Sarga 112

Verse 1

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम्। विस्मिता: स‌ङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः।।2.112.1।।

Namangha ang mga dakilang rishi na nagkatipon doon, nang masilayan ang nakapangingilabot na pagtatagpo ng dalawang magkapatid na kapwa may di-mapapantayang ningning.

Verse 2

अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः। तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे।।2.112.2।।

Di-nakikita ng mata, ang mga pangkat ng muni, pati ang mga siddha at mga dakilang rishi, ay nagpuri sa dalawang marangal na magkapatid na Kakutstha.

Verse 3

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ।श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे।।2.112.3।।

Mapalad nga tunay ang may dalawang anak na kapwa nakakikilala sa dharma at ang tapang ay nakaugat sa dharma; sapagkat nang marinig namin ang pag-uusap nilang dalawa, kami’y napuno ng taimtim na paghanga sa kapwa nila.

Verse 4

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः। भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: स‌ङ्गता वचः।।2.112.4।।

Pagkaraan nito, ang mga pangkat ng mga rishi—nagnanais ng madaliang pagpatay kay Daśagrīva—ay nagsalita kay Bharata, ang tigre sa mga hari, ng mga salitang pinag-isipang mabuti.

Verse 5

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः।ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे।।2.112.5।।

O ikaw na isinilang sa marangal na angkan—dakilang pantas, may dakilang asal at tanyag—tanggapin mo ang salita ni Rāma, kung iginagalang mo ang iyong ama.

Verse 6

सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः। आनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गम् दशरथो गतः।।2.112.6।।

Lagi naming ninanais na si Rāma ay manatiling walang pagkakautang sa kanyang ama; at dahil sa pagkalaya sa pananagutan kay Kaikeyī, si Daśaratha ay nagtungo sa langit.

Verse 7

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: स‌महर्षयः। राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः।।2.112.7।।

Pagkasabi ng gayong kaunting salita, ang mga Gandharva kasama ng mga dakilang rishi, at gayundin ang mga rajarshi, ay pawang nagsitungo sa kani-kanilang tahanang banal.

Verse 8

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः।राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्।।2.112.8।।

Si Rāma, na may mapalad na anyo, ay napasaya sa mga mapalad na salita; at sa maliwanag at masayang mukha, pinarangalan niya ang mga banal na rishi.

Verse 9

त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया।कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्।।2.112.9।।

Ngunit si Bharata—nanginginig ang mga sangkap, nauutal ang tinig—ay muling nagsalita kay Rāghava, na nakatiklop ang mga palad sa paggalang.

Verse 10

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम्।कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्।।2.112.10।।

O Kakutstha, pagnilayan mo ang dharma ng hari at ang walang putol na kaugalian ng dharma ng ating angkan; nararapat na pagbigyan mo ang aking pagsusumamo—at gayundin ang sa aking ina.

Verse 11

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे।पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा।।2.112.11।।

Mag-isa, hindi ko kayang pangalagaan ang napakalawak na kaharian; ni hindi ko rin mag-isa mapananatiling nasisiyahan ang tapat na mamamayan sa lungsod at sa kanayunan.

Verse 12

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः।त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः।।2.112.12।।

Ang aming mga kamag-anak, mga mandirigma, mga kaibigan at mga mabubuting-loob ay sa iyo lamang tumitingin—gaya ng mga magsasakang naghihintay sa ulap ng ulan.

Verse 13

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि।शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने।।2.112.13।।

O lubhang marunong, tanggapin mo ang kahariang ito at itatag mo nang matatag; O Kakutstha, ikaw ay ganap na may lakas upang mamahala at mag-ingat sa daigdig.

Verse 14

इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा।भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः।।2.112.14।।

Pagkasabi nito, si Bharata ay nagpatirapa sa paanan ng kanyang kapatid; at sa malumanay na pananalita, taimtim niyang pinakiusapan si Rāma lamang.

Verse 15

तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत्।श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम्।।2.112.15।।

Inakay ni Rāma si Bharata sa kanyang kandungan at siya mismo ang nagsalita—si Bharata na maitim ang kutis, may mga matang gaya ng talulot ng lotus, at may tinig na matamis na parang lasing na gansa.

Verse 16

आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या।भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि।।2.112.16।।

Mahal kong anak, dumating sa iyo ang pag-unawang ito—likas sa iyo at hinubog ng disiplina; sa lakas nito, ganap kang may kakayahan, maging ang daigdig ay mapangalagaan.

Verse 17

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः।सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय।।2.112.17।।

Makipagsangguni sa mga ministro, mga kaibigan, at marurunong na tagapayo; at matapos pag-usapan nang lubos, ipagawa mo ang lahat ng gawain—kahit yaong napakahirap.

