Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

Nang marinig ng dakilang hari ang malupit na salita ni Kaikeyī, siya’y nilamon ng mabigat na pag-aalala; at sa loob ng ilang sandali ay napaso ng matinding dalamhati.

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

“Ano ito sa akin—panaginip ba, o pagkalito ng isip? Isang nalalapit bang kapahamakan na aking mararanasan, o isang pag-abalang sumasalanta sa aking diwa?”

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

Sa gayong pagninilay, ang hari’y walang natagpuang ginhawa. Tinamaan ng mga salita ni Kaikeyī, matagal bago siya muling magkamalay; at pagkagising, nabagabag at nanginig na parang usang nakakita ng tigresa, umupo siya sa hubad na lupa, humihinga ng mahahabang buntong-hininga. Gaya ng makamandag na ahas na napaliligiran at napipigil ng mga mantra, ang panginoon ng mga tao’y nagwikang may mapait na poot, “Ay, kahihiyan!” at muling nalugmok sa pagkamanhid, ang isip ay nilamon ng dalamhati.

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

Sa gayong pagninilay, ang hari’y walang natagpuang ginhawa. Tinamaan ng mga salita ni Kaikeyī, matagal bago siya muling magkamalay; at pagkagising, nabagabag at nanginig na parang usang nakakita ng tigresa, umupo siya sa hubad na lupa, humihinga ng mahahabang buntong-hininga. Gaya ng makamandag na ahas na napaliligiran at napipigil ng mga mantra, ang panginoon ng mga tao’y nagwikang may mapait na poot, “Ay, kahihiyan!” at muling nalugmok sa pagkamanhid, ang isip ay nilamon ng dalamhati.

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

Sa gayong pagninilay, ang hari’y walang natagpuang ginhawa. Tinamaan ng mga salita ni Kaikeyī, matagal bago siya muling magkamalay; at pagkagising, nabagabag at nanginig na parang usang nakakita ng tigresa, umupo siya sa hubad na lupa, humihinga ng mahahabang buntong-hininga. Gaya ng makamandag na ahas na napaliligiran at napipigil ng mga mantra, ang panginoon ng mga tao’y nagwikang may mapait na poot, “Ay, kahihiyan!” at muling nalugmok sa pagkamanhid, ang isip ay nilamon ng dalamhati.

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

Pagkaraan ng mahabang sandali, ang hari—lubhang nagdurusa—ay muling nagkamalay; at sa galit, na wari’y nagliliyab ang mga mata, nagsalita siya kay Kaikeyī.

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

O malupit, masamang asal, tagapuksa ng angkang ito—anong kasalanan ang nagawa sa iyo ni Rāma, o anong kasalanan ang nagawa ko, O babaeng makasalanan?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

Kapag si Rāghava ay kumikilos sa iyo na may paggalang na gaya ng sa isang ina, sa anong dahilan ka narito at nag-aalab na magdulot ng kapahamakan sa kanya?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

Sa aking kamangmangan, ipinasok kita—anak ng hari—sa sarili kong tahanan upang maging sanhi ng aking kapahamakan, gaya ng babaeng ahas na may matinding lason.

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

Kapag ang buong daigdig ng mga nilalang ay umaawit ng papuri sa mga kabutihan ni Rama, sa anong ‘kasalanan’ ko ituturo upang talikdan ko ang aking minamahal na anak?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

Maaari kong talikdan si Kausalyā o si Sumitrā, o kaya’y isuko maging ang kasaganaan; oo, pati ang sarili kong buhay—ngunit hindi ko matatalikdan si Rāma, na tapat at mapagmahal sa kanyang ama.

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

“Kapag nakikita ko ang aking panganay na anak, sumasagad ang aking kagalakan; ngunit kapag hindi ko nakikita si Rāma, nawawala ang aking ulirat.”

