Sarga 41

Verse 1

तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान्।।2.41.1।।

Nang ang tigre sa mga tao ay lumisan na nakatiklop ang mga palad sa paggalang, isang malakas na panaghoy ng dalamhati ang sumiklab sa mga babae sa loob ng palasyo.

Verse 2

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति।।2.41.2।।

Para sa bayang ito na ulila, mahina, at pinahihirapan, siya ang naging kanlungan at pag-iingat; saan nga ba patutungo ngayon ang mismong panginoon at tagapagtanggol na iyon?

Verse 3

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति।।2.41.3।।

Saan na siya nagtungo ngayon—siya na kahit alipustain ay hindi nagagalit; na umiiwas sa mga gawaing nag-uudyok ng poot; na nagpapatahimik sa lahat ng nagngangalit; at nakikibahagi sa dalamhati ng kapwa?

Verse 4

कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति।।2.41.4।।

Saan na nagtungo ngayon ang maningning at dakilang-loob—yaong sa amin ay kumikilos gaya ng pakikitungo niya sa kanyang ina na si Kausalya?

Verse 5

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति।।2.41.5।।

Dahil sa pag-uudyok ni Kaikeyi, ang haring pinahihirapan ay nag-utos sa kanya na magtungo sa gubat. Saan na siya patutungo ngayon—siya na tagapangalaga ng bayang ito, ng buong daigdig?

Verse 6

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।।2.41.6।।

Ay, walang malay ang hari, sapagkat ipinadadala niya sa paninirahan sa gubat si Rāma—minamahal ng lahat ng nilalang, matuwid sa dharma, at matatag sa panata ng katotohanan.

Verse 7

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः।।2.41.7।।

Gayon, ang lahat ng mga reyna, pinahihirapan ng dalamhati, ay humagulgol at sumigaw nang malakas—gaya ng mga bakang nawalan ng kanilang guya.

Verse 8

स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः।।2.41.8।।

Nang marinig ng hari sa loob ng palasyo ang nakapanghihilakbot na panaghoy, siya—na sinusunog na ng dalamhati para sa anak—ay lalo pang nabagabag.

Verse 9

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनःअकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत।।2.41.9।।

Hindi na tinawag ang mga apoy ng agnihotra; hindi na nagluto ang mga maybahay; hindi na ginampanan ng mga tao ang kanilang araw-araw na gawain—at ang araw man ay naglaho sa paningin habang lumulubog.

Verse 10

व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.41.10।।

Binitiwan ng mga elepante ang kanilang mga subo; hindi pinasuso ng mga baka ang kanilang mga guya; maging ang mga ina na kakapanganak pa lamang ng panganay na anak na lalaki ay hindi nakadama ng tuwa—gayon kabigat ang sandaling iyon.

Verse 11

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः।।2.41.11।।

Si Triśaṅku, si Lohitāṅga (Mars), pati sina Bṛhaspati at Budha—oo, lahat ng mga graha—ay nagsipuwesto sa mabagsik na ayos habang lumalapit sa Buwan.

Verse 12

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे।।2.41.12।।

Nawalan ng ningning ang mga bituin, at nanghina ang liwanag ng mga graha; sa langit ay lumitaw ang Viśākhā, na waring nababalutan ng usok.

Verse 13

कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्।।2.41.13।।

Nang si Rāma’y tumungo sa gubat bilang pagkatapon, yumanig ang lungsod na iyon—gaya ng dakilang karagatan na umahon sa lakas ng maitim at bagyuhing hangin.

Verse 14

दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन।।2.41.14।।

Nabagabag ang lahat ng dako, na para bang natakpan ng dilim; ni isang graha ni isang bituin—wala ni anuman—ang nagliwanag.

Verse 15

अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः।।2.41.15।।

Bigla, ang buong mamamayan ay nalugmok sa dalamhati; walang sinuman ang makatuon ng isip sa pagkain o sa alinmang aliw.

Verse 16

शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्।।2.41.16।।

Sa Ayodhya, ang buong bayan—sinusunog ng sunod-sunod na alon ng dalamhati—ay patuloy na humihinga nang mahahabang buntong-hininga at tumangis para sa panginoon ng daigdig, ang kanilang hari.

Verse 17

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः।।2.41.17।।

Sa maharlikang lansangan, ang mga mukha ng tao’y nalilito sa luha; walang makitang masaya—ang lahat ay lubos na nakalubog sa pagdadalamhati.

Verse 18

न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्।।2.41.18।।

Hindi umihip ang hangin nang malamig; ang buwan ay hindi na banayad ang anyo; ang araw ay hindi nagpainit sa daigdig—ang buong sanlibutan ay tila nababagabag.

Verse 19

अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।।2.41.19।।

Hindi na inintindi ng mga anak ang kanilang mga ina, ng mga asawa ang kanilang mga maybahay, at ng mga kapatid ang isa’t isa; iniwan ng lahat ang iba pa at si Rama lamang ang inalaala.

Verse 20

ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा।।2.41.20।।

At lahat ng mga kaibigan ni Rama—ang kanilang isip ay nalito at nadurog sa bigat ng dalamhati—noon ay hindi man lamang bumangon mula sa kanilang higaan.

Verse 21

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मनापुरन्दरेणेव मही सपर्वता।चचाल घोरं भयशोकपीडितासनागयोधाश्वगणा ननाद च।।2.41.21।।

Pagkaraan, ang Ayodhya na nawalan sa dakilang-loob na Rama ay naging gaya ng daigdig na may mga bundok na nawalan kay Indra; pinahirapan ng takot at pighati, ito’y nanginig nang kakila-kilabot at umalingawngaw sa mga pangkat ng elepante, kabayo, at mandirigma.