Sarga 33

Verse 1

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ।।।।

Matapos maghandog ng saganang yaman bilang kawanggawa sa mga brāhmaṇa, ang dalawang Rāghava—kasama si Sītā—ay nagtungo upang makita ang kanilang ama, si Daśaratha.

Verse 2

ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे।मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते।।।।

Pagkaraan, nang mahawakan na ang dalawang sandatang mahirap titigan sa ningning, lalo pa silang nagliwanag—pinalamutian at ginayakan ni Sītā ng mga kuwintas ng bulaklak at mga taling pamumulaklak.

Verse 3

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्।।।।

Pagkaraan, ang mayayamang mamamayan ay umakyat sa mga palasyo at mararangyang tahanan, sa mga tuktok at matatayog na terasa ng mga gusaling maraming palapag; at doon, sa pusong mabigat at tila walang kibo sa dalamhati, sila’y tumingin.

Verse 4

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम्।।।।

Sapagkat ang mga lansangan, siksik sa napakaraming tao, ay hindi na madaanan; kaya ang mga tao, lugmok sa dalamhati, ay umakyat sa mga mansiyon at minasdan si Rāghava.

Verse 5

पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा।ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः।।।।

Nang makita nila si Rāma na naglalakad, walang maharlikang payong, ang mga tao—na ang puso’y tinamaan ng matinding lungkot—ay nagsalita ng sari-saring pananalita.

Verse 6

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः।।।।

Ang sinumang sinusundan noon ng dakilang hukbong apat na sangay sa kanyang paglalakbay—ngayon, habang siya’y nag-iisa, si Lakṣmaṇa lamang ang sumusunod, kasama si Sītā.

Verse 7

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः।नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात्।।।।

Bagaman batid niya ang tamis ng maharlikang kasaganaan at siya’y tagapagkaloob ng ninanais ng mga tao, si Rāma—dahil sa paggalang sa dharma—ay ayaw gawing sinungaling ang kanyang ama sa salita nito.

Verse 8

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः।।।।

Siya na noon ay halos di masilayan kahit ng mga nilalang na lumilipad sa himpapawid—ngayon, ang mismong si Sītā ay nakikita ng mga taong naglalakad sa maharlikang lansangan.

Verse 9

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णताम्।।।।

Si Sītā, sanay sa mababangong pahid at sa pulang sandal na ipinapahid, ay haharap ngayon sa ulan, init, at lamig—na agad magpapaputla sa kanyang kutis.

Verse 10

अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते।न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति।।।।

Tunay ngang ngayon si Daśaratha’y nagsasalita na wari’y sinapian ng isang madilim na puwersa; sapagkat ang isang hari’y hindi nararapat magpatapon sa sariling minamahal na anak.

Verse 11

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्।किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्।।।।

Paano maipapatapon sa pagkatapon kahit ang anak na walang kagandahang-asal? Lalong hindi si Rāma, na sa kanyang dalisay na pag-uugali’y napagwagi ang buong daigdig.

Verse 12

अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः।राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्।।।।

Ang di-pananakit, habag, pagkatuto, mabuting asal, pagpipigil ng mga pandama, at panloob na kapayapaan—ang anim na birtud na ito ang nagpapaganda kay Rāghava, ang pinakadakila sa mga tao.

Verse 13

तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्।।।।

Kaya sa pananakit sa kanya, ang mga mamamayan ay labis na nagdurusa—gaya ng mga nilalang sa tubig sa tag-init kapag natuyo ang mga tubig.

Verse 14

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः।।।।

Kapag siya—ang Panginoon ng daigdig—ay nagdurusa, ang buong daigdig ay nagdurusa kasama niya; gaya ng punong may bulaklak at bunga na bumabagsak kapag tinamaan ang ugat.

Verse 15

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः।।।।

Siya, ang maningning at diwa ng dharma, ang tunay na ugat ng sangkatauhan; ang ibang tao’y gaya ng mga bulaklak, bunga, dahon, at mga sanga nito.

Verse 16

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः।गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः।।।।

Tayo, gaya ni Lakṣmaṇa, ay sumunod nang madali kay Rāghava habang siya’y lumalakad—kasama ang ating mga asawa at mga kamag-anak—sa alinmang landas na kanyang tahakin.

Verse 17

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्।।।।

Iwan natin ang mga hardin, ang mga bukirin, at ang mga tahanan; sa iisang lungkot at iisang ligaya, sumunod tayo kay Rāma na matuwid at maka-dharma.

Verse 18

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।।।

Hayaan si Kaikeyī ang magmay-ari ng mga bahay na ating iiwan—mga bahay na winasak ang mga looban, nahukay ang mga nakatagong yaman, naagaw ang salapi at butil, at lubusang napagkaitan ng saysay. Mabalot man sila ng alikabok, talikdan ng mga diyos, salakayin ng mga daga at tabunan ng kanilang mga lungga; mawalan ng tubig at usok sa kusina, hindi winalisan; tumahimik ang mga handog, pagsamba, mantra, paghahandog sa apoy, at pagbigkas—gaya ng mga tahanang winasak ng taggutom, na nagkalat ang basag-basag na sisidlan—ang gayong mga tahanan ay mapasakanya.

