Sarga 114

Verse 1

स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः।।2.114.1।।

Sakay ng karwaheng may malalim at banayad na ugong, si Bharata—ang tanyag na panginoon—ay mabilis na pumasok sa Ayodhyā.

Verse 2

बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव।।2.114.2।।

Mistulang ang gabi mismo—itim at walang liwanag, nilamon ng dilim—na pinamumugaran ng pusa at kuwago, at doo’y wala nang tao ni elepante na makita.

Verse 3

राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्।।2.114.3।।

Mistulang si Rohiṇī, minamahal na asawa ng Buwan—dating nagliliwanag sa karangalan—ngayo’y nag-iisa at pinahihirapan, na wari’y sinakmal ng kaaway na planetang sumikat sa kapangyarihan.

Verse 4

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।

Mistula itong payat na batis sa kabundukan—kaunti ang tubig, mainit at nagugulo; ang mga ibong-tubig ay napapaso sa init; at ang mga isda at buwaya’y naglaho, kaya’t ito’y natuyo at naghirap.

Verse 5

विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्।।2.114.5।।

Ang Ayodhyā ay wari’y apoy ng paghahandog—walang usok at gintong ningning habang sumisiklab mula sa banal na apoy—ngunit pagkaraan, matapos wisikan ng mga handog, ay unti-unting napawi at naglaho.

Verse 6

विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे।।2.114.6।।

Ito’y wari’y isang hukbo sa dakilang labanan—wasak ang baluti, sugatan ang mga elepante at kabayo, gumuho ang mga karwahe at watawat, napatay ang mga bayani, at ang buong pangkat ay nalugmok sa dalamhati.

Verse 7

सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम्।।2.114.7।।

Ito’y gaya ng alon ng karagatan: sa una’y umaangat na may bula at ugong; ngunit nang tangayin ng banayad na hangin, ito’y humupa, tumahimik, at nawalan ng tinig.

Verse 8

त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव।।2.114.8।।

Ito’y gaya ng isang vedī, ang dambana, na iniwan—kapag ganap nang natapos ang oras ng pagpiga ng soma—na napag-iwanan ng lahat ng kasangkapang pangyajña at ng marurunong na pari, at ang dating mga tunog ay napatahimik.

Verse 9

गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम्।।2.114.9।।

Ito’y gaya ng hanay ng mga baka sa gitna ng kawan—nagdurusa, hindi na kumakain ng sariwang damo—iniwan ng toro, at balisang nananabik.

Verse 10

प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव।।2.114.10।।

Ang Ayodhyā ay wari’y isang bagong kuwintas na perlas na inalisan ng pinakamahuhusay na hiyas—nagniningning na rubi at iba pang batong marangal—na minsang makintab at naglalagablab sa karilagan.

Verse 11

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्।।2.114.11।।

Ang Ayodhyā ay wari’y isang bituing nahulog mula sa langit—biglang naalis sa kinalalagyan, natakpan ang malawak na ningning, na para bang sa pagkaubos ng kabanalan at biyaya.

Verse 12

पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव।।2.114.12।।

Ang Ayodhyā ay wari’y isang baging sa gubat: minsang nababalutan ng mga bulaklak sa dulo ng tagsibol at umaalingawngaw sa ugong ng mga lasing na bubuyog, ngayo’y biglang napaso ng mabilis kumalat na sunog—nalanta at nanghina.

Verse 13

सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्।।2.114.13।।

Sa mga mangangalakal na nalilito, sa lungsod na nanahimik, at sa mga pamilihan at tindahang nagsara, ang Ayodhyā ay wari’y langit na natakpan ng mga ulap, na doo’y nakukubli ang buwan at mga bituin.

Verse 14

क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम्।।2.114.14।।

Ang Ayodhyā ay wari’y maruming inuman matapos ang kasayahan—naubos ang mainam na alak, nagkalat ang basag na banga, at ang maiingay na manginginom ay tila napabagsak, kaya’t naiwan ang lugar na wasak.

Verse 15

वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव।।2.114.15।।

Ang Ayodhyā ay wari’y isang prapā, isang pahingahang may tubig, na gumuho at lumubog: punit at hindi pantay ang lupa na parang hukay, nababalutan ng mga basag na sisidlan, at ang tubig ay nagamit na.

Verse 16

विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्।।2.114.16।।

Nakahandusay sa lupa na wari’y pisi ng busog na naputol at kumalas sa sandata—malapad at nakaunat, may mga panaling-singsing, ngunit tinamaan ng mga palaso at bumagsak.

