Sarga 18

Verse 1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे।कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।।।

Doon nakita ni Rāma ang kanyang ama na nakaupo sa isang mapalad na higaan; katabi niya si Kaikeyī, at ang hari’y lugmok, ang mukha’y maputla at tuyot sa dalamhati.

Verse 2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।।।

May kababaang-loob at payapang diwa, una niyang sinamba ang mga paa ng kanyang ama; saka niya binati at sinamba ang mga paa ni Kaikeyī.

Verse 3

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।।।

Pagkasambit lamang ng salitang “Rāma,” ang hari—luhaang lumalabo ang mga mata—ay labis na nalugmok sa dalamhati kaya hindi niya magawang tumingin ni magsalita pa.

Verse 4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

Nang makita ang hari, ang kanyang ama, sa isang di-pa-nakikitang anyong nakapangingilabot, si Rama man ay sinaklot ng takot—na para bang nakatapak siya sa isang ahas.

Verse 5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

Nanglupaypay ang kaniyang mga pandama, ang dakilang hari—pinanghihina ng dalamhati at naglalagablab na pighati—ay malalim na humihingal, ang isip ay nayayanig at nalilito. Bagaman likás na di matinag, wari’y umuugong na parang dagat na putong ng mga alon; parang araw na natakpan; parang rishí na bumagsak sa pagbigkas ng di-katotohanan.

Verse 6

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

Nanglupaypay ang kaniyang mga pandama, ang dakilang hari—pinanghihina ng dalamhati at naglalagablab na pighati—ay malalim na humihingal, ang isip ay nayayanig at nalilito. Bagaman likás na di matinag, wari’y umuugong na parang dagat na putong ng mga alon; parang araw na natakpan; parang rishí na bumagsak sa pagbigkas ng di-katotohanan.

Verse 7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

Nang pagnilayan ni Rāma ang di-maaarok na dalamhati ng kaniyang ama, lalo siyang nabagabag—gaya ng dagat na humahampas sa pagtaas ng tubig sa kabilugan ng buwan.

Verse 8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः।किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।।।

Noon, si Rāma—na tapat sa ikabubuti ng kaniyang ama—ay nagmuni-muni: “Bakit kaya ngayong araw ay hindi ako binabati ng hari?”

Verse 9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।।।

“Sa ibang pagkakataon, kahit galit ang aking ama, pag nakita niya ako’y kumakalma; ngunit ngayon, kahit ako’y tinitingnan niya, bakit sa kaniya’y sumisibol ang ganitong pagdurusa?”

Verse 10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।।।

Si Rāma, na wari’y dinurog ng dalamhati at ang mukha’y kumupas sa lungkot, ay unang nagbigay-galang kay Kaikeyī at saka nagsalita.

Verse 11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।।।

May nagawa ba akong pagkakasala, nang hindi ko nalalaman, kaya nagagalit sa akin ang aking ama? Ipaalam mo sa akin iyon—at ikaw rin, pakiusap, payapain mo siya.

Verse 12

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः।विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।।।

Siya na laging mapagmahal sa akin—bakit ngayo’y hindi payapa ang kanyang loob? Bakit maputla at lugmok ang kanyang mukha, at bakit hindi niya ako kinakausap?

Verse 13

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।।।

May bumabagabag ba sa kanya—sa katawan man o sa isipan? May pagdurusa ba o matinding dalamhati? Sapagkat ang pangmatagalang kaligayahan ay tunay na bihirang matagpuan.

Verse 14

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।।।

Nawa’y walang masamang nangyari sa magandang anyong prinsipe Bharata, o sa makapangyarihang Śatrughna, o sa alinman sa aking mga ina.

Verse 15

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

Kung ako’y minsang nakapagpasama ng loob sa dakilang hari—sa aking ama—o hindi ko nagawa ang kanyang utos, at nagalit ang hari, hindi ko nanaising mabuhay kahit isang sandali.

Verse 16

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।।।

Kapag nakita ng tao sa harap niya ang pinagmulan ng kanyang pag-iral sa mundong ito, paano siya hindi kikilos ayon sa hayag na pagka-Diyos na naroroon?

Verse 17

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम।उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।।।

May nasabi ka ba, dahil sa nasugatang pagmamataas, ng anumang mabagsik sa aking ama sa galit—salitang yumanig sa kanyang puso?

Verse 18

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।।।

Ipahayag mo sa akin ito, O Reyna, nang tapat at ayon sa katotohanan habang ako’y nagtatanong: ano ang dahilan ng di-pangkaraniwang pagbabagong ito sa hari, panginoon ng mga tao?

Verse 19

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।।।

Nang gayon siyang kausapin ng dakilang-loob na Rāghava, si Kaikeyī—walang hiya—ay nagsalita ng matatapang na salitang para sa sariling kapakinabangan.

Verse 20

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन।किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।।।

O Rāma, hindi galit ang hari, at wala ring anumang kapahamakan na dumating sa kanya. Ngunit sa takot sa iyo, hindi niya masambit ang nasa kanyang puso.

Verse 21

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते।तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।।।

Sapagkat mahal ka niya, hindi siya pinahihintulutan ng kanyang pananalita na sabihin sa iyo ang di-kanais-nais. Kaya’t tiyak na dapat mong gawin ang ipinangako niya noon sa akin.

Verse 22

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।।।

Ang haring ito, na noon ay nagparangal sa akin at nagkaloob ng isang biyaya, ngayo’y nagsisisi pagkatapos—gaya ng isang karaniwang tao.

Verse 23

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः।स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।।।

Matapos maluwag na ipagkaloob sa akin ang biyaya, na nagsasabing, “Ibibigay ko,” ang panginoon ng mga tao ngayo’y nagnanais—sa walang kabuluhan—na magtayo ng pilapil sa pook na naubos na ang tubig.

Verse 24

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।।।

O Rāma, ito ang ugat ng dharma, na batid maging ng mga banal: hindi dapat talikuran ng hari ang katotohanang iyon—kahit magalit siya—dahil sa iyo.

Verse 25

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्।करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।।।

Kung gagawin mo ang lahat ng ipahahayag ng hari—mabuti man o di-mabuti—pagkaraan ay sasabihin kong muli sa iyo ang lahat.

Verse 26

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।।।

Kung ang sinabi ng hari ay hindi mo lalabagin, saka ako magsasalita; sapagkat siya mismo’y hindi magsasabi nito sa iyo.

Verse 27

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।।।

Nang marinig ni Rāma ang mga salitang ito na binigkas ni Kaikeyī, siya’y nabagabag at kinausap ang reyna sa harap ng hari.

Verse 28

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।।।

Ay, kahihiyan! O Reyna, hindi nararapat na sabihin mo sa akin ang gayong salita. Sapagkat sa utos ng hari, tatalon pa ako sa apoy; iinumin ko ang mabagsik na lason, o lulubog man sa karagatan—kapag iniatas ng aking ama, ang aking iginagalang na guro at hari, na may mabuting hangarin.

Verse 29

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.18.28।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।2.18.29।।

Ay, kahihiyan! O Reyna, hindi nararapat na sabihin mo sa akin ang gayong salita. Sapagkat sa utos ng hari, tatalon pa ako sa apoy; iinumin ko ang mabagsik na lason, o lulubog man sa karagatan—kapag iniatas ng aking ama, ang aking iginagalang na guro at hari, na may mabuting hangarin.

Verse 30

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।।।

Kaya, O Reyna, sabihin mo sa akin nang malinaw kung ano ang nais ng hari. Gagawin ko ito—ipinangangako ko; si Rama ay hindi nagsasalita sa dalawang paraan.

Verse 31

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।।।

Pagkatapos, si Kaikeyi—na may masamang pag-uugali—ay nagsalita kay Rama, na tapat sa katotohanan at katuwiran, ng mga salitang labis na malupit.

Verse 32

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।।।

Noong nakaraan, O Raghava, sa malaking digmaan sa pagitan ng mga diyos at mga demonyo, nang ang iyong ama ay nasugatan at siya ay aking ipinagtanggol, pinagkalooban niya ako ng dalawang kahilingan.

Verse 33

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।।।

Kaya hiniling ko sa hari ang koronasyon ni Bharata—at ang iyong pag-alis ngayong araw mismo patungo sa kagubatan ng Dandaka, O Raghava.

Verse 34

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।।।

Kung ibig mong maging tapat sa panata ang iyong ama—at ikaw rin, O pinakamainam sa mga lalaki—pakinggan mo ang aking mga salitang ito.

Verse 35

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्।त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

Manatili ka sa utos ng iyong ama, ayon sa kanyang ipinangako: ikaw ay dapat pumasok sa gubat sa loob ng siyam na taon at lima pa.

Verse 36

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।।।

At sa mismong paghahandang ito ng paghirang—na inihanda ng hari para sa iyo—si Bharata ang pahiran at hirangin, O Raghava.

Verse 37

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।।।

Talikuran mo ang paghirang na ito; sa gubat ng Dandaka ka manahan, at mamuhay roon sa pitong taon at pitong taon—na may buhol-buhol na buhok at suot na balat ng usa.

Verse 38

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्।नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।

“Si Bharata ang mamuno sa lupaing ito mula sa lungsod ng Kosala, sa Ayodhyā—sa kahariang hitik sa sari-saring hiyas, at sagana sa mga kabayo, mga karwahe, at mga elepante.”

Verse 39

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।।।

Dahil dito, ang haring ito, nilulunod ng habag, ang mukha’y pinipighati ng dalamhati, ay hindi makayang tumingin sa iyo.

Verse 40

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।।।

Gawin mo ito—tuparin mo ang salita ng hari, O kagalakan ng angkan ni Raghu. Sa iyong dakilang katapatan sa katotohanan, O Rama, iligtas mo ang panginoon ng mga tao.

Verse 41

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यांन चैव रामः प्रविवेश शोकम्।प्रविव्यथे चापि महानुभावोराजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।।।

Kahit gayon, habang siya’y nagsasalita ng mababagsik na salita, si Rama’y hindi lumubog sa dalamhati. Ngunit ang marangal na hari, sinusunog ng kapahamakan sa anak, ay pinahirapan ng matinding sakit.