Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

Si Vasiṣṭha, na inilagay sa unahan ang mga asawa ni Daśaratha, ay naglakbay patungo sa pook na iyon, sabik na masilayan si Rāma.

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

Ang mga asawa ng hari, na dahan-dahang naglalakad patungo sa Mandākinī, ay nakita roon ang banal na pook-paliguang dinadalaw at pinaglilingkuran nina Rama at Lakshmana.

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

Si Kausalyā, ang mukha’y punô ng luha at nanunuyot sa dalamhati, ay nagsalita nang lugmok kay Sumitrā at sa iba pang mga asawa ng hari.

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

Ito yaong banal na tawiran sa silangan sa loob ng gubat—kaugnay ng mga walang masandalan, bagaman labis na nagdurusa ay hindi napapagod sa gawa—na pinalayas mula sa kanilang kaharian at inalisan ng sakop.

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

O Sumitrā, mula rito ang iyong anak na si Saumitri—laging masikap—ay siya mismo ang palaging nag-iigib ng tubig, alang-alang sa aking anak.

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

Kahit ang iyong anak ay gumawa ng tila hamak na gawain, hindi siya dapat sisihin; sapagkat anumang gawin niya para sa ikabubuti ng kanyang kapatid ay tunay na pinapabanal at pinapamarangal ng kabutihang-asal.

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

Hanggang ngayon, ang anak mong ito—hindi sanay sa pagdurusa at hindi nararapat dito—ay dapat nang talikdan ang mabagsik at nakabababang gawaing ipinataw sa kanya.

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

Nakita ni Kausalyā na malalaki ang mga mata, sa ibabaw ng lupa, ang mga bilog na handog na mula sa laman ng iṅgudī na inilagay para sa kanyang asawa, sa damong darbha na ang mga dulo’y nakaharap sa timog.

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

Nang makita ng reyna na si Kausalyā ang handog na inilapag sa lupa ni Rāma na nababalot ng dalamhati para sa kanyang ama, nagsalita siya, tinatawag at kinakausap ang lahat ng mga asawa ni Daśaratha.

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

Masdan ninyo, ayon sa wastong ritwal, ang handog na inialay ni Rāghava (Rāma) sa kanyang ama—kay Daśaratha, ang dakilang panginoon ng angkang Ikṣvāku.

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

Hindi ko iniisip na ang pagkaing ito ay nararapat para sa dakilang haring yaon, na tila isang deva, na minsang nagtamasa ng lahat ng karangyaan.

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

Paano makakakain ang panginoon ng lupa—makapangyarihan, tulad ni Indra—na minsang nagtamasa ng buong kaharian, ng munting keyk na mula sa pinigang laman ng iṅgudī?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

Wala nang higit pang masakit sa mundong ito para sa akin kaysa rito: na si Rāma—na dating sagana—ay kailangang maghandog sa kanyang ama ng keyk na mula sa dinurog na iṅgudī.

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

Nang makita kong si Rāma ay naghandog sa kanyang ama ng payak na keyk mula sa iṅgudī, paano hindi nababasag ang aking puso sa dalamhati, na parang mahahati sa sanlibong piraso?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

Ngayon ay tila tunay sa akin ang isang pangkaraniwang kasabihan: kung anong pagkain ang ikinabubuhay ng tao, iyon ding pagkain ang tinatanggap ng mga diyos na kaugnay sa kanya.

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

Sa gayon, matapos aliwin ang nagdadalamhating si Kausalyā, ang mga kapwa-asawa ay nagpatuloy; at sa ermitanyo ay nakita nila si Rāma, na wari’y isang diyos na nahulog mula sa langit.

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

Nang makita ng mga ina si Rama na tinalikdan ang lahat ng ginhawang panghari, sila—pinapayat ng dalamhati—ay humagulhol nang malakas at pinakawalan ang kanilang mga luha.

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

Pagbangon ni Rama, ang tigre sa mga tao, matatag sa katotohanan, hinawakan niya nang may pagpupugay ang mapalad na mga paa ng lahat niyang mga ina.

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

Ang mga reynang malalaki ang mga mata, sa kanilang mapalad na mga kamay na banayad ang haplos at malalambot ang mga daliri, ay marahang nagpahid ng alikabok sa likod ni Rama.

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

Si Lakshmana rin, nang makita ang lahat ng mga ina, ay napuno ng dalamhati; kasunod ni Rama, dahan-dahan siyang yumukod sa kanila nang may taimtim na pagpupugay.

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

Kung paanong minahal nila si Rama, gayon din minahal at iginalang ng lahat ng mga reyna si Lakshmana—anak ni Dasaratha, may mapalad na mga tanda at kagandahang-asal.

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

Si Sita man, sa dalamhati, ay yumakap sa mga paa ng kanyang mga biyenang-ina; luha ang pumuno sa kanyang mga mata habang siya’y nakatayo sa harap nila.

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

Yakap-yakap ni Kausalya si Sita—dukha, sugatan ng dalamhati, at payat dahil sa paninirahan sa gubat—at nagsalita sa kanya na parang ina sa sariling anak na babae.

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

Paano siya—anak na babae ng hari ng Videha, manugang ni Dasaratha, at asawa ni Rama—napadpad sa ganitong pagdurusa sa isang gubat na walang kasama?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Ang iyong mukha’y wari’y lotus na tinupok ng init ng araw, gaya ng liryo sa tubig na nalanta; gaya ng ginto na nadungisan ng alikabok, gaya ng buwan na pinadilim ng mga ulap.

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Sa pagtanaw ko sa iyong mukha, O Vaidehī, ang dalamhati’y nagliliyab sa aking puso—gaya ng apoy na isinilang sa mga arani ng kapahamakan, na tinutupok maging ang sariling sandigan.

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

Habang gayon ang pananalita ng kanyang inang nagdurusa, si Rāghava—ang nakatatandang kapatid ni Bharata—ay lumapit kay Vasiṣṭha at may paggalang na hinawakan ang kanyang mga paa.

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

Pagkaraan, si Rāghava, matapos hawakan ang mga paa ng punong pari ng angkan na ang ningning ay tulad ng apoy, ay umupo sa kanyang tabi—gaya ni Indra, panginoon ng mga diyos, na umuupo sa tabi ni Bṛhaspati.

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

Pagkaraan, ang matuwid na si Bharata ay umupong malapit sa kanyang nakatatandang kapatid; sa likuran niya’y naroon ang mga tagapayo, mga pangunahing mamamayan, mga kawal, at mga taong higit na bihasa sa dharma.

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

Nang magkagayo’y ang makapangyarihang Bharata, nang makita si Rāghava na nakadamit-asceta ngunit nagniningning sa karangalan, ay umupo sa tabi niya na magkasalikop ang mga palad—gaya ni Mahendra, dalisay, na lumalapit kay Prajāpati.

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

Noon ay sumibol sa mga mararangal ang taimtim na pananabik: “Pagkaraang yumukod kay Rāghava at magbigay-galang, anong mabuting salita ang bibigkasin ni Bharata ngayon?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

Si Rāma na matatag sa katotohanan, si Lakṣmaṇa na dakila ang diwa, at si Bharata na matuwid sa dharma—napaliligiran ng mga kaibigang tapat—ay nagningning sa pagtitipong yaon na tila tatlong apoy ng yajña na sinasaksihan ng mga pari.