Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।

Nang magbukang-liwayway na ang gabi, si Rāma—malapad ang dibdib at bantog sa dakilang karangalan—ay nagsalita kay Lakṣmaṇa, anak ni Sumitrā, na may mapalad na mga tanda.

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।

Mahal na Lakṣmaṇa, lumipas na ang kagalang-galang na gabi; ito na ang oras ng pagsikat ng araw. Naroon ang ibong maitim ang balahibo—ang kokila—na umaawit.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।

Naririnig sa gubat ang sigaw ng mga paboreal; mahal kong kaibigan, tawirin natin ang Jāhnavī (Gaṅgā), na mabilis ang agos at patungo sa dagat.

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।

Nang maunawaan ang salita ni Rāma, si Saumitri Lakṣmaṇa—tagapagpasaya ng mga kaibigan—ay ipinatawag si Guha at ang kutsero, at saka tumindig sa harap ng kanyang kapatid.

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।

Nang marinig ang mga salita ni Rāma at tanggapin ang kanyang pakiusap, agad na ipinatawag ng pinunong Niṣāda ang kanyang mga tagapayo at nagsalita nang ganito.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।

Dali-dali, sa banal na tawiran, maghanda ka ng isang matibay at mapalad na bangka—may mga kasangkapan at mga tagapamatnubay—upang maging ligtas at magaan ang pagtawid.

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।

Nang marinig ang utos na iyon, ang marangal na pangkat ng mga ministro ni Guha ay nagpalapit ng isang magandang bangka at ipinaalam kay Guha na naisagawa na ang ipinag-utos.

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।

Pagkaraan, si Guha, na magalang na nagdaupang-palad, ay nagsabi kay Rāghava: “O Panginoon, handa na ang bangka. Ano pa ang maipaglilingkod ko sa Iyo?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।

O tigre sa mga tao, kasingliwanag ng anak ng mga diyos at matatag sa panata—narito ang bangka upang matawid mo ang ilog na dumadaloy tungo sa dagat; sumakay ka, O banal ang panata.

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।

Pagkaraan, ang maningning na si Rāma ay nagsabi kay Guha ng ganitong salita: “Sa iyong tulong, natupad ang aking layon; agad tayong sumakay.”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।

Pagkatapos, ang dalawang Rāghava na may mga pana ay inihanda ang kanilang mga lalagyan ng palaso at itinali ang kanilang mga tabak; kasama si Sītā, sila’y tumungo sa Gaṅgā.

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।

Lumapit sa dharma-jñāna na si Rāma, ang kutsero ay mapagpakumbabang nagsalita, nakatiklop ang mga kamay: “Ano ang dapat kong gawin?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहिराज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।

Pagdaka’y nagsalita si Rāma, anak ni Daśaratha, at marahang hinipo si Sumantra sa kanyang marangal na kanang kamay: “Sumantra, magbalik ka agad; manatili kang malapit sa hari at maging laging mapagmatyag sa iyong paglilingkod.”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।

Sinabi niya: “Magbalik ka; sapat na ang nagawa mo para sa akin hanggang dito. Iiwan ko ang karwahe, at maglalakad ako patungo sa dakilang gubat.”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

Nang makita ni Sumantra, ang tagapagmaneho ng karwahe, na siya’y pinahintulutang lumisan, siya’y nabagbag sa dalamhati at nagsalita ng ganito kay Rama—ang tigre sa mga tao, supling ng angkang Ikshvaku.

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।

Walang sinuman sa mundong ito ang makahihigit sa iyong ginawa: ang manirahan sa gubat na parang karaniwang tao, kasama ang iyong kapatid at ang iyong asawa.

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।

Kung sa kabila ng iyong disiplina sa pagkamalinis, ng iyong banal na pag-aaral, ng iyong kahinahunan at tuwid na loob, dumating pa rin sa iyo ang kapahamakan—hindi ko iniisip na may bunga ang mga birtud na ito.

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।

O Raghava, magiting na mandirigma—habang naninirahan ka sa gubat kasama si Vaidehi at ang iyong kapatid, makakamtan mo ang mapalad na hantungan, na para bang napagtagumpayan mo ang tatlong daigdig.

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।

Tunay ngang kami’y napahamak, O Rama—sapagkat kami’y nawalay maging sa iyo; mapapasailalim kami sa kapangyarihan ng makasalanang Kaikeyi, at magiging tagapagmana ng pighati.

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।

Sa gayong pagsasalita, si Sumantra na sarathi—na itinuring si Rāma na gaya ng sarili—nang makita si Rāma na papalayo, ay umiyak nang matagal, pinahihirapan ng dalamhati.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।

Pagkaraan, nang humupa na ang luha at ang sarathi ay uminom ng dalisay na tubig at naging panatag at malinis, si Rāma ay muling-muli siyang kinausap sa banayad at matamis na mga salita.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।

Sa angkan ng mga Ikṣvāku, wala akong nakikitang kaibigang kapantay mo. Kaya kumilos ka nang gayon upang si Haring Daśaratha ay hindi magdalamhati dahil sa akin.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।

Sapagkat ang panginoon ng lupa ay nababalot ang isip ng dalamhati at siya’y matanda na; at siya rin ay nabibigatan ng mga udyok ng pagnanasa—kaya ito ang sinasabi ko sa iyo.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।

Anumang maliit na iutos ng dakilang haring iyon, isagawa mo agad—walang pag-aalinlangan—upang mapalugod si Kaikeyī.

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।

Tunay, dahil dito naghahari ang mga hari sa mga kaharian: upang sa lahat nilang gawain, ang kanilang pasya’y hindi mapigil ng anumang hadlang.

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।

Sumantra, kumilos ka nang gayon, upang ang dakilang hari’y hindi malugmok sa kawalang-pag-asa at hindi manghina sa dalamhati.

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।

Pagkatapos mong magbigay-galang muna, sabihin mo sa hari—matanda, marangal, may pagpipigil sa sarili, at di sanay sa dalamhati—ang mga salitang ito para sa akin.

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।

Hindi ako nagdadalamhati—ni si Lakṣmaṇa, ni si Maithilī—sa aming pagkatalsik mula sa Ayodhyā, ni sa pag-iisip na sa gubat kami maninirahan.

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।

Kapag natapos na ang labing-apat na taon, agad mo kaming makikita—si Lakṣmaṇa, si Sītā, at ako—na nagbalik; at muli’t muli pa (pagkaraan).

Verse 30

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

Pagkasabi nito sa hari, Sumantra, iparating mo rin nang muli’t muli ang (aking salita) sa aking ina, sa iba pang mga reyna na magkakasama, at kay Kaikeyī rin.

Verse 31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

Sabihin mo kay Kauśalyā na kami’y nasa mabuting kalagayan; at sa salita ni Sītā, sa akin, at sa marangal na Lakṣmaṇa, iparating mo ang aming pagpupugay sa kanyang mga paa.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।

At sabihin mo sa dakilang hari: agad na ipatawag si Bharata. At pagdating ni Bharata, siya’y dapat iluklok sa katayuang panghari ayon sa pasya ng hari.

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।

Yakapin mo si Bharata at italaga siya bilang tagapagmana ng trono; sa gayon, ang dalamhating isinilang sa ating pagkakawalay ay hindi ka madadaig.

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।

At dapat ding sabihan si Bharata: kung paano siya kumikilos sa harap ng hari, gayon din ang maging asal niya sa lahat ng mga ina, nang walang pagtatangi.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

At kung paanong lalo mong minamahal si Kaikeyī at si Sumitrā, gayon din ay igalang nang higit si Devī Kauśalyā—ang aking ina—na may natatanging pagtingin.

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।

Sa minamahal na hangarin ng ating ama, ang paghirang sa kanya bilang tagapagmana ay naghihintay; kaya sa iyong asal, gawin mong makamtan ng ating ama ang kaginhawahan sa dalawang daigdig.

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।

Nang pauwiin ni Rāma, si Sumantra—pinahihina ng dalamhati—ay nakinig sa lahat ng mga salitang iyon at, dahil sa pag-ibig, ay nagsalita sa prinsipe ng Kakutstha.

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।

Kung dahil sa pag-ibig at walang pag-aalinlangan ay nagsalita ako sa iyo nang di pormal, ipagpaumanhin mo nawa ang mga salitang ito, at ituring mo itong wika ng isang tapat na lingkod na may debosyon.

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।

Paano ako makababalik sa lungsod na iyon nang wala ka—sa Ayodhyā, na sa pagkakawalay sa iyo ay magiging gaya ng isang inang nababaliw sa dalamhati sa pagkawala ng anak?

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।

Ang mga tao, nang makita noon ang aking karwaheng kasama si Rāma, ay madudurog ang loob kapag nakita nilang bumabalik ang karwahe nang wala si Rāma; ang lungsod man ay wari’y mahahati sa tindi ng dalamhati.

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।

Pagkakita sa karwaheng ito na walang laman, ang lungsod ay malulugmok sa kaawa-awang kalagayan—gaya ng hukbong nasa labanan na ang natira na lamang ay ang kutsero, matapos mapatay ang bayani nito.

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।

Bagama’t naninirahan ka sa malayo, ikaw ay nakatindig sa unahan ng kanilang puso at diwa. Ngayon, tunay, ang mga mamamayan ay mag-aayuno, sapagkat sa pagninilay lamang sa iyo sila lubos na nalulunod.

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।

Nakita mo mismo, O Rāma, nang ikaw ay lumisan, kung paanong naguluhan at nagkagulo ang kalagayan ng mga mamamayan, at ang kanilang mga puso’y nanghina sa dalamhati para sa iyo.

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।

Ang daing ng pagdurusa na pinakawalan ng mga mamamayan nang ikaw ay ipinatapon—kapag nakita nila akong dumarating na may karwahe, tiyak na gagawin nila iyon nang sandaang ulit pang higit.

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।

Ano ang maipapahayag ko sa reyna—na para bang totoo—na, ‘Dinala ko ang iyong anak sa angkan ng kanyang tiyuhin sa ina; huwag kang magdalamhati’?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।

Hindi ko magagawang magsalita ng ganitong salitang hindi totoo; ngunit paano ko naman bibigkasin ang tunay na pananalitang ito, gayong napakasakit pakinggan?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।

Ang mga mararangal na kabayong ito—nasa ilalim ng aking utos at sanay na magdala sa iyo at sa iyong mga kasama—paano nila hihilahin ngayon ang karwaheng ito na wala ka?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।

Kaya, O walang dungis, hindi ko kayang bumalik sa Ayodhyā nang wala ka. Nararapat na pahintulutan mo akong sumunod sa iyo sa pagkatapon sa gubat.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।

Kung kahit ako’y nakikiusap, tanging pagtalikod lamang ang gagawin mo sa akin, sa sandaling iwan mo ako rito, papasok ako sa apoy kasama ng aking karwahe.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।

O Rāghava, anumang nilalang sa gubat ang magiging sagabal sa iyong mga pag-aayuno at pagsasadhana—pipigilan ko sila at itataboy sa pamamagitan ng aking karwahe.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।

Dahil sa iyong biyaya, minsan kong natamo ang ligayang magpatakbo ng iyong karwahe; at sa gayunding biyaya, umaasa akong masumpungan ang ligaya kahit sa paninirahan sa gubat sa panahon ng iyong pagkatapon.

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।

Maawa ka sa akin; nais kong manatiling malapit sa iyo sa gubat, na laging kasunod. Sa pag-ibig, minimithi kong marinig mula sa iyo: “Manatili kang malapit sa akin.”

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।

O magiting na bayani, kung ang mga kabayong ito man ay makapaglilingkod sa iyo habang ikaw ay naninirahan sa gubat, makakamtan nila ang pinakamataas na hantungan.

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।

Habang naninirahan sa gubat, paglilingkuran kita na nakayuko ang ulo. Para rito, iiwan ko ang lahat—maging ang Ayodhya, maging ang langit ng mga deva.

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।

Hindi ko kayang pumasok sa Ayodhya nang wala ka; tulad ng isang gumawa ng masamang gawa na hindi makapasok sa lungsod ng dakilang Indra.

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।

Ito ang aking taimtim na hangarin: kapag natapos na ang iyong paninirahan sa gubat, nawa’y maihatid kitang muli sa lungsod sa mismong karwaheng ito.

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।

Kung ako’y kasama mo sa gubat, ang labing-apat na taon ay lilipas na parang isang kisap; kung hindi, magmumukha itong sandaang taon.

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

O mapagkalinga sa mga lingkod, narito ako sa landas na tinatahak mo, anak ng aking panginoon. Ako’y tapat na lingkod, matatag sa tungkulin—huwag mo akong iwan.

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।

Sa gayon, habang si Sumantra ay kaawa-awang namamanhik nang paulit-ulit sa iba’t ibang paraan, si Rama—mahabagin sa mga lingkod—ay nagsalita sa kanya ng ganito.

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।

Nalalaman ko ang iyong sukdulang debosyon sa akin, O tapat na lingkod na mapagmahal sa iyong panginoon. Makinig ka ngayon sa dahilan kung bakit kita ipinadadala mula rito pabalik sa lungsod.

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।

Kapag nakita ng aking nakababatang ina na si Kaikeyī na ikaw ay nakabalik sa Ayodhyā, mapaniniwala siya: ‘Tunay ngang nagtungo si Rāma sa gubat.’

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।

Sapagkat kapag lubos na nasiyahan ang reyna na ako’y nagtungo sa paninirahan sa gubat, hindi na niya pagdududahan ang matuwid na hari, na iisipin pang ‘sinungaling siya.’

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।

Ito ang una kong panata: na ang aking nakababatang ina ay magtamo ng masaganang kaharian ng kanyang anak, na pinangangalagaan at pinamamahalaan ni Bharata.

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।

Alang-alang sa akin—at sa hari rin—bumalik ka sa lungsod na sakay ng karwahe; at gaya ng ipinag-utos sa iyo, iparating mo sa bawat isa ang mga mensahe nang ayon sa itinuro.

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।

Pagkasabi niya nito sa tagapagmaneho ng karwahe at pag-aliw sa kanya nang paulit-ulit, ang di-napapagod na Rama ay nagsalita kay Guha ng mga salitang may matibay na katuwiran.

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।

“Guha, hindi angkop sa akin ngayon ang paninirahan sa gubat na ito na dinadalaw ng maraming tao. Kailangan kong manirahan sa isang ashram, upang maisagawa nang wasto ang itinakdang disiplina ng gayong buhay.”

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।।जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।

“Tinatanggap ko ang disiplina ng pag-aayuno at pagninilay—palamuti ng mga tapasvi—na naghahangad ng kapakanan ng aking ama, at gayundin nina Sita at Lakshmana. Aalis ako na may buhol-buhol na buhok. Dalhin mo ang katas na gatas ng punong balete (nyagrodha).”

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।।लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।

Agad na dinala ni Guha ang katas ng punong banyan para sa prinsipe; at sa pamamagitan nito’y ginawang buhol-buhol na buhok ni Rama ang sa kanya at gayundin kay Lakshmana.

Verse 69

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

Ang mahabang bisig na si Rama, tigre sa mga tao, ay tinanggap ang kalagayan ng may buhol-buhol na buhok. Noon, ang magkapatid na sina Rama at Lakshmana, nakasuot ng kasuotang balat-kahoy at may koronang jata, ay nagningning na wari’y dalawang rishi.

Verse 70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

Noon, ang magkapatid na sina Rama at Lakshmana—nakasuot ng kasuotang balat-kahoy at may putong na buhol-buhol na buhok—ay nagningning na wari’y mga rishi.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।

Pagkaraan, tinahak ni Rama, kasama si Lakshmana, ang landas na Vaikhānasa ng mahigpit na pagtalima; at matapos tanggapin ang banal na panata, nagsalita siya sa kaibigang si Guha.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।

“Guha, maging mapagbantay ka sa hukbo, sa kabang-yaman, sa mga kuta, at sa mga lalawigan; sapagkat ang kaharian—ayon sa turo—ay isa sa pinakamahirap bantayan.”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।

Pagkatapos, matapos magpaalam nang may paggalang kay Guha, ang kagalakan ng angkan ni Ikshvaku ay umalis nang mabilis, payapa ang loob—kasama ang kanyang asawa at si Lakshmana.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।

Ngunit nang makita ng anak ng Ikṣvāku ang bangka sa pampang ng ilog, at nagnanais tumawid sa mabilis na agos ng banal na Gaṅgā, sinabi niya ito kay Lakṣmaṇa.

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।

“O tigre sa mga tao, sumakay ka nang marahan sa nakahandang bangkang ito; at isakay mo si Sītā, ang marangal ang loob, na mahigpit mo siyang alalayan sa biga.”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।

Nang marinig ang utos ng kanyang kapatid at hindi sumalungat sa anuman, ang mapagpigil-sa-sarili na si Lakṣmaṇa ay unang isinakay si Maithilī (Sītā), saka siya mismo sumakay.

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।

Pagkaraan, ang maningning na si Rāma, ang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa, ay siya ring sumakay sa bangka. Pagkatapos nito, si Guha, pinuno ng mga Niṣāda, ay hinimok ang kanyang mga kamag-anak na magsikilos.

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।

Si Rāghava rin, na may dakilang ningning, nang makasakay sa bangkang iyon, ay marahang bumigkas ng mga mapagpalang mantra para sa sariling pag-iingat—na angkop kapwa sa brāhmaṇa at sa kṣatriya.

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।

Matapos sumimsim ng tubig ayon sa tuntuning pangkasulatan, siya—kasama si Sītā—ay yumukod sa ilog na iyon; at si Lakṣmaṇa rin, na may di-masukat na ningning, ay nagbigay-galang na may tuwa at pag-ibig.

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।

Pagkatapos pahintulutan si Sumantra at si Guha kasama ang kanyang mga tauhan, sumakay si Rāma sa bangka at inudyukan ang mga bangkero na magpatuloy.

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81

Pagkaraan, ang bangkang iyon—matatag na pinamunuan ng bihasang mga timonel at tinulak ng mabilis na lakas ng matitibay na sagwan—ay dagling tumawid sa mga tubig.

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।

Nang marating nila ang gitna ng Bhāgīrathī, si Vaidehī—ang walang kapintasan na Sītā—ay nagdaupang-palad at nagsalita sa ilog sa ganitong mga salita.

Verse 83

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“O Gangā, sa iyong pag-iingat, ang anak na ito ng marunong na Mahārāja Daśaratha ay tutupad sa ipinag-utos. Pagkaraang manahan sa gubat sa ganap na labing-apat na taon, siya’y muling babalik—kasama ang kanyang kapatid at ako. At kung ako’y makababalik nang ligtas, O mapalad na Diyosa Gangā, sasambahin kita nang may galak, O tagapagkaloob ng lahat ng ninanais.”

Verse 84

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“O Gangā, sa iyong pag-iingat, ang anak na ito ng marunong na Mahārāja Daśaratha ay tutupad sa ipinag-utos. Pagkaraang manahan sa gubat sa ganap na labing-apat na taon, siya’y muling babalik—kasama ang kanyang kapatid at ako. At kung ako’y makababalik nang ligtas, O mapalad na Diyosa Gangā, sasambahin kita nang may galak, O tagapagkaloob ng lahat ng ninanais.”

Verse 85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“O Gangā, sa iyong pag-iingat, ang anak na ito ng marunong na Mahārāja Daśaratha ay tutupad sa ipinag-utos. Pagkaraang manahan sa gubat sa ganap na labing-apat na taon, siya’y muling babalik—kasama ang kanyang kapatid at ako. At kung ako’y makababalik nang ligtas, O mapalad na Diyosa Gangā, sasambahin kita nang may galak, O tagapagkaloob ng lahat ng ninanais.”

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।

“Sapagkat ikaw, O Diyosa, ay Tripathagā—ang dumadaloy sa tatlong daigdig; natatanaw mo ang daigdig ni Brahmā, at sa mundong ito’y nakikita kang kabiyak ng Hari ng Karagatan.”

Verse 87

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

“Kaya, O Diyosa, ikaw ay aking pinupugayan at pinupuri, O marikit. Kapag ang tigre sa mga tao ay nagbalik nang mapalad at muling nagkamit ng kaharian, magbibigay ako sa mga brāhmaṇa ng sandaang libong baka, mga kasuotan, at masasarap na pagkain—upang gawin ang nakalulugod sa iyo.”

Verse 88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

“Kaya, O Diyosa, ikaw ay aking pinupugayan at pinupuri, O marikit. Kapag ang tigre sa mga tao ay nagbalik nang mapalad at muling nagkamit ng kaharian, magbibigay ako sa mga brāhmaṇa ng sandaang libong baka, mga kasuotan, at masasarap na pagkain—upang gawin ang nakalulugod sa iyo.”

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।

“O Diyosa, kapag ako’y muling nakabalik sa lungsod (Ayodhyā), malinis at may pagpipigil, sasambahin kita sa pamamagitan ng sanlibong banga ng surā at ng mga handog na lutong pagkain na inihanda na may karne.”

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।

Sasambahin ko ang lahat ng mga diyos na nananahan sa iyong mga pampang, at gayundin ang mga banal na tawiran at mga dambanang kaugnay mo.

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।

O walang kasalanan, nawa’y ang makapangyarihang-bisig, walang dungis na si Rāma—muling makapiling ako at ang kanyang kapatid—ay makapasok muli sa Ayodhyā matapos ang paninirahan sa gubat.

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।

Habang gayon ang pagsasalita ng walang dungis na si Sītā kay Gaṅgā, ang bangka’y mabilis na nakarating sa timog na pampang—isang mapalad na pagdaong.

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।

Pagdating sa pampang at iniwan ang bangka, si Rāma—pinakamainam sa mga tao, manlulupig ng mga kaaway—ay nagpatuloy sa paglalakbay kasama ang kanyang kapatid at si Vaidehī (Sītā).

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।

Pagkaraan ay nagsalita ang makapangyarihang-bisig na si Rāma kay Lakṣmaṇa, tagapagpaligaya ni Sumitrā: “Maging mapagmatyag ka sa pag-iingat, sa gitna man ng mga tao o sa mga pook na ilang.”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।

Tunay na dapat isagawa ang pag-iingat sa ilang na gubat na ito, di-nakikita at di-kilala. Mauna ka, O anak ni Sumitrā; at si Sītā ay sumunod sa iyo.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।

Ako naman ay lalakad sa likuran, binabantayan kapwa ikaw at si Sītā. Dito, dapat nating pangalagaan ang isa’t isa, O pinakamainam sa mga lalaki.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।

Wala pa namang gawaing tunay na mahirap ang nalampasan; mula ngayon, ang Vaidehī ay makaaalam ng mga hirap ng paninirahan sa gubat.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।

Ngayon ay papasok siya sa gubat na wala nang siksikan ng tao, salat sa mga bukirin at halamanan—magaspang at mahirap tawirin, at may mga bangin at matatarik na pagbagsak.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।

Nang marinig ni Rāma ang salita, si Lakṣmaṇa’y naglakad sa unahan; at si Rāghava, kagalakan ng angkan ni Raghu, ay sumunod sa likuran ni Sītā.

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।

Patuloy na minasdan ni Sumantra si Rāma habang mabilis niyang narating ang kabilang pampang ng Gaṅgā; at nang dahil sa layo’y napilitang ibaling ang tingin, ang nagdurusang lalaki—pinighati at wasak ang loob—ay napaluha.

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववांस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।

Natawid ng dakilang-loob—tagapagkaloob ng biyaya, maningning na tila tagapangalaga ng daigdig—ang makapangyarihang ilog; at pagkaraan, unti-unti niyang narating ang lupain ng mga Vatsa, masagana at pinalilibutan ng mabubuting ani, at ang mga tao’y nagagalak.

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौवासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।

Doon, sa gutom, pinatay ng dalawa ang apat na dambuhalang hayop—isang baboy-ramo, isang ṛśya na antilope, isang batik-batik na usa, at isang malaking ruru. Kinuha nila agad ang dalisay na karne, at pagsapit ng dapithapon ay nagtungo sila sa isang punò upang doon magpalipas ng gabi.