Sarga 36

Verse 1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः।।।।

Pagkaraan, si Daśaratha, supling ng Ikṣvāku—pinahihirapan sa bagay na ito ng kanyang panata—ay muling-muli’y huminga nang malalim; at may luha sa mga mata, nagsalita siya ng mga salitang ito kay Sumantra.

Verse 2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्।।।।

O kutsero, ihanda agad ang hukbo—ganap sa apat na sangay at saganang suplay—upang sumama kay Rāghava sa kanyang paglalakbay.

Verse 3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः।।।।

Nawa’y magbigay-karangalan sa prusisyon ng prinsipe—na maayos na nakahanay—ang mga babaeng nabubuhay sa ganda, ang matatamis magsalita, at ang mayayamang mangangalakal na lantad ang kanilang paninda.

Verse 4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।

At yaong mga nabubuhay sa paglilingkod sa kanya, at ang matatapang na kabataang kasama niyang maglibang—bigyan mo sila ng sari-saring kaloob at italaga mo rin sila rito (sa pagsunod).

Verse 5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः।।।।

Sumunod kay Kākutstha ang mga pangunahing sandata, ang mga mamamayan at bantay, at ang mga karwahe; at sumama rin ang mga mangangaso at mga tagapaglakbay sa gubat na sanay sa mga landas ng kagubatan.

Verse 6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति।।।।

Pumapatay ng mga usa at mga elepante, umiinom ng pulot na natatagpuan sa gubat, at tumitingin sa sari-saring mga ilog—sa gayong ligaya sa ilang, hindi na niya maaalala ang kaharian.

Verse 7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने।।।।

Anumang imbakan ng bigas at anumang kabang-yaman na akin—hayaan mong kapwa iyon ay sumunod kay Rāma habang siya’y nananahan sa nag-iisang gubat.

Verse 8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने।।।।

Sa pagsasagawa ng mga yajña sa mga banal na lupain, at sa pagbibigay ng nararapat na dakṣiṇā, at sa pakikipagtipon sa mga rishi, mamumuhay siya nang masaya sa gubat.

Verse 9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ।।।।

“Si Bharata, ang makapangyarihang bisig, ang mamahala sa Ayodhyā; at si Rāma, ang marangal, ay maipagkalooban nang wasto ng lahat ng kaginhawahan”—gayong pasya ang sinabi.

Verse 10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम्।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत।।।।

Nang magsalita nang gayon ang Kakutstha na si Daśaratha, sinaklot ng takot si Kaikeyī; natuyo at namutla ang kaniyang mukha, at pati ang kaniyang tinig ay nabulunan.

Verse 11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।।।

Lugmok at nanginginig sa pangamba, at tuyong-tuyo ang mukha, hinarap ni Kaikeyī ang hari at nagsalita.

Verse 12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते।।।।

O matuwid na hari, hindi tatanggapin ni Bharata ang isang kahariang iniwan ng mga tao—hungkag at walang tamis—gaya ng alak na naubos na ang katas at bisa.

Verse 13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्।।।।

Habang si Kaikeyī—itinapon ang hiya—ay nagsasalita ng lubhang malulupit na salita, sumagot si Haring Daśaratha sa reyna na may malalaking mata.

Verse 14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः।।।।

O masamang babae, matapos mo akong ipasan sa pamatok ng pasanin, bakit mo pa ako tinutulak habang hinihila ko ito? O di-mararangal—kung sinimulan mo ang gawang ito, bakit hindi mo ako pinigil sa simula pa lamang?

Verse 15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्।।।।

Nang marinig ang mga salitang iyon na puspos ng poot, si Kaikeyī—ang marikit na ginang—ay lalo pang nag-alab, at ganito ang sinabi niya sa hari.

Verse 16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत्।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति।।।।

Sa sarili mong angkan, si Sagara ay pinalayas ang panganay na anak—na tanyag bilang Asamañja. Gayon din, nararapat na ipadala si Rāma palayo sa gayong paraan.

Verse 17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत।।।।

Nang masabihan nang gayon, si Haring Daśaratha ay nasabi lamang, “Nakakahiya!” Nahiya ang lahat ng naroon—ngunit siya (si Kaikeyī) ay hindi nakaunawa.

Verse 18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।

Naroon ang isang matandang mataas na ministro, si Siddhārtha ang pangalan, dalisay ang asal at lubhang iginagalang ng hari; siya’y nagsalita ng ganitong mga salita kay Kaikeyī.

Verse 19

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान्।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः।।।।

Si Asamañja, masama ang isip, ay dinadakma ang mga batang naglalaro sa daan at sa kanyang aliw ay inihahagis sila sa tubig ng Sarayū.

Verse 20

तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन।।।।

Nang makita iyon, ang lahat ng taga-lungsod, nagngangalit, ay nagsalita sa hari: “O tagapagpalago ng kaharian, pumili ng isa: si Asamañja lamang, o kami.”

Verse 21

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम्।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्।।।।

Pagkaraan, sinabi ng hari sa kanila, “Ano ang dahilan ng takot na ito?” At nang tanungin ng hari, ang mga nasasakupan ay sumagot ng ganitong mga salita.

Verse 22

डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते।।।।

“Ang taong ito, baliw ang isip, ay itinatapon sa Sarayū ang aming maliliit na anak na naglalaro; at sa tinding kamangmangan ay nagkakamit siya ng di-matatawarang galak.”

Verse 23

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया।।।।

Nang marinig ng narādhipa ang mga salita ng kanyang mga nasasakupan, upang gawin ang ikalulugod nila, itinakwil niya ang mapaminsalang anak na iyon.

Verse 24

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता।।।।

Mabilis siyang isinakay ng ama sa karuwahe, kasama ang kanyang asawa at lahat ng kanilang dalang gamit; at iniutos niya sa sariling mga tauhan: “Ang taong ito’y ipatapon habang-buhay.”

Verse 25

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत्।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्।।।।

Dala ang pala at ang basket, nagpagala-gala siya sa lahat ng dako, naghuhukay maging sa mga kuta ng kabundukan—na wari’y isang taong tatak ng masamang gawa.

Verse 26

इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते।।।।

“Ganyan itinakwil ng haring Sagara—tunay na lubhang matuwid—ang taong iyon. Ano ngang kasalanan ang nagawa ni Rāma upang siya’y pigilan at itaboy nang ganito?”

Verse 27

न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम्।।।।

Wala kaming nakikitang kahit munting kapintasan kay Rāghava. Ang anumang dungis sa kanya’y kasing-hirap hanapin ng sinasabing mantsa sa buwan.

Verse 28

अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम्।।।।

O Reyna, kung sakali mang may nakikita kang anumang pagkukulang kay Rāghava, sabihin mo ngayon nang buong katotohanan; saka lamang marapat na si Rāma’y ipatapon.

Verse 29

अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात्।।।

Ang pagtalikod sa walang-sala at matatag sa landas ng katuwiran—sa paghadlang sa dharma—ay makapapawi pa maging sa ningning ni Indra.

Verse 30

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने।।।।

Sapat na, O Reyna, ang paghadlang mo sa kapalaran at karangalan ni Rama. O magandang mukha, ingatan mo rin ang sarili mo laban sa sisi at panunuligsa ng daigdig.

Verse 31

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

Nang marinig ng hari ang mabuting payo ni Siddhartha, at lalo pang nanghihina ang kanyang tinig, nagsalita siya kay Kaikeyi sa pananalitang winasak ng dalamhati.

Verse 32

एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता।।।।

O babaeng masama ang gawi, hindi mo ibig ang salitang ito; hindi mo nalalaman ang tunay na ikabubuti—para sa akin man o sa iyong sarili. Sa pagkapit mo sa hamak na landas, ang iyong mga gawa, bunga ng masamang hangarin, ay lumihis na sa daan ng mga banal at mabubuti.

Verse 33

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामंराज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वंयथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्।।।।

Tatalikuran ko ngayon ang kahariang ito—ang ginhawa at yaman nito—at susundan ko si Rāma. Ikaw, kasama ni Haring Bharata, ay magtamasa ng paghahari ayon sa iyong nais sa mahabang panahon.