Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः।।2.21.1।।

Habang tumatangis si Kausalya, ang ina ni Rama, si Lakshmana—na siya ring nahahapis—ay nagsalita sa kanya ng mga salitang angkop sa sandaling iyon.

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः।।2.21.2।।

O marangal na ginang, kahit sa akin ay hindi ito katanggap-tanggap—na si Raghava ay magtungo sa kagubatan, na iniiwan ang kasaganaan ng kaharian, dahil lamang sa siya ay nagpadala sa mga salita ng isang babae.

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः।।2.21.3।।

Nalilihis ang paghatol, matanda, at sinasalakay ng mga pagnanasa sa pandama—alipin ng pita at inuudyukan—ano pa ang hindi masasabi ng hari?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः।।2.21.4।।

Wala akong nakikitang kasalanan kay Rāghava, ni anumang gayong pagkukulang, na magpapatuwid sa pagpapatapon sa kanya mula sa kaharian upang manirahan sa gubat.

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्।।2.21.5।।

Wala akong nakikitang sinuman sa mundong ito—kahit kaaway, kahit yaong natalo na—na magsasalita ng anumang kapintasan niya, kahit sa likuran man lamang.

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्।।2.21.6।।

Sino ang tatalikod sa dharma at, nang walang dahilan, tatalikuran ang isang anak na tulad ng diyos—tuwid, mapagpigil sa sarili, at minamahal maging ng kanyang mga kaaway?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्।।2.21.7।।

Anong anak, na inaalala ang wastong asal ng mga hari, ang maglalagay sa puso ng ganitong salita ng isang haring wari’y nagbalik sa pagkasanggol?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्।।2.21.8।।

Bago pa man may sinumang makaalam sa bagay na ito, akuin mo ang pamamahala na nasa iyong sariling kapangyarihan—kasama ang aking pagsuporta.

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः।।2.21.9।।

O Rāghava, kung ako’y nasa iyong tabi, may hawak na pana at nagbabantay sa iyo—sino ang makapangangahas gumawa ng anumang labis laban sa iyo, habang ikaw ay nakatindig na parang si Kṛtānta, ang Kamatayan?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये।।2.21.10।।

O pinakamahusay sa mga tao, kung ang buong Ayodhya ay tumayo laban sa iyo nang may poot, gagawin kong walang tao ang buong lungsod na ito gamit ang aking matatalim na palaso.

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते।।2.21.11।।

At sinumang pumanig kay Bharata—o sinumang naghahangad ng kanyang kapakanan—papatayin ko silang lahat; sapagkat ang mahihina ay talagang niyuyurakan nang may paghamak.

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि।।2.21.12।।

Kung ang aming ama—naudyukan ni Kaikeyī at naging masama—ay tunay na naging kaaway namin, kung gayon, nang walang pagsasaalang-alang sa ugnayang-dugo, siya’y pigilan, itali at ikulong, o kung kailangan, patayin.

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्।।2.21.13।।

Kahit ang guro man—kung nalulunod sa pagmamataas, di nakikilala ang dapat at di dapat, at lumilihis sa masamang landas—nararapat ituwid; sa gayong kalagayan, tungkulin ang pagdidisiplina.

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव।।2.21.14।।

O pinakamainam sa mga lalaki, sa anong lakas—o sa anong dahilan—umaasa ang haring ito upang ibigay kay Kaikeyī ang kahariang ito na nararapat na sa iyo?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन।।2.21.15।।

O tagapagpigil ng mga kaaway, matapos niyang pukawin ang sukdulang alitan mula sa iyo—at mula rin sa akin—anong kapangyarihan niya upang ipagkaloob ang maharlikang kapalaran kay Bharata?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे।।2.21.16।।

O ina, sa katotohanan, buong puso akong tapat at mapagmahal sa aking kapatid. Isinusumpa ko sa iyo sa aking katotohanan, sa aking pana, at sa bisa ng aking mga handog at mga sakripisyong inialay.

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय।।2.21.17।।

O ina, tiyakin mo ito nang maaga: kung si Rama ay pumasok sa naglalagablab na apoy o sa kagubatan, ako ay mauunang pumasok doon.

