na mahal ng aking ina ang kanyang mayna kaysa sa akin; sapagkat mula roon ay naririnig ang salita: “O loro, kagatin mo ang paa ng kaaway!”

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

Sa aking ina—na nagdadalamhati at kapus-palad—anong silbi ng isang anak na tulad ko na walang maitutulong, na para bang siya’y walang anak, O manlulupig ng mga kaaway?

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

Ang aking ina na si Kausalya, na nawalay sa akin, ay tunay na kapus-palad; nilalamon ng sukdulang dalamhati, wari’y nakahandusay na nahulog sa dagat ng pagdadalamhati.

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

O Lakshmana, kung ako’y magngangalit, mag-isa kong mapapasuko ang Ayodhya—maging ang buong daigdig—sa pamamagitan ng aking mga palaso. Ngunit ang ipamalas ang lakas nang walang makatarungang dahilan ay hindi nararapat.

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

O walang dungis na Lakshmana, dahil sa takot sa adharma at sa paggunita rin sa daigdig na darating, kaya hindi ko ipinahintulot na ako’y italaga at basbasan bilang hari ngayong araw.

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

Sa gayong pagdaing—at sa iba pang kaawa-awang panaghoy—sa nag-iisang gubat, si Rāma, ang mukha’y punô ng luha, ay naupo sa katahimikan sa gitna ng gabi.

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

Nang tumigil na si Rāma sa pagdaing—gaya ng apoy na napawi ang liyab, gaya ng dagat na humupa ang alon—si Lakṣmaṇa ang umaliw sa kanya.

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

O Hari, pinakamainam sa mga mandirigmang may sandata, tiyak na ngayo’y ang lungsod ng Ayodhyā, pag-alis mo, ay nawalan ng ningning, na parang gabing walang buwan.

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

Hindi nararapat, O Rāma, ang ganitong pagdadalamhati. O pinakadakila sa mga lalaki, sa iyong panaghoy ay pinanghihinaan mo si Sītā—at ako man din.

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

O Rāghava, ni si Sītā na ikaw ay wala—ni ako man—ay hindi mabubuhay kahit isang saglit, gaya ng isdang hinugot sa tubig.

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

Kung wala ka, O manlulupig ng kaaway, hindi ko nanaising makita ngayon ang ama, ni si Śatrughna, ni si Sumitrā—ni maging ang langit man.

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

Pagkaraan, doon sila’y nakaupo nang payapa; at ang dalawang umiibig sa dharma, nang makita sa di-kalayuan ang maayos na higaan sa ilalim ng punong nyagrodha, ay nahimlay roon.

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

Si Rāghava, manlulupig ng kaaway, ay buong paggalang na nakinig sa marangal at masaganang payo ni Lakṣmaṇa; at niyakap ang dharma ng paninirahan sa gubat, itinakda niya ang pananatili roon sa ganap na bilang ng mga taon, sa mahabang panahon.

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

Pagkaraan, sa gubat na yaon na lubhang ilang, ang dalawang makapangyarihang tagapagtaguyod ng angkan ni Rāghava ay hindi dinalaw ng takot ni pagkabalisa—gaya ng dalawang leon na gumagala sa mga dalisdis ng bundok.