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

“Maaaring manatili ang daigdig kahit wala ang araw, at maaaring tumubo ang pananim kahit walang tubig; ngunit kung wala si Rāma, hindi mananatili sa aking katawan ang buhay.”

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

Sapat na—talikdan mo ang pasyang ito, O babaeng naliligaw sa kasalanan. Narito, yumuyuko ako at idinadampi ang aking ulo sa iyong mga paa; mahabag ka sa akin.

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

O makasalanang babae, bakit mo inisip ang napakabagsik na balak na ito? O sinusubok mo ba ako kung alin ang ikalulugod o ikalulumbay ni Bharata? Mangyari na nga. Ngunit ang mga salitang dati mong sinabi tungkol kay Rāghava—“Siya ang aking panganay na anak, marangal at pinakadakila sa dharma”—iyon ba’y sinabi mo lamang upang ako’y paglingkuran at bolahin?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

O makasalanang babae, bakit mo inisip ang napakabagsik na balak na ito? O sinusubok mo ba ako kung alin ang ikalulugod o ikalulumbay ni Bharata? Mangyari na nga. Ngunit ang mga salitang dati mong sinabi tungkol kay Rāghava—“Siya ang aking panganay na anak, marangal at pinakadakila sa dharma”—iyon ba’y sinabi mo lamang upang ako’y paglingkuran at bolahin?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

O makasalanang babae, bakit mo inisip ang napakabagsik na balak na ito? O sinusubok mo ba ako kung alin ang ikalulugod o ikalulumbay ni Bharata? Mangyari na nga. Ngunit ang mga salitang dati mong sinabi tungkol kay Rāghava—“Siya ang aking panganay na anak, marangal at pinakadakila sa dharma”—iyon ba’y sinabi mo lamang upang ako’y paglingkuran at bolahin?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

Pagkarinig niyon, nilamon ng dalamhati, labis mo akong pinahihirapan. Pumasok ka sa silid na ito na tila walang laman; kaya’t napasailalim ka sa kapangyarihan ng iba.

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

O reyna—na dating may wastong paghatol—ngayon ay dumating sa angkan ng Ikṣvāku ang napakalaking paglabag na ito, sapagkat ang iyong isip ay napasama at nalihis.

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

O malalaking-mata, noon ay wala kang ginawang di-wasto o nakasakit sa akin; kaya hindi ko magawang paniwalaan ang naririnig ko ngayon.

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

Tunay nga, O musmos, madalas mong isinasalaysay sa akin na si Rāma ay kasinghalaga sa iyo gaya ng dakilang-loob na Bharata.

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

O reyna, paano mo nanaisin na si Rāma—matuwid ang diwa at marangal—ay manirahan sa gubat sa loob ng labing-apat na taon?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

Paano mo nanaisin na siya—na lubhang maselan at matatag sa dharma—ay manahan sa gubat na napakabagsik at napakahirap?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

O babaeng may magagandang mata, bakit mo ninanais ang pagpapatapon kay kaibig-ibig na Rāma—na tapat na naglilingkod sa iyo?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

Si Rāma nga ay higit pang naglilingkod sa iyo kaysa kay Bharata, palagi; kaya wala akong nakikitang dahilan upang higit mong paboran si Bharata kaysa sa kanya.

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

Sino pa, maliban kay Rāma—ang toro sa mga tao—ang maglilingkod sa iyo nang higit, magbibigay-galang, kikilalaning pamantayan ang iyong salita, at tutuparin ang iyong mga utos, kahit napaliligiran ng libu-libong babae at maraming tagapaglingkod?

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

Walang paninisi ni panlalait na maaaring iukol kay Rāghava (Rāma).

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

Sa dalisay na puso, si Rāma—ang tigre sa mga tao—ay pinapanatag at inaaliw ang lahat ng nilalang; at sa mga gawaing nakalulugod, napapapayag niya ang mga naninirahan sa kaharian.