Verse 17

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्।।2.114.17।।

Mistulang inahong bigla ang isang babaeng kabayo—kahit pinatatakbo nang mariin ng mandirigmang mangangabayo—pinaslang ng kalabang hukbo at ibinagsak sa lupa.

Verse 18

शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्।।2.114.18।।

Mistulang isang imbakan ng tubig na natuyo—napalilibutan ng maraming dambuhalang isda at pagong—gumuho at lumapad ang mga pampang, at naglaho ang mga lotus.

Verse 19

पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्।।2.114.19।।

Mistulang katawan ng taong lugmok at walang sigla—pinagkaitan ng mga pahid na langis, walang palamuti—nangayayat at naging balangkas na lamang ng mga sangkap, na wari’y tinupok ng dalamhati.

Verse 20

प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव।।2.114.20।।

Gaya ng liwanag ng araw na natatabingan ng maiitim na ulap-ulan kapag lumalalim ang tag-ulan at napupuno ang langit ng ulap—gayundin ang anyo niya, natatakpan at nalalambungan.

Verse 21

भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्।।2.114.21।।

Ngunit si Bharata, ang maringal na anak ni Daśaratha, na nakaupo sa karwahe, ay nagsalita ng mga salitang ito sa sarathí na nagpapatakbo ng pinakamainam na karwahe.

Verse 22

किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः।।2.114.22।।

Bakit kaya ngayon ay hindi marinig ang malalim at umaalun-along tunog—ang awitan at tugtugin—na dati’y pumupuno sa Ayodhya?

Verse 23

वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः।।2.114.23।।

Wala nang simoy na umiihip sa lahat ng dako na nagdadala ng masaganang samyo—ang nakalalasing na halimuyak ng vāruṇī, ang bango ng mga garland, at ang usok-pabango ng agaru na sinusunog bilang insenso.

Verse 24

यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24।। नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।

Ang sigawan ng mararangyang sasakyan, ang banayad na huni ng mga kabayo, ang pag-ungal ng mga elepanteng nasa init, at ang malakas na ugong ng mga karwahe—wala na ngayong maririnig sa lungsod na ito, sapagkat si Rama ay ipinatapon.

Verse 25

चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।

Sapagkat lumisan na si Rama; kaya ang mga kabataang lalaki, sugatan ang puso sa dalamhati, ay hindi na nalulugod sa mamahaling halimuyak ng sandal at agaru, ni sa mga sariwang kuwintas ng bulaklak.

Verse 26

चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।

Yamang si Rama ay pumanaw na, ang mga kabataang lalaki—nasusunog sa pagdadalamhati—ay hindi na nasisiyahan sa mahalagang halimuyak ng sandal at agaru, ni sa mga bagong kuwintas ng bulaklak.

Verse 27

बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।।2.114.27।।

Sa lungsod na dinurog ng lungkot para kay Rama, ang mga tao’y hindi na lumalabas sa mga lakad na pang-aliw na may makukulay na kuwintas ng bulaklak; ni hindi na nagsisimula ang mga pagdiriwang.

Verse 28

सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।।2.114.28।।

Tunay ngang kasama ng aking kapatid ay nawala ang ningning ng lungsod na ito. Ang Ayodhya’y hindi na kumikislap—gaya ng gabing mabigat sa ulan sa madilim na paghupa ng buwan.

Verse 29

कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।।2.114.29।।

Kailan kaya muling babalik ang aking kapatid—na parang dakilang pagdiriwang—at magbubunsod ng galak sa Ayodhya, gaya ng mga ulap na nagdadala ng ginhawa sa init ng tag-init?

Verse 30

तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।।2.114.30।।

Sa Ayodhya, ang malalawak na lansangan ay hindi na kumikislap sa mga pangkat na naglalakad—mga kabataang lalaki at iba pa, marikit ang kasuotan at matayog ang tindig sa paglakad.

Verse 31

एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव।।2.114.31।।

Sa gayong sari-saring pananalita, pumasok si Bharata sa tahanan ng kanyang ama—na ngayo’y wala na ang hari—na parang yungib na nawalan ng leon.

Verse 32

Noon, ang mapagpigil-sa-sarili na si Bharata ay minasdan ang buong loob ng palasyo—hiwalay at nawalan ng ningning, na parang araw na iniwan ng mga diyos at pinagkaitan ng araw—at sa matinding dalamhati’y pinakawalan ang kanyang mga luha.