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु।।2.21.18।।

Sa pamamagitan ng aking tapang ay papawiin ko ang iyong lungkot, tulad ng sumisikat na araw na pumapawi sa kadiliman. Masdan mo, O ina, ang aking lakas—at hayaang masdan din ito ni Raghava.

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा।।2.21.19।।

Nang marinig ang mga salitang ito ng dakilang kaluluwang si Lakshmana, si Kausalya—na umiiyak at lulugo-lugo sa hapis—ay nagsalita kay Rama.

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते।।2.21.20।।

Anak ko, narinig mo ang sinabi ng iyong kapatid na si Lakshmana. Kung ito ay kalugod-lugod sa iyo, gawin mo ang anumang sa tingin mo ay nararapat gawin sa bagay na ito.

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः।।2.21.21।।

Matapos pakinggan ang mga hindi makatarungang salita na binigkas ng aking kaagaw, hindi nararapat na iwan mo ako rito, na sinusunog ng hapis, at umalis sa lugar na ito.

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्।।2.21.22।।

O nakaaalam ng dharma—kung tunay mong nais isabuhay ang katuwiran bilang pinakamatwid, manatili ka rito at maglingkod sa akin; isagawa mo ang walang kapantay na dharma.

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः।।2.21.23।।

O anak, sa paninirahang may pagpipigil sa sariling tahanan at sa paglilingkod sa ina, si Kāśyapa—na may dakilang tapas—ay nakaabot sa langit.

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्।।2.21.24।।

Kung paanong ang hari ay karapat-dapat sa iyong mapitagang paggalang, gayon din ako. Hindi kita pinahihintulutan; hindi ka dapat umalis mula rito patungong gubat.

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्।।2.21.25।।

Sa pagkawalay sa iyo, walang saysay sa akin ang buhay o kaligayahan man. Para sa akin, higit na mabuti ang makasama ka, kahit damo lamang ang kainin.

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्।।2.21.26।।

Kung ikaw ay tutungo sa gubat at iiwan akong nilalamon ng dalamhati, dito ako magsasagawa ng pag-aayuno hanggang kamatayan; sapagkat hindi ko tunay na makakayang mabuhay.

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः।।2.21.27।।

Pagkatapos, anak ko, mararating mo ang impiyernong bantog sa daigdig—gaya ng karagatan, panginoon ng mga ilog, na nagkamit ng kasalanang tulad ng pagpatay sa brahmana dahil sa kawalan ng dharma.

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्।।2.21.28।।

Pagkaraan, si Rāma—matatag sa dharma—ay nagsalita sa kanyang inang si Kausalyā, na abang-aba at tumatangis, ng mga salitang kaayon ng katuwiran.

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्।।2.21.29।।

Wala akong lakas upang suwayin ang salita ng aking ama. Yumuyuko akong may pagpupugay at nakikiusap sa iyo; nais kong pumaroon sa gubat.

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता।।2.21.30।।

Maging ang pantas na si Kandu—marunong, batid ang dharma at namumuhay sa mahigpit na panata—ay pumatay ng isang baka, upang tuparin lamang ang salita ng kanyang ama.

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः।।2.21.31।।

At noon, sa ating sariling angkan, ang mga anak ni Sagara—na naghuhukay sa lupa sa utos ng kanilang ama—ay nakatagpo ng kakila-kilabot na kamatayan.

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा।।2.21.32।।

Si Rama Jamadagnya (Parasurama) mismo, bilang pagsunod sa salita ng kanyang ama, ay pinutol ang kanyang sariling inang si Renuka sa kagubatan gamit ang isang palakol.

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्।।2.21.33।।

O Devi, ang mga ito—at marami pang ibang lalaking tulad ng diyos—ay tumupad sa salita ng kanilang ama; kaya ako rin ay magtatagumpay sa hangarin ng aking ama.

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः।।2.21.34।।

Sa katunayan, O Devi, hindi lamang ako ang tumutupad sa utos ng isang ama; ang mga binanggit ko sa iyo ay ginawa rin ito.

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते।।2.21.35।।

Hindi ako nagmumungkahi sa iyo ng bagong 'dharma' na labag sa itinatag na kaugalian; sinusunod ko ang mismong landas na inaprubahan at nilakaran ng ating mga ninuno.

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते।।2.21.36।।

Kaya ito ang tungkulin kong dapat gampanan, at sa daigdig na ito’y aking isasagawa—hindi sa ibang paraan; sapagkat walang sinuman, tunay, ang nalilihis sa dharma sa pagtupad sa salita ng ama.

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्।।2.21.37।।

Pagkasabi nito sa kanyang ina, muling kinausap ni Rāma si Lakṣmaṇa—ang pinakadakila sa mga bihasa sa pananalita at ang pinakamahusay sa lahat ng mamamana.

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्।।2.21.38।।

O Lakṣmaṇa, batid ko ang iyong walang kapantay na pagmamahal sa akin; batid ko rin ang iyong kagitingan, ang tibay ng iyong loob, at ang iyong di-matitinag na ningning.

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च।।2.21.39।।

O Lakṣmaṇa na may mapalad na palatandaan, ang dalamhati ng aking ina ay dakila at di-masukat, sapagkat hindi niya naunawaan ang tunay na layon ng katotohanan at pagpipigil-sa-sarili.

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्।।2.21.40।।

Sapagkat ang dharma ang pinakamataas sa daigdig, at ang katotohanan ay matatag na nakasalig sa dharma. At ang dakilang utos ng aking ama ay nakaugat sa dharma.

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता।।2.21.41।।

At kapag minsan nang ipinangako ang salita—sa ama, sa ina, o sa isang brāhmaṇa—ang nananatiling kumakapit sa dharma, O bayani, ay hindi dapat hayaang mawalan ng saysay ang pangakong iyon.

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः।।2.21.42।।

Kaya hindi ko magagawang suwayin ang utos ng aking ama. Sapagkat dahil lamang sa salita ng aking ama, O bayani, ako’y naudyukan ni Kaikeyī (tungo sa pagkatapon).

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्।।2.21.43।।

Kaya talikuran mo ang hamak na udyok na ito—kahit magmukha man itong tungkulin ng kṣatriya. Kumapit ka sa dharma; huwag kang tumungo sa marahas na kalupitan. Sundin ang aking paghatol.

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः।।2.21.44।।

Pagkasabi nito sa kanyang kapatid dahil sa pag-ibig, si Rāma—ang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa—ay muling nagsalita kay Kausalyā, na nakatiklop ang mga kamay at nakayuko ang ulo.

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे।।2.21.45।।

Pahintulutan mo ako, O Ina at Diyosa, na umalis mula rito patungo sa gubat. Sa aking mismong buhay ay isinusumpa at itinatali kita—ipagkaloob mo sa akin ang mga basbas at mga ritwal na nagdudulot ng kagalingan at kapayapaan.

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम्।।2.21.46।।

Kapag natupad ko na ang aking panata, babalik akong muli mula sa gubat patungo sa lungsod—gaya ng maharlikang rishi na si Yayāti noong unang panahon, na matapos mahulog mula sa langit ay muling nakamtan iyon.

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः।।2.21.47।।

Pigilan mo nang may karunungan ang iyong dalamhati sa iyong puso, Ina; huwag kang magdalamhati. Matapos kong tuparin ang salita ng aking ama, babalik akong muli rito mula sa paninirahan sa gubat.

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः।।2.21.48।।

Sa iyo, sa akin, kay Vaidehī, kay Lakṣmaṇa, at kay Sumitrā—nararapat tayong tumindig sa utos ng aking ama. Ito ang walang hanggang dharma.

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम्।।2.21.49।।

Ina, itigil mo na ang mga paghahanda, at pigilin ang dalamhati sa iyong puso; nawa’y tanggapin at sundin bilang landas ng dharma ang aking matuwid na pasya na manirahan sa gubat.

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य मातासुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच।।2.21.50।।

Nang marinig ng ina ang kanyang mga salita—matatag sa dharma, di-natitinag at di-nanghihina—ang reyna, na wari’y muling nagkamalay mula sa kamatayan, ay tumitig kay Rama at muling nagsalita.

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च।न त्वाऽनुजानामि न मां विहायसुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम्।।2.21.51।।

Gaya ng iyong ama sa iyo, anak, gayon din ako—guro mo sa aking tungkuling-dharma at sa aking mapagmahal na puso. Hindi kita pinahihintulutan; hindi mo nararapat na umalis nang ganito, na iniiwan akong lubhang nagdurusa.