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

Sa katotohanan, napagwawagi ni Rāghava ang mga tao; sa pagbibigay, napagwawagi niya ang mga dukha; sa paglilingkod, napagwawagi niya ang mga nakatatanda at mga guro; at sa digmaan, ang bayani’y dinaraig ang mga kaaway sa lakas ng kanyang pana.

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

Katotohanan, pagkakawanggawa, pag-aayuno at pagninilay, pagtalikod sa pagnanasa, pakikipagkaibigan, kalinisan, at katapatan ng loob; karunungan at mapagkumbabang paglilingkod sa guro at matatanda—ang mga birtud na ito’y matatag na nananahan kay Rāma, supling ng angkang Raghu.

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

Sa kanya na puspos ng katapatan ng loob, O Reyna, na tila isang diyos sa anyo, paano mo maaasam ang kasamaan laban kay Rāma, na nagniningning na gaya ng dakilang rishi?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

Hindi ko maalala na may nasabi siyang mabagsik na salita—si Rāma na laging may kaaya-ayang pananalita sa lahat; paano ko, alang-alang sa iyo, masasabi sa minamahal kong Rāma ang mga salitang masakit at di-kanais-nais?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

Kung wala siya—si Rāma—na kinaroroonan ng pagpapatawad, pagpipigil sa sarili, pagtalikod, katotohanan, dharma, pasasalamat, at di-pananakit sa lahat ng nilalang—ano pang landas o kanlungan ang matitira para sa akin?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

O Kaikeyī, maawa ka sa akin—matanda na, malapit nang pumanaw, isang ascetic na tila nalalagas ang lakas—na abang-aba at humahagulgol sa dalamhati.

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

Anuman ang makamtan sa daigdig na napaliligiran ng karagatan—ang lahat ng iyon ay ibibigay ko sa iyo; huwag sanang manaig sa iyo ang poot.

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

Kaikeyī, nag-aalay ako ng anjali sa iyo at hinahawakan ko rin ang iyong mga paa. Maging kanlungan ka ni Rāma; nawa’y huwag akong masaling ng adharma sa bagay na ito.

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

Sa gayon, ang dakilang hari—sinusunog ng dalamhati—ay umuungol na tila nawalan ng malay, umiikot-ikot at lubog sa pighati, paulit-ulit na humihiling na agad siyang maitawid sa kabilang pampang ng dagat ng pagdadalamhati. Noon si Kaikeyī, likás na mabagsik, ay sumagot ng mga salitang lalo pang mabagsik.

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

Sa gayon, ang dakilang hari—sinusunog ng dalamhati—ay umuungol na tila nawalan ng malay, umiikot-ikot at lubog sa pighati, paulit-ulit na humihiling na agad siyang maitawid sa kabilang pampang ng dagat ng pagdadalamhati. Noon si Kaikeyī, likás na mabagsik, ay sumagot ng mga salitang lalo pang mabagsik.

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

Kung, O Hari, matapos mong ipagkaloob ang dalawang biyaya ay pagsisisihan mo muli, paano ka, O magiting, makapagsasalita ng iyong pagiging matuwid sa harap ng daigdig?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

O nakaaalam ng dharma, kapag nagtipon kasama mo ang maraming rajarshi at usisain ka tungkol dito, ano ang isasagot mo sa kanila noon?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

Sasabihin mo ba: ‘Kay Kaikeyī—na sa kanyang biyaya ako’y nabubuhay at siya ang minsang nag-ingat sa akin—ginawa kong walang saysay ang aking pangako’?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

O hari, magdudulot ka ng dungis sa pagka-hari: ngayong araw na nagkaloob ka na ng biyaya, muli kang nagsasalita nang salungat.

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

Si Haring Śaibya, sa salaysay ng lawin at kalapati, ay naghandog ng sarili niyang laman sa ibon; at si Haring Alarka, na ibinigay ang kanyang mga mata, ay nakamit ang pinakamataas na kalagayan.

