Sarga 109

Verse 1

जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।

Nang marinig ni Rāma—pinakamainam sa mga tapat—ang mga salita ni Jābāli, siya’y sumagot nang may lubos na paggalang at taimtim na debosyon, ayon sa sariling paghatol na matatag at di matinag.

Verse 2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।

Ang sinabi mo sa akin upang ako’y mapasaya ay wari’y wastong landas; ngunit sa katotohanan ito’y di dapat gawin—mapanganib bagaman inihaharap na kapaki-pakinabang.

Verse 3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।

Ang taong walang hangganan at nalulubog sa masamang asal, na ang pagtingin sa buhay ay salungat sa kabutihan—hindi siya nagkakamit ng dangal sa gitna ng mga banal at matutuwid.

Verse 4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।

Maging tunay na marangal o hindi, tunay na matapang o palalo lamang sa pagkalalaki, dalisay man o marumi—ang ugali at asal lamang ang naghahayag nito.

Verse 5

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

Kung ako’y maging hamak ngunit wari’y marangal—salat sa kalinisan ngunit nag-aanyong malinis; walang kabutihang-asal ngunit nagkukunwaring mabuti; masama ang gawi ngunit nagpapanggap na may dangal—

Verse 6

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

—at kung, tinalikuran ang mapalad at mabuti, yakapin ko ang adharmang nagkukubli sa anyo ng dharma—na nagdudulot ng pagkalito sa daigdig at nagsasantabi sa itinakdang mga ritwal at disiplina—

Verse 7

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

Sinong taong may bait—marunong tumimbang ng dapat at di-dapat gawin—ang magpaparangal sa akin sa daigdig, kung ako’y maging masama at dungis sa lipunan?

Verse 8

कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।

Kung sirain ko ang aking panata habang namumuhay sa ganitong landas, kanino ko maipapayo ang matuwid na asal—at sa anong paraan ko maaabot ang langit?

Verse 9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।

Ang buong daigdig ay kumikilos ayon sa sariling pita; at tunay, ang mga nasasakupan ay tumutulad sa asal na ipinakikita ng kanilang mga hari.

Verse 10

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।

Ang katotohanan at ang habag na walang kalupitan—iyan ang walang hanggang asal ng mga hari. Kaya ang paghahari ay dapat nakaugat sa katotohanan; sa katotohanan nakatindig at naitatatag ang daigdig.

Verse 11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।

Ang mga ṛṣi at maging ang mga deva ay itinuring na ang katotohanan lamang ang pinakamataas. Sa mundong ito, ang nagsasalita ng katotohanan ay nakakamit ang pinakadakilang kalagayan.

Verse 12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।

Umiilag ang mga tao sa sinungaling na gaya ng pag-iwas sa ahas. Sa daigdig na ito, ang katotohanan ang pinakamataas na dharma, at sinasabing siya ang ugat ng langit.

Verse 13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।

Sa daigdig na ito, ang katotohanan mismo ang Panginoon; at si Padmā (Lakṣmī) ay laging nananahan sa katotohanan. Lahat ng bagay ay may ugat sa katotohanan—wala nang higit na layon kaysa rito.

Verse 14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।

Ang mga handog, mga yajña, mga oblation sa apoy, mga pag-aayuno at mga tapas—at maging ang mga Veda—ay nakatindig sa saligan ng katotohanan. Kaya nararapat na maging tapat at nakatuon sa katotohanan.

Verse 15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।

May isang tao na nag-iingat sa daigdig; may isa namang sa sariling angkan lamang. May isang lumulubog sa impiyerno, at may isang pinararangalan sa langit—ganyan ang bunga ng katotohanan at kasinungalingan.

Verse 16

सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।

Ako, na tapat sa aking ipinangakong salita, ay itinatali ng katotohanan mismo at pinagtibay sa katotohanan. Bakit ko nga hindi tutuparin ang utos ng aking ama?

Verse 17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।

Hindi dahil sa kasakiman, ni sa pagkalito, ni sa kamangmangan at dilim ng isip ko sisirain ang tulay ng katotohanan; tapat ako sa panata ng aking ama.

Verse 18

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।

Narinig namin na ni ang mga deva ni ang mga ninuno ay hindi tumatanggap ng handog ng taong nakatali sa kasinungalingan—pabagu-bago at di-matatag ang isip.

Verse 19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।

Ako mismo’y nakikita ang dharma na ito—ang katotohanan—bilang mismong panloob na Sarili; sinasagawa ng mga banal na tao, kaya nagiging makahulugan sa akin maging ang bigat ng pagkatapon.

Verse 20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।

Tatalikuran ko ang tinatawag na ‘kṣatriya dharma’ na sa totoo’y adharma na nagkukunwaring dharma—sinusunod ng hamak, malupit, sakim, at mga gumagawa ng kasamaan.

Verse 21

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।

Matapos pag-isipan sa isip ang kasamaan, ang tao’y gumagawa ng kasalanan sa katawan, at saka nagsisinungaling sa dila; kaya ang paglabag ay nagiging tatluhan—sa isip, sa gawa, at sa salita.

