Sarga 81
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
अयोध्याकाण्ड
Sa huling bahagi ng gabi na tinatawag na nāndīmukhī—isang gabing sinimulan sa mabuting pangitain—ang mga propesyonal na makata at tagapagsalaysay (sūtamāgadhāḥ) at ang mga bantay ay lumikha ng maringal na tunog: mga tambol na pinapalo ng gintong pamalo at maraming kabibe. Ang layon ay parangalan si Bharata, ngunit ang palakpakan ng bayan ay lalo lamang nagpaigting sa kanyang dalamhati. Tumanggi siyang tanggapin ang pahiwatig ng paghahari, pinatigil ang tugtugin, at sinabi kay Śatrughna na hindi siya ang hari. Isinisi niya ang kapahamakan ng lungsod sa ginawa ni Kaikeyī at nanaghoy na ang kaharian ay tila bangkang walang timon, sapagkat si Rāma—tagapagtanggol ng lahat—ay ipinatapon. Sa tindi ng pagdadalamhati, bumagsak si Bharata, at sabay-sabay na napasigaw ang mga kababaihan sa loob ng palasyo. Kasabay ng pangyayaring ito, pumasok si Vasiṣṭha, ang dalubhasa sa rajadharma, sa bulwagang pagpupulong ni Daśaratha—isang sabhā na kumikislap sa ginto at hiyas, na inihahambing sa Sudharmā ni Indra. Nakaupo sa gintong trono na may malalambot na sapin, iniutos niya sa mga sugo na madaliang ipatawag ang mga pangkat ng varṇa, ang mga ministro, mga pinuno ng hukbo, mga tagapaglingkod ng palasyo, pati sina Bharata, Śatrughna, Yudhājit, Sumantra, at iba pang mabubuting-loob. Dumating ang mga panauhin sakay ng karwahe, kabayo, at elepante, at umalingawngaw ang malaking kaguluhan; nang lumapit si Bharata, binati siya ng mga nasasakupan gaya ng pagbati nila noon kay Daśaratha, at nagningning ang bulwagan na wari’y naroon muli ang hari—larawang nag-uugnay sa pagiging lehitimo, alaala, at pagsang-ayon ng bayan.
Shlokas
Verse 1
ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः।तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंहितैः।।।।
Pagkaraan, sa mapalad na huling bahagi ng gabi, ang mga mang-aawit at tagapuri—dalubhasa sa marikit na pananalita—ay umawit ng mga himnong puno ng pagpapala upang pasayahin si Bharata.
Verse 2
सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः।दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान्।।।।
Ang mga tambol ng pagbabantay sa gabi, hinampas ng mga pamalong may gintong dulo, ay umalingawngaw; at ang mga kabibe, daan-daan, ay hinipan, na nagluwal ng mga sigaw na may sari-saring pagtaas at pagbaba ng tinig.
Verse 3
स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव।भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत्।।।।
Ang napakalakas na ugong ng mga tugtugin, na wari’y pinupuno ang langit, ay muling bumalot kay Bharata—na sinusunog na ng dalamhati—ng higit pang pighati.
Verse 4
ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च।नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्।।।।
Pagkaraan, nagising si Bharata, ipinahinto ang ingay na iyon, at nagsabi, “Hindi ako ang hari,” saka niya winika ang mga salitang ito kay Śatrughna.
Verse 5
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्।विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः।।।।
“Tingnan mo, Śatrughna, ang napakalaking pinsalang ginawa ni Kaikeyī sa bayan. Yumao na si Haring Daśaratha, at iniwan sa akin ang pasan ng pagdurusa.”
Verse 6
तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः।परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले।।।।
Para sa dakilang-haring yaon, na ang paghahari’y nakaugat sa dharma, ang kapalaran ng kaharian—salig sa katuwiran—ay ngayo’y pagala-gala na parang bangkang nasa tubig na walang timonel.
Verse 7
यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम्।अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस्स्वयम्।।।।
“Si Rāghava—ang dakilang tagapagtanggol naming lahat—ay siya mismong pinalayas sa gubat ng aking ina, na itinakwil ang dharma.”
Verse 8
इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम्।कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तदा।। ।।
Nang makita nila si Bharata na gayon ang pagtangis at nawalan ng ulirat, ang lahat ng kababaihan ay sabay-sabay na umiyak, humahagulhol sa matinding dalamhati.
Verse 9
तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्।सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः।।।।
Habang siya’y gayon na tumatangis, si Vasiṣṭha—ang marangal at bantog, na nakaaalam ng dharma ng mga hari—ay pumasok sa bulwagan ng kapulungan ng panginoon ng Ikṣvāku, si Daśaratha.
Verse 10
शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम्।सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत।।।।
Ang matuwid na si Vasiṣṭha, kasama ang kanyang mga kasamahan, ay pumasok sa marikit na bulwagang yari sa ginto at hitik sa mga hiyas—na wari’y Sudharmā, ang kapulungan ni Indra.
Verse 11
स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम्।अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च।।।।
Siya, ang nakaaalam ng lahat ng Veda, ay umupo sa isang ginintuang luklukan na may malambot na sapin, at inutusan niya ang mga sugo.
Verse 12
ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान्।क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः।।।।
“Dalhin agad—nang walang pagkabalisa—ang mga brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, ang mga ministro at mga pinunong mahal sa hukbo; sapagkat may kagyat tayong tungkulin.”
Verse 13
सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः।।।।
“Isama ring dalhin si Śatrughna kasama ng mga lingkod ng hari, ang marangal na Bharata, si Yudhājit, si Sumantra, at yaong mga taong naroon na tapat na may mabuting hangarin.”
Verse 14
ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत।रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्।।।।
Pagkaraan, isang napakalakas na alingawngaw ang sumiklab, habang dumarating ang mga tao—sakay ng mga karwahe, mga kabayo, at maging ng mga elepante.
Verse 15
ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः।प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा।।।।
Pagkatapos, nang papalapit si Bharata, ang mga ministro at mga nasasakupan ay masayang sumalubong sa kanya, gaya ng pagsalubong nila noon kay Daśaratha—na wari’y ang mga diyos na bumabati kay Śatakratu (Indra).
Verse 16
ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः।दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा।।।।
Ang bulwagan ng kapulungan, pinaliliwanag ng anak ni Daśaratha, ay muling nagningning gaya noong una—tulad ng lawa na payapa ang tubig, may nagkalat na hiyas, kabibe at maliliit na bato, at hitik sa malalaking nilalang; wari’y naroon muli si Daśaratha.
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the implied transfer of sovereignty signaled by ceremonial praise and instruments; he explicitly refuses—“I am not the king”—treating acceptance as ethically illegitimate while Rāma is exiled and Daśaratha has died.
The chapter contrasts external legitimation (public acclamation, ritual honor) with inner dharma: rightful rule depends on moral order and counsel (राजधर्म), not mere opportunity; grief becomes a moral testimony rather than a claim to power.
The royal सभा of Ayodhyā is foregrounded, poetically compared to Indra’s Sudharmā; cultural markers include the nāndīmukhī night, bards (सूतमागधाः), conches and night-watch drums, and the court’s protocol of summoning varṇa groups, ministers, and commanders.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.