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

Ang karagatan, matapos gumawa ng kasunduan, ay hindi lumalampas sa pampang; alalahanin ang gawi ng mga naunang hari, at huwag mong gawing kasinungalingan ang iyong panata.

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

Kaya, sa pagtalikod sa katuwiran at pagluklok kay Rama sa kaharian, ikaw, O lalaking may baluktot na isip, ay nagnanais na mabuhay sa walang hanggang kasiyahan kasama si Kausalya!

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

Maging ito man ay dharma o adharma, katotohanan o kasinungalingan—hindi maaaring bawiin ang iyong ipinangako sa akin.

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

Kung si Rama ay kokoronahan, tunay na mamamatay ako sa araw na ito mismo—sa pamamagitan ng pag-inom ng lason—sa iyong harapan, habang ikaw ay nanonood.

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

Kung makikita ko man—kahit sa isang araw lamang—ang ina ni Rama na tumatanggap ng mga pagpupugay, tiyak na mas mabuti pa ang kamatayan para sa akin.

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

O hari, sumusumpa ako sa iyo sa ngalan ni Bharata at sa aking sariling buhay: walang makapagbibigay-kasiyahan sa akin kundi ang pagpapalayas kay Rama.

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

Pagkasabi ng gayong mga salita, tumahimik si Kaikeyī. At kahit nananaghoy ang hari, hindi siya sumagot sa kanya.

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

Nang marinig ng hari ang lubhang masamang kahilingan ni Kaikeyī—ang paninirahan ni Rāma sa gubat at ang paghahari para kay Bharata—nabagabag ang kanyang mga pandama at hindi siya nakapagsalita sa kanya sa loob ng ilang sandali.

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

Tinitigan ng hari, ni hindi kumukurap, ang reyna—minamahal, ngunit nagsasalita ng di-kalugud-lugod. Pagkarinig sa kanyang mga salitang parang kidlat, masakit sa puso, kakila-kilabot at hitik sa pighati at dalamhati, ang hari’y hindi na nakatagpo ng ligaya.

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

Tinitigan ng hari, ni hindi kumukurap, ang reyna—minamahal, ngunit nagsasalita ng di-kalugud-lugod. Pagkarinig sa kanyang mga salitang parang kidlat, masakit sa puso, kakila-kilabot at hitik sa pighati at dalamhati, ang hari’y hindi na nakatagpo ng ligaya.

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

Pagmuni-muni niya sa mabagsik na pasya ng reyna at sa kakila-kilabot na panatang ginawa nito, napabuntong-hininga siya, “Rāma!” at bumagsak na parang punong naputol.

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

Ang panginoon ng lupa ay naging gaya ng taong naparam ang isip—gaya ng ulol, gaya ng maysakit na salungat sa sarili, gaya ng ahas na naubos ang bisa at ningning.

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

Pagkatapos, sa basag at mapagpakumbabang tinig, sinabi ng hari kay Kaikeyī: “Sino ang umakay sa iyo upang ihain ang ganitong kapahamakan na wari mo’y kabutihan? Nakikipag-usap ka sa akin na tila sinapian ang isip—wala ka bang hiya?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

Hindi ko noon nalaman na may ganitong kapintasan ng asal sa iyo—noong ikaw ay bata pa; ngunit ngayon, tunay ngang nakikita ko sa iyo ang kabaligtaran ng dating nakilala ko.

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

Saan nagmula ang takot na sumibol sa iyo, kaya humihingi ka ng ganitong biyaya—si Bharata ang mauupo sa kaharian, at si Rāghava (Rāma) ay ipatatira sa gubat?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

Tumigil ka sa ganyang hangarin—o sa ganyang kasinungalingang landas—kung nais mong gawin ang tunay na ikabubuti ng iyong asawa, ng bayan, at ni Bharata rin.