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मेलोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात्।।2.21.52।।

Ano ang saysay ng buhay ko rito kung wala ka? Ano rin ang saysay ng langit, ng mga handog sa mga ninuno, o maging ng ambrosia? Para sa akin, kahit isang sandali ng iyong pagdalo ay higit kaysa sa buong daigdig ng mga nabubuhay na wala ka.

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानोमहागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः।।2.21.53।।

Nang marinig ni Rama ang kaawa-awang panaghoy ng kanyang ina, lalo siyang nag-alab sa loob—gaya ng isang dambuhalang elepanteng itinataboy palayo sa daan ng mga taong may nagliliyab na sulo.

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्।।2.21.54।।

Nakatindig sa dharma, nagsalita siya ng mga salitang angkop sa katuwiran sa kanyang ina—halos nawalan ng malay sa dalamhati—at kay Saumitri na sinusunog ng pagdurusa; sa sandaling yaon, siya lamang ang makapagsasalita nang nararapat.

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम्।।2.21.55।।

Lakshmana, lagi kong nalalaman ang iyong debosyon at ang iyong kagitingan; ngunit nang hindi mo siniyasat ang aking layon, ikaw—kasama ng aking ina—ay nagdudulot sa akin ng matinding pighati.

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा।।2.21.56।।

Minamahal kong kapatid, sa mundong ito ang dharma, artha, at kāma ay sinusukat ayon sa mga bungang sumisibol mula sa dharma. Sa landas na pinili ko, naroroon ang tatlo—walang alinlangan—gaya ng tapat na pagsunod ng asawa at ng minamahal na ligaya ng isang inang pinagpala ng mabubuting anak.

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता।।2.21.57।।

Ngunit kapag hindi maisasabay na maitatag ang tatlong layunin, dapat tahakin ang landas na nagtitiyak sa dharma. Sapagkat sa mundong ito, hinahamak ang labis na nahuhumaling sa yaman, at ang pamumuhay na pinatatakbo ng pagnanasa ay hindi pinupuri ng marurunong.

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धःक्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मंकस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः।2.21.58।।

Anumang gawain na iutos ng guro, ng hari, ng ama, o ng nakatatanda—maging mula sa galit, sa tuwa, o kahit sa pagnanasa—dapat itong isagawa, na tinitingnan bilang dharma. Sino ang hindi susunod, maliban na lamang kung siya’y may pusong malupit?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमामकर्तुं सकलां यथावत्।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगेदेव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः।।2.21.59।।

Tunay, mahal ko, hindi ko magagawang suwayin ang pangakong ito ng aking ama, kundi tuparin ito nang buo at ayon sa ipinangako. Sapagkat sa pag-uutos siya ang aming guro; at sa reyna (aking ina) siya ang kanyang asawa—ang kanyang kanlungan at ang kanyang dharma.

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

Habang nabubuhay pa ang haring makatarungan—lalo na’t siya’y nananatili sa sariling landas ng dharma—paano makaaalis ang Reyna na kasama ko rito, na wari’y isang babaeng balo?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तंकुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः।।2.21.61।।

Kaya, O Ina, pahintulutan mo ako sa pag-alis ko patungong gubat; isagawa mo para sa akin ang mga pagpapala at mga ritwal ng kagalingan, upang sa pagwawakas ng takdang panahon ay makabalik akong muli—gaya ni Yayāti na muling nagbalik sa kapangyarihan ng katotohanan.

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।अदीर्घकाले न तु देवि जीवितेवृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः।।2.21.62।।

Hindi ko itatapon sa likuran ang dakilang karangalang ito dahil lamang sa kaharian. Sa buhay na ito na di nagtatagal, O Ina, hindi ko pipiliing kamtin ngayon ang munting lupaing ito sa pamamagitan ng adharma.

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनंचकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्।।2.21.63।।

Pinapayapa ang kanyang ina, ang pinakadakila sa mga lalaki—matatag sa tapang at pasyang tumungo sa Daṇḍaka—ay saka mahigpit na pinayuhan ang nakababatang kapatid nang malinaw ang layon; at sa pusong may debosyon, inikot niya nang pakanan ang kanyang ina.