Sarga 75

Verse 1

दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।।।सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।

Pagkaraan ng mahabang panahon, tumindig ang magiting na Bharata at muling nagkamalay; at sa mga matang punô ng luha, minasdan niya ang abang kalagayan ng kanyang ina. Sa gitna ng mga ministro, sinaway niya ang kanyang ina.

Verse 2

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।।।

Hindi ko kailanman hinangad ang kaharian, ni minsan ay hindi ko ito ipinayo kahit sa aking ina. Wala akong nalalaman sa paghirang na pinangasiwaan ng hari, sapagkat ako’y naninirahan sa malayong lupain kasama si Śatrughna.

Verse 3

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।

Wala akong nalalaman tungkol sa pag-aabhiseka na inihanda ng hari, sapagkat ako’y naninirahan noon sa malayong lupain, kasama si Śatrughna.

Verse 4

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।।।

Hindi ko nalaman kailanman ang tungkol sa paninirahan sa gubat ng dakilang-loob na si Rāma, ni kung paano naganap ang pagpapatapon kay Saumitrī (Lakṣmaṇa) at kay Sītā.

Verse 5

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।।।

Habang patuloy na humahagulhol ang dakilang-loob na si Bharata, nakilala ni Kausalya ang kanyang tinig at sinabi niya ito kay Sumitra.

Verse 6

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।।।

Dumating na si Bharata, ang malayong tumanaw, anak ni Kaikeyī na ang mga gawa’y malupit. Nais kong makita ang Bharatang yaon.

Verse 7

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।।।

Pagkasabi nito kay Sumitrā, si Kausalyā—maputla, marumi, at payat—ay tumindig at nagtungo sa kinaroroonan ni Bharata, nanginginig at halos wala sa ulirat.

Verse 8

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।।।

Noon, si Bharata, ang nakababatang kapatid ni Rāma, na kasama si Śatrughna, ay nagtungo sa tahanan ni Kausalyā.

Verse 9

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।।।रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।

Pagkakita kay Kausalyā—pinahihirapan ng dalamhati, nakabuwal at halos wala sa ulirat—lumapit sina Śatrughna at Bharata, kapwa lugmok sa pighati; at habang umiiyak din sila sa kanyang pag-iyak, niyakap nila ang kagalang-galang at marangal ang puso.

Verse 10

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।।।

Matinding nagdadalamhati, sinabi ni Kausalyā kay Bharata: “Narito ang kahariang minimithi mo—nakamtan nang walang hadlang. Sa aba, si Kaikeyī ay mabilis na nakapagkamit nito para sa iyo sa pamamagitan ng isang malupit na gawa.”

Verse 11

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।

Matinding nagdadalamhati, sinabi ni Kausalyā kay Bharata: “Narito ang kahariang minimithi mo—nakamtan nang walang hadlang. Sa aba, si Kaikeyī ay mabilis na nakapagkamit nito para sa iyo sa pamamagitan ng isang malupit na gawa.”

Verse 12

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।।।

Nang ipadala ang aking anak—nakasuot ng balat ng punò—upang manirahan sa gubat, anong ‘kabutihan’ ang nakita roon ni Kaikeyī, yaong malupit ang pagtingin?

Verse 13

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।।।

Dapat din akong agad na paalisin ni Kaikeyī—sa kinaroroonan ngayon ng aking anak, si Rāma na dakila ang katanyagan, yaong may gintong pusod.

Verse 14

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।।।

O kung hindi man, ako mismo’y masayang lalakbay, kasama si Sumitrā na susunod sa akin, at ilalagay sa unahan ang banal na apoy ng agnihotra, patungo sa kinaroroonan ni Rāghava.

Verse 15

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।।।

O tunay nga, ikaw mismo ngayon ay nararapat na dalhin ako roon, sa pook na yaong tigre sa mga tao—ang aking anak—ay nagsasagawa ng mga pag-aayuno at pagtitika.

Verse 16

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।।।

Sapagkat ang malawak mong kaharian na ito—punô ng yaman at butil, at sagana sa mga elepante, kabayo, at mga karwahe—ay ipinasa sa iyo ng babae niyang iyon.

Verse 17

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।।।

Sa gayong maraming malulupit na salita siya’y sinumbatan; ang walang-salang si Bharata’y napasakit nang matindi, na wari’y sugat na tinutusok ng karayom.

Verse 18

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।।।

Noon, nalilito ang diwa, siya’y bumagsak sa kaniyang mga paa; paulit-ulit na nanaghoy, nawalan siya ng malay—at nang magbalik ang ulirat, tumindig siyang nakatigil.

Verse 19

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।।।

Habang siya’y gayong nananaghoy, nababalot ng maraming dalamhati, si Bharata noon—magkasanib ang mga palad sa paggalang—ay sumagot kay Kausalyā ng ganitong mga salita.

Verse 20

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।।।

O marangal na ginang, bakit mo ako sinisisi gayong ako’y walang alam at walang kasalanan? Batid mo ang aking malalim at matatag na pagmamahal kay Rāghava (Rāma).

Verse 21

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Huwag nawang sumibol kailanman ang gayong isip sa may talinong sumusunod sa mga śāstra: na ang aking marangal na kapatid, tapat sa katotohanan at pinakamainam sa mga banal, ay nagtungo sa pagkatapon sa pagsang-ayon ng taong iyon.

Verse 22

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa ang taong sa kaninong pagsang-ayon nagtungo sa pagkatapon ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng mga kasalanang ito: maging alipin ng pinakamasama, umihi na nakaharap sa araw, at sipain ang natutulog na baka.

Verse 23

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।।।

Nawa ang sisi ng adharma ay mapasakanya na sa kaninong payo ipinadala sa pagkatapon ang aking marangal na kapatid—gaya ng panginoong nagpapagawa sa alipin ng mabigat na gawain na walang nararapat na kabayaran.

Verse 24

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa ang kasalanan ay dumapo sa taong sa kaninong payo ipinatapon ang aking marangal na kapatid—gaya ng kasalanang tinatamo ng nagtataksil sa haring nag-iingat sa mga nasasakupan na parang sariling mga anak.

Verse 25

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।

Nawa ang gayunding adharma ay mapasakanya na sa kaninong pagsang-ayon ipinatapon ang aking marangal na kapatid—gaya ng haring kumukuha ng makatarungang ikaanim na bahagi ng buwis ngunit hindi naman pinangangalagaan ang kanyang bayan.

Verse 26

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Sumapit nawa ang kasalanan sa taong sa payo niya naipatapon ang aking marangal na kapatid—gaya ng kasalanan ng nangakong magbigay ng dakṣiṇā sa mga tapasvi sa sattrayajña, ngunit mapanlinlang na ipinagkait.

Verse 27

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Mabigo nawa sa dharmang itinataguyod ng mga banal ang taong sa payo niya naipatapon ang aking marangal na kapatid—gaya ng mandirigmang pumasok sa digmaang siksik sa elepante, kabayo, karwahe at sandata, ngunit hindi ginampanan ang nararapat niyang tungkulin.

Verse 28

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y mapahamak ang masamang-loob na taong sa payo niya naipatapon ang aking marangal na kapatid—yaong sumisira sa maselang diwa ng mga śāstra na masikap na itinuro ng marunong na guro.

Verse 29

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।।।

At nawa’y hindi niya kailanman masilayan siya—malapad ang bisig at balikat, nagniningning na gaya ng araw at buwan—na nakaupo sa trono ng kaharian, ang taong sa payo niya naipatapon ang aking marangal na kapatid.

Verse 30

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang walang-awa na sa payo niya’y naipatapon ang aking marangal na kapatid ay kumain nang walang kabuluhan—walang banal na layon—ng payasam, kṛsara (kaning may linga), at karne ng kambing; at hamakin din niya ang kanyang mga guro.

Verse 31

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa payo niya’y naipatapon ang aking marangal na kapatid ay magkasala nang sukdulan: sipain niya ang mga baka, laitin niya mismo ang mga nakatatanda at mga guro, at lubusang pagtaksilan ang kanyang mga kaibigan.

Verse 32

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।।।

Nawa’y ang masamang-loob na taong sa pagsang-ayon niya’y naipalayo ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng kasalanan ng nagtataksil sa tiwala—ibinubunyag, saanman at kaninuman, ang munting paninirang puri na lihim na sinabi sa pagtitiwala.