Verse 18

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत्।अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः।।2.112.18।।

Maaaring mawalan ng ningning ang buwan, maaaring iwan ng Himalaya ang niyebe, maaaring lumampas ang dagat sa hangganan—ngunit hindi ko tatalikuran ang pangako ng aking ama.

Verse 19

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम्।न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत्।।2.112.19।।

Anak ko, maging dahil sa pag-ibig o dahil sa kasakiman, ginawa ito ng iyong ina para sa iyo; huwag mong hayaang maging pait sa iyong puso—pakitunguhan mo siya gaya ng isang ina.

Verse 20

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत्।तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्।।2.112.20।।

Habang gayon ang pagsasalita ni Rama, sumagot si Bharata sa anak ni Kausalya—nagniningning sa karilagan na parang araw, at banayad sa anyo na parang bagong sibol na buwan.

Verse 21

आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते।एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः।।2.112.21।।

O marangal na ginoo, ipatong mo ang iyong mga paa sa mga sandalyas na pinalamutian ng ginto; sapagkat ang mga ito ang tunay na magtitiyak ng kapakanan at katiwasayan ng buong bayan.

Verse 22

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च।प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने।।2.112.22।।

Si Rama, tigre sa mga tao at maningning sa dakilang ningning, ay umapak sa mga sandalyas at saka bumaba; at pagkatapos ay iniabot niya ang mga iyon kay Bharata, ang dakilang kaluluwa.

Verse 23

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।

Yumukod sa mga paduka, nagsalita si Bharata kay Rama: “Sa labing-apat na taon, O bayani, O ligaya ng angkang Raghu, magsusuot ako ng buhol-buhol na buhok at kasuotang balat ng punò, at mabubuhay sa prutas at ugat. Ipagkakatiwala ko sa iyong mga paduka ang pamamahala ng kaharian, O tagasunog ng mga kaaway, at maninirahan ako sa labas ng lungsod, naghihintay sa iyong pagbabalik.”

Verse 24

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत्चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112.23।।फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः।।2.112.24।।तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप।

Ngunit, O pinakadakila sa mga Raghu, kung sa araw na ganap ang labing-apat na taon ay hindi kita makita, papasok ako sa naglalamon na apoy.

Verse 25

चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम।।2.112.25।।न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।

Ngunit, O pinakadakila sa mga Raghu, kung sa araw na ganap ang labing-apat na taon ay hindi kita makita, papasok ako sa naglalamon na apoy.

Verse 26

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम्।।2.112.26।।शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत्।

“Gayon nga,” pangakong tugon ni Rama; at buong pag-ibig niyang niyakap si Bharata, niyakap din si Śatrughna, at saka nagsalita ng mga salitang ito kay Bharata.

Verse 27

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।

“Ingatan mo ang iyong ina na si Kaikeyī; huwag mong ibaling sa kanya ang poot. Sa panata—sa akin at kay Sītā rin—ikaw ay nakatali, O pinakadakila sa mga Raghu.” Pagkasabi nito, si Rama, na luhaan ang mga mata, ay nagpaalam sa kanyang kapatid.

Verse 28

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।।मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह।।2.112.28।।

“Ingatan mo si Inang Kaikeyī; huwag mong ibaling sa kanya ang iyong poot. Ikaw ay nabigkis sa panata—sa akin at kay Sītā.” Pagkasabi nito, si Rāma, luhaan ang mga mata, ay nagpaalam sa kanyang kapatid.

Verse 29

स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित्।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि।।2.112.29।।

Pagkatapos, si Bharata—makapangyarihan at batid ang dharma—ay taimtim na sumamba sa mga padukang yaon na maringal ang pagkakagayak; pinalibutan niya si Rāghava nang pakanan, at inilagay ang mga paduka sa ulo ng pinakamainam na elepante.

Verse 30

अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ।व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः।।2.112.30।।

Pagkaraan, binati niya ang mga tao ayon sa nararapat na pagkakasunod, gayundin ang mga guro, mga ministro at mga nasasakupan, at pinagpala ang mga nakababatang kapatid; si Rāma, tagapagpalago ng angkan ni Raghu, matatag sa sariling dharma na gaya ng di-natitinag na Himavān, ay pinauwi sila.

Verse 31

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः।स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः।।2.112.31।।

Ang kanyang mga ina, na nababara ang lalamunan sa luha, ay hindi man lamang nakayang magpaalam dahil sa dalamhati; ngunit si Rāghava ay yumukod sa lahat ng kanyang mga ina, at umiiyak, pumasok sa sarili niyang kubo.