Verse 19

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Hayaan si Kaikeyī ang magmay-ari ng mga bahay na ating iiwan—mga bahay na winasak ang mga looban, nahukay ang mga nakatagong yaman, naagaw ang salapi at butil, at lubusang napagkaitan ng saysay. Mabalot man sila ng alikabok, talikdan ng mga diyos, salakayin ng mga daga at tabunan ng kanilang mga lungga; mawalan ng tubig at usok sa kusina, hindi winalisan; tumahimik ang mga handog, pagsamba, mantra, paghahandog sa apoy, at pagbigkas—gaya ng mga tahanang winasak ng taggutom, na nagkalat ang basag-basag na sisidlan—ang gayong mga tahanan ay mapasakanya.

Verse 20

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Nawa’y lisanin ng lahat ng mababangis na hayop na may pangil ang kanilang mga yungib, at ang mga ibon at hayop ang mga dalisdis ng bundok; nawa’y ang mga elepante at mga leon, sa takot sa aming pagdating, ay lumikas sa kanilang mga gubat. Pagkaraan, nawa’y pasukin nila ang aming iniwan at lisanin ang mga pook na ngayo’y aming tinatahanan.

Verse 21

समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18।।रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।मूषकैःपरिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च।।2.33.19।।अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च।।2.33.20।।दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।अस्मात्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।।2.33.21।।

Nawa’y ang lupain na pinamumugaran ng mga ahas, mababangis na hayop, at mga ibon—na kumakain ng damo, laman, at bunga—ay angkinin ni Kaikeyī, kasama ang kanyang anak at mga kamag-anak. Kami nama’y maninirahang payapa at nasisiyahan sa gubat, kasama si Rāghava.

Verse 22

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्।।।।

Saanman pumaroon si Rāghava, yaon ang maging ating lungsod—ang gubat na iyon; at ang lungsod na ating tinalikdan ay maging gubat.

Verse 23

बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा वनानि च।।।।अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च।

Nawa’y lisanin ng lahat ng mababangis na hayop na may pangil ang kanilang mga yungib, at ang mga ibon at hayop ang mga dalisdis ng bundok; nawa’y ang mga elepante at mga leon, sa takot sa aming pagdating, ay lumikas sa kanilang mga gubat. Pagkaraan, nawa’y pasukin nila ang aming iniwan at lisanin ang mga pook na ngayo’y aming tinatahanan.

Verse 24

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।।।

Nawa’y ang lupain na pinamumugaran ng mga ahas, mababangis na hayop, at mga ibon—na kumakain ng damo, laman, at bunga—ay angkinin ni Kaikeyī, kasama ang kanyang anak at mga kamag-anak. Kami nama’y maninirahang payapa at nasisiyahan sa gubat, kasama si Rāghava.

Verse 25

तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।।प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।राघवेण वने सर्वे वयं वत्स्याम निर्वृताः।।2.33.25।।

Nawa’y ang lupain na pinamumugaran ng mga ahas, mababangis na hayop, at mga ibon—na kumakain ng damo, laman, at bunga—ay angkinin ni Kaikeyī, kasama ang kanyang anak at mga kamag-anak. Kami nama’y maninirahang payapa at nasisiyahan sa gubat, kasama si Rāghava.

Verse 26

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्।।।।

Sa gayon, narinig ni Rāma ang sari-saring pananalitang binigkas ng iba’t ibang tao; ngunit kahit narinig niya ang mga iyon, hindi natinag ang kanyang isip sa kanyang pasya.

Verse 27

स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्।अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः।।।।

Ngunit ang matuwid na may banal na diwa—makapangyarihan na wari’y lasing na elepante—ay lumapit sa palasyo ng kanyang ama, na sa malayo’y kumikislap na parang tuktok ng Bundok Kailāsa.

Verse 28

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः।।।।

Pagpasok niya sa palasyong hari na pinaglilingkuran at binabantayan ng mga mandirigmang disiplinado, nakita niya si Sumantra na nakatayo sa di-kalayuan, lugmok at malungkot.

Verse 29

प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।जगाम रामः पितरं दिदृक्षुःपितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः।।।।

Bagaman nakita niya ang mga tao noon na nagdurusa, hindi ipinakita ni Rāma ang sariling dalamhati; na wari’y nakangiti, siya’y nagpunta upang makita ang kanyang ama, nagnanais tuparin nang wasto ang utos ng ama.

Verse 30

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मारामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्।व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रंपितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्।।।।

Sa unang pagkakataon, ang dakilang si Rāma, anak ng angkan ni Ikṣvāku, na patungong gubat na may anyong nababalot ng dalamhati, ay huminto; at nang makita si Sumantra, tumigil siya upang maipabatid sa kanyang ama ang kanyang pagdating.

Verse 31

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलःवनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे।।।।

Ngunit si Rāghava, mapagmahal sa dharma at matatag ang pasiya na pumasok sa gubat ayon sa utos ng kanyang ama, nang makita si Sumantra ay nagsabi: “Ipaalam mo sa hari ang aking pagdating.”