Verse 33

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y naipatapon ang aking marangal na kapatid ay kamuhian sa daigdig—bilang hindi tumutulong kailanman, walang utang-na-loob, tinalikuran ang wastong asal, at walang hiya.

Verse 34

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y naipatapon ang aking marangal na kapatid ay maparatangan: kahit napaliligiran sa sariling tahanan ng mga anak, asawa, at mga lingkod, siya’y kumain ng masarap na pagkain na nag-iisa.

Verse 35

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y mamatay ang taong, sa pagsang-ayon niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid, na hindi nakakamit ng karapat-dapat na asawa, walang supling, at hindi man lamang natutupad ang mga gawaing panrelihiyon na nagtataguyod ng dharma.

Verse 36

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong, sa pagsang-ayon niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid, ay magdusa sa dalamhati; at bago pa man maabot ang ganap na haba ng buhay, huwag nawa niyang makita ang sariling lahi at mga apo sa sinapupunan ng kanyang asawa.

Verse 37

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

Anumang kasalanang sinasabi ng mga kasulatan sa pagpatay sa hari, sa babae, sa mga bata at sa matatanda, at ang kasalanan sa pagtalikod sa mga umaasa sa iyo—nawa’y ang lahat ng yaon ay mapasakanya, sa pagsang-ayon niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid.

Verse 38

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong, sa pagsang-ayon niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid, ay magdala magpakailanman ng sala na tulad ng sa taong nagtataguyod sa kanyang mga umaasa sa kanya sa pamamagitan ng pakikipagkalakalan sa lākṣā, alak, karne, bakal at maging lason.

Verse 39

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong, sa pagsang-ayon niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid, ay mapatay na tumatakas sa kasagsagan ng labanan—gaya ng mandirigmang nakapangingilabot sa kaaway, subalit bumabagsak sa pag-urong sa digmaan.

Verse 40

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pahintulot niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid ay magpagala sa daigdig na balot sa basahang damit, namamalimos na tila ulol, may hawak na bungo sa kanyang palad.

Verse 41

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pahintulot niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid ay maging laging alipin ng alak, ng mga babae, at ng sugal—at madaig ng pagnanasa at poot.

Verse 42

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pahintulot niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid ay huwag nang manahan ang isip sa dharma; nawa’y kumapit siya sa adharma at mag-aksaya ng mga handog sa mga di-karapat-dapat.

Verse 43

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pahintulot niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid ay maagaw ng mga magnanakaw, sa di-mabilang na paraan, ang kanyang naipong kayamanan—sari-sari at libu-libo.

Verse 44

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y napalayas ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng yaong kasalanang itinatalaga sa natutulog sa dalawang sandhya—bukang-liwayway at dapithapon.

Verse 45

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y napalayas ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng kasalanang gaya ng sa nagsusunog ng tahanan, sa lumalapastangan sa higaan ng guro, at sa nagtatraydor sa kaibigan.

Verse 46

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y napalayas ang aking marangal na kapatid ay hindi kailanman makapaghandog ng wastong paglilingkod sa mga diyos, sa mga ninuno, at sa kanyang ina at ama.

Verse 47

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y napalayas ang aking marangal na kapatid ay mahulog—sa araw ding ito, agad-agad—mula sa daigdig ng mga banal, mula sa kanilang dangal, at mula sa mga gawang sinasang-ayunan ng mabubuti.

Verse 48

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa pagsang-ayon niya’y napalayas ang aking marangal na kapatid—mahahabang bisig at malapad ang dibdib—ay talikuran ang paglilingkod sa ina at manatiling nakatali sa mga walang saysay at walang layuning gawain.

Verse 49

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong pumayag na ang aking marangal na kapatid ay mapatapon ay mamuhay sa walang humpay na pagdurusa—may maraming anak, salat sa yaman, at pinahihirapan ng lagnat at sari-saring karamdaman.

Verse 50

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa kanyang pahintulot ay naipatapon ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng kasalanang tulad ng sumisira sa pag-asa ng mga dukhang namamalimos na nakatingala sa paghihintay, at ginagawang walang saysay ang kanilang pag-asa.

Verse 51

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa kanyang pahintulot ay naipatapon ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng kasalanang tulad ng nabubuhay sa panlilinlang: magaspang magsalita, mapanirang-puri, marumi, pusong di-matuwid, at laging nanginginig sa takot sa parusa ng hari.

Verse 52

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y ang taong sa kanyang pahintulot ay naipatapon ang aking marangal na kapatid ay magtamo ng kasalanang tulad ng masamang-loob na lumalampas at nagpapabaya sa kanyang tapat at malinis na asawa—na nakapaligo na matapos ang kanyang panahon at maingat sa wastong oras.

Verse 53

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong—sa kapahintulutan niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid—magkamit ng sala ng isang hangal na tumatalikod sa kabiyak na katuwang sa dharma at naghahangad sa mga asawa ng iba, tinalikuran ang katuwiran.

Verse 54

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong—sa kapahintulutan niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid—danasin ang gayong kapinsalaan ng kasalanan na nauukol sa isang brahmin na naputol ang angkan at gumagawa ng mabigat na kasamaan.

Verse 55

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong—sa kapahintulutan niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid—siya lamang ang tumanggap ng kasalanang nauukol sa dumudungis ng inuming tubig at gayundin sa nagbibigay ng lason.

Verse 56

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong—sa kapahintulutan niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid—magkamit ng sala ng taong marumi ang pandama na sumisira sa handog na inihanda para sa isang brahmin at gumagatas sa inahing baka na may batang guya.

Verse 57

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong—sa kapahintulutan niya’y ipinatapon ang aking marangal na kapatid—magkamit ng kasalanan ng taong, kahit may tubig, ay sa panlilinlang na malupit ay dinadaya ang uhaw na uhaw at sinasadyang ipagkait ang ginhawa.

Verse 58

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Nawa’y yaong, sa pamamagitan ng kaniyang pagsang-ayon, ang aking marangal na kapatid ay ipinatapon—mapasan ang kasalanan ng taong, kapag may pagtatalo, nanonood lamang at dahil sa pagkiling ng debosyon ay kumakapit sa isang panig, at nagtatakda ng landas na iisa ang pabor.

Verse 59

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।।।

Sa gayon ay inaliw niya si Kausalyā, na naulila sa asawa at anak; at si Bharata, ang prinsipe, na nilamon ng dalamhati, ay bumagsak sa paanan niya sa paghihirap.

Verse 60

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।।।

Samantalang si Bharata, sinusunog ng dalamhati, ay nakahandusay na halos walang malay at patuloy na nanunumpa ng mabibigat na panunumpa, nagsalita si Kausalyā ng ganitong mga salita sa kanya.

Verse 61

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।।।

Anak ko, lalo lamang lumalaki ang aking dalamhati; sapagkat sa ganyang mga panunumpa, para bang sinasakal mo ang mismong hininga ng buhay sa loob ko.

Verse 62

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।।।

Anak kong mahal, sa biyaya ng kapalaran ay hindi nalihis ang iyong loob sa dharma—gaya rin ni Lakṣmaṇa. Sapagkat tapat ka sa iyong pangako, mararating mo ang daigdig ng mga banal at matutuwid.

Verse 63

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।

Pagkasabi nito, inakay ni Kausalyā si Bharata—na labis na mapagmahal sa kapatid—at inihiga sa kanyang kandungan; niyakap niya ang makapangyarihang bisig, at umiyak nang todo, nilulunod ng matinding pighati.

Verse 64

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।

Kaya habang ang marangal na si Bharata ay humahagulgol sa matinding dalamhati, ang kanyang isipan ay nayanig at naguluhan—dahil sa pagkahilo at sa pagkakulong ng pusong nilamon ng pighati.

Verse 65

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धे: पतितस्य भूमौ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।।।।

Ang gabing yaon ay lumipas sa pighati dahil sa kanya—kay Bharata—na bumagsak sa lupa, walang malay at nalabo ang pag-unawa, paulit-ulit na humahagulgol at muli’t muling bumubuntong-hininga nang malalim at mainit.