Verse 22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।

Ang lupain, ang karangalan, ang katanyagan, at ang kasaganaan ay tunay na lumalapit sa tao; kaya sa pag-uugali, sa katotohanan lamang siya dapat kumapit.

Verse 23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।

Ang inakala mong ‘pinakamainam’ at hinimok mo sa akin bilang ‘mapalad’—sa mga salitang tusong may katuwiran—ay sa katotohanan ay di-mararangal.

Verse 24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।

Paano ko, matapos mangako sa harap ng aking ama na maninirahan sa gubat, tutuparin ang pakiusap ni Bharata, na isinasantabi ang salita ng aking ama?

Verse 25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।

Sa harap ng aking ama, ako’y nagpanata ng matibay na pangako; at noon, ang Reyna Kaikeyī ay labis na nagalak.

Verse 26

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

Namumuhay ako sa pagkatapon sa gubat—malinis ang asal at may pagpipigil sa pagkain—at sa mga banal na handog na ugat, bulaklak, at bunga ay aking bibigyang-kasiyahan ang mga ninuno at ang mga diyos.

Verse 27

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

Ako, na napapanatag ang limang pandama, ay ipagpapatuloy ang landas ng aking buhay—tapat at walang daya, puspos ng pananampalataya, at marunong tumukoy sa dapat gawin at sa di-dapat gawin.

Verse 28

कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।

Pagdating sa ‘larangan ng gawa’, dapat isagawa ang anumang mapalad na tungkuling nararapat gawin; sapagkat si Agni, si Vayu, at si Soma ay nakikibahagi sa bunga ng mga ritwal na gawa.

Verse 29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।

Matapos maisagawa ang sandaang yajña, ang hari ng mga diyos ay nagtamo ng langit; at ang mga dakilang rishi, sa pagyakap sa mabibigat na tapasya, ay nakarating din sa makalangit na daigdig.

Verse 30

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।

Ngunit ang mabagsik at maningning na prinsipe, nang marinig ang katuwirang binalot sa mga salitang laban sa dharma, ay hindi ito matiis; kaya ang anak ng hari ay nagsalita, sinasaway ang gayong pahayag.

Verse 31

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।

Sinasabi ng mga banal na ang katotohanan, dharma, kagitingan, habag sa lahat ng nilalang, mahinahong pananalita, at paggalang sa mga brahmin, sa mga diyos, at sa mga panauhin—ito ang landas patungo sa langit.

Verse 32

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।

Kaya ang mga brahmin, nang maunawaan nang wasto ang kahulugan at yakapin ang iisang tunay na layon, ay isinasagawa ang kabuuan ng dharma ayon sa itinakda—mapagbantay at di-pabaya—nagnanais makamtan ang mas mataas na mga daigdig.

Verse 33

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।

Tinutuligsa ko ang ginawa ng aking ama—na tinanggap ka, na may baluktot at mapanganib na paghatol—na gumagala sa gayong pag-iisip: isang ganap na di-nananalig, lumihis sa landas ng dharma.

Verse 34

यथा हि चोर: स‌ तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: श‌ङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।

Kung paanong ang magnanakaw ay dapat pagdudahan, gayon din ang tinatawag na ‘Buddha’; dito, kilalanin ang Tathāgata bilang di-nananalig. Kaya nga, yamang ang gayong tao ang higit na dapat pag-ingatan ng mga tao, ang marunong ay hindi dapat humarap sa isang di-nananalig.

Verse 35

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे  द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्व‌स्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।

Noong unang panahon, may mga taong higit pa sa iyo, O dalawang-ulit-na-ipinanganak, na nagsagawa ng maraming mapagpalang gawa; sa gayon ay napagwagian nila ang daigdig na ito at ang kabilang-buhay. Kaya ang mga dvija ay naghahandog ng oblation at nagsasagawa ng mga ritwal para sa kapakanan at kagalingan ng lahat.

Verse 36

धर्मे रता: स‌त्पुरुषै: स‌मेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।

Ang mga dakilang muni—nagniningning, nakatuon sa dharma, kasama ng mga banal, nangunguna sa kabutihang-loob, di-nananakit, at dalisay sa anumang dungis—ay karapat-dapat sambahin at igalang sa mundong ito.

Verse 37

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।

Nang si Rāma—dakilang-loob at di-natitinag—ay nagsalita ng gayong mga salitang may poot, muling nagsalita ang brāhmaṇa: kapaki-pakinabang, nakaugat sa katotohanan, nagpapatibay ng pananampalataya, at may mahinahong pakiusap.

Verse 38

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।

Hindi ko tunay na ipinahahayag ang aral ng mga walang pananampalataya; hindi ako isang nāstika, ni hindi ko itinatatwa ang anuman. Sa pagtanaw sa panahon at pagkakataon, muli akong naging nananampalataya; sa ibang oras, ayon sa kalagayan, maaari akong magsalita nang iba.

Verse 39

न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।

At ngayon, unti-unting dumating ang tamang panahon upang magsalita ako gaya ng aking sinabi. Ang mga salitang wari’y nāstika ay binigkas ko dahil sa iyo, O Rāma—upang pigilan ka at upang makamit ang iyong paglingap.