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

O malupit—may masamang balak, hamak at sanay sa kasamaan—anong kasalanan o pagkukulang ang sinasabi mong nakikita mo sa akin at kay Rāma?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

Hindi kailanman tatanggapin ni Bharata ang kaharian kung kailangan nitong isantabi si Rāma; sa katotohanan, itinuturing ko siyang higit pang matatag kaysa kay Rāma sa katuwiran (dharma).

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

Kapag sinabi ko kay Rāma, “Pumaroon ka sa gubat,” paano ko matitiis na tingnan ang kanyang mukha—na namumutla, na wari’y buwan na tinakpan ng eklipse?

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

Sapagkat yaong pasya na aking maingat na pinag-isipan at pinagtibay kasama ng mga kaibigang tapat—paano ko makikitang binabawi, na parang hukbong umurong matapos magapi ng mga kaaway? Ano ang sasabihin ng mga haring nagtipon mula sa iba’t ibang dako? ‘Ay, ang Ikṣvāku na ito’y isang hangal—paano niya napamahalaan ang kaharian nang napakatagal?’

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

Sapagkat yaong pasya na aking maingat na pinag-isipan at pinagtibay kasama ng mga kaibigang tapat—paano ko makikitang binabawi, na parang hukbong umurong matapos magapi ng mga kaaway? Ano ang sasabihin ng mga haring nagtipon mula sa iba’t ibang dako? ‘Ay, ang Ikṣvāku na ito’y isang hangal—paano niya napamahalaan ang kaharian nang napakatagal?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

At kapag maraming matatanda—mabubuti at lubhang marunong—ang magtatanong sa akin tungkol kay Kakutstha (Rāma), ano ang maipapahayag ko noon?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

“Dahil sa pighati na idinulot ni Kaikeyī, ako ang nagpalayas kay Rāma sa pagkatapon.” Kahit ito ang aking sabihin na katotohanan, ituturing pa rin itong kasinungalingan.

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

Kung si Rāghava ay maninirahan sa gubat, ano ang sasabihin ni Kauśalyā sa akin? At matapos kong gawin ang ganitong mabigat na kasalanan, anong maisasagot ko sa kanya?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

Tuwing si Kauśalyā ay naglilingkod sa akin—gaya ng isang alipin at gaya ng isang kaibigan, gaya ng asawa, gaya ng kapatid na babae, at gaya ng ina—siya, laging naghahangad ng aking ikabubuti, ang ina ng aking minamahal na anak, matamis magsalita, ay tunay na karapat-dapat sa paggalang. Ngunit dahil sa iyo, ang marangal na reyna ay hindi ko nabigyan ng nararapat na pagpupugay.

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

O malupit, masamang asal, tagapuksa ng angkang ito—anong kasalanan ang nagawa sa iyo ni Rāma, o anong kasalanan ang nagawa ko, O babaeng makasalanan?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

Ngayon, ang kabutihang minsang ipinakita ko sa iyo ay siya ring sumusunog sa akin—gaya ng pagkaing kinain na may di-nararapat na ulam, na sa huli’y nagpapahirap sa maysakit.

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

Nang makita ni Sumitrā ang paglapastangan kay Rāma at ang kanyang paglalakbay patungong gubat, paano pa siya—sa takot—muling magtitiwala sa akin?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

Ay, kaawa-awang Vaidehī ang makaririnig ng dalawang mapait na balita: na ako’y sumapit sa kamatayan, at si Rāma’y kumupkop sa gubat.

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

Ay, si Vaidehī, sa pagdadalamhati, ay mauubos ang aking mismong buhay—gaya ng isang kinnarī sa mga dalisdis ng Himavat, na naulila sa kanyang kinnara.

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

Tunay nga, nang makita kong si Rāma’y naninirahan nang malayo sa dakilang gubat—at si Maithilī’y tumatangis—hindi ko inaasahang mabubuhay pa ako nang matagal.

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

Tunay ngang mamumuno ka sa kaharian bilang balo, kasama ang iyong anak. Sapagkat kapag naipatapon si Rāma, O Reyna, wala na akong pagnