Sarga 60

Verse 1

ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।

Pagkaraan, si Kausalyā—nanginginig nang paulit-ulit na wari’y sinapian ng espiritu, at tila nawalan ng ulirat sa lupa—ay nagsalita sa kutsero (Sumantra).

Verse 2

नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।

Dalhin mo ako sa kinaroroonan ni Rāma na mula sa angkan ng Kakutstha—kung saan naroon si Sītā at si Lakṣmaṇa. Kung wala sila, ni isang sandali man ay hindi ko nanaising mabuhay rito.

Verse 3

निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।

Ibalik agad ang karwahe, at isama mo rin ako sa gubat ng Dandaka. Kung hindi ko sila masusundan, tutungo ako sa tahanan ni Yama—sa kamatayan.

Verse 4

बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।

Pagkatapos, ang kutsero, magkasalikop ang mga palad, ay nagsalita upang aliwin ang reyna; nanginginig at napuputol ang tinig, sinasakal ng bugso ng luha.

Verse 5

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।

Iwan mo na ang dalamhati, ang pagkalito, at ang pagkabagabag na bunga ng sakit. Itataboy ni Raghava ang mga paghihirap at maninirahan sa gubat.

Verse 6

लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।

At si Lakshmana rin—mapagpigil sa sarili at nakaaalam ng dharma—ay naglilingkod sa paanan ni Rama sa gubat, at sa gayon ay nagkakamit ng banal na gantimpala para sa kabilang buhay.

Verse 7

विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।

Kahit sa ilang na gubat, si Sītā—na doo’y tumira na wari’y sariling tahanan—ay panatag at walang takot, sapagkat ang kanyang isip ay lubos na nakalagak kay Rāma.

Verse 8

नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।

Sa kaniya, ni ang pinakapinong bakas ng panghihina ng loob ay hindi ko man lamang makita; sa akin, si Vaidehī ay wari’y marunong na sa pamumuhay na malayo sa tahanan.

Verse 9

नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।

Kung paanong noon ay nalulugod siya sa mga hardin at luntiang pasyalan ng lungsod, gayon din ngayon si Sītā ay nagagalak kahit sa mga ilang at tahimik na gubat.

Verse 10

बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।

Si Sītā—na may mukhang tulad ng batang buwan—ay iniaasa ang buong diwa kay Rāma; at bagama’t nasa ilang na gubat, nagagalak siya roon na parang bata, tapat na sādvī.

Verse 11

तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।

Sapagkat ang puso niya’y nakatuon sa kanya, at ang mismong buhay niya’y nakasalalay sa kanya; kung wala si Rāma, maging ang Ayodhyā ay magiging gubat para sa kanya.

Verse 12

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।

Ang Vaidehī, pagkakita sa mga nayon at lungsod, sa agos ng mga ilog, at sa sari-saring punò, ay palaging nagtatanong tungkol sa mga iyon; at matapos magtanong kay Rāma o kay Lakṣmaṇa, nalalaman ni Jānakī ang lahat—na wari’y naninirahan sa isang harding-pasyalan, isang krośa lamang ang layo sa Ayodhyā.

Verse 13

परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।

Ang Vaidehī, pagkakita sa mga nayon at lungsod, sa agos ng mga ilog, at sa sari-saring punò, ay palaging nagtatanong tungkol sa mga iyon; at matapos magtanong kay Rāma o kay Lakṣmaṇa, nalalaman ni Jānakī ang lahat—na wari’y naninirahan sa isang harding-pasyalan, isang krośa lamang ang layo sa Ayodhyā.

Verse 14

इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।

Ito lamang ang natatandaan ko: bigla siyang nagsambit ng ilang salita na may kinalaman kay Kaikeyī; ngunit kung ano yaon, hindi na ngayon sumasagi sa aking isip.

Verse 15

ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।

Ngunit, isinasantabi ang mga salitang yaon na nasambit sa di-sinasadya, ang kutsero ay nagsalita sa reyna ng banayad at nakaaaliw na pananalitang magpapaginhawa sa kanya.

Verse 16

अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।

Ang ningning ni Vaidehī, na tulad ng sinag ng buwan, ay hindi kumukupas—kahit sa pagod ng daan, sa hagibis ng hangin, sa pagmamadali ng paglalakbay, o sa init ng araw.

Verse 17

सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।

Ang mukha ni Vaidehī, ng mapagbigay na ginang na yaon, ay tulad ng ganap na buwan at kahawig ng lotus na may sandaang talulot; hindi ito nanginginig ni nalalanta.

Verse 18

अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।

Hanggang ngayon, ang kanyang mga paa—bagaman hindi na tinina ng pulang lak—ay wari’y may pamumula pa rin, at kumikislap na tulad ng mga usbong ng lotus.

Verse 19

नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।

Maging ngayon, si Vaidehi—dahil sa pag-ibig sa kanya’y isinantabi ang mga alahas—ay lumalakad na may banayad na ganda, na wari’y mapaglarong pagsayaw; at ang kanyang mga pulseras sa bukung-bukong ay marahang tumutunog sa bawat hakbang.

Verse 20

गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।

Naninirahan sa gubat, kahit makita ang elepante, leon, o tigre, hindi siya dinadalaw ng takot—sapagkat kumupkop siya sa mga bisig ni Rāma.

Verse 21

न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।

Hindi sila dapat kaawaan—ni ikaw man ay hindi dapat kaawaan, ni maging ang hari. Sapagkat ang ganitong asal ay mananatiling itinatag sa daigdig magpakailanman.

Verse 22

विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।

Iwinaksi ang dalamhati, payapa ang kalooban; matatag sa landas na itinakda ng mga dakilang rishi, nalulugod sa gubat at nabubuhay sa mga bungang-ligaw—tinutupad nila ang banal na pangako ng kanilang ama.

Verse 23

तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।

Gayunman, kahit pinipigil ng kutserong angkop magsalita, ang reyna—pinahihina ng pighati sa anak—ay hindi tumigil sa pagdaing: “Mahal ko!”, “Anak ko!”, at “O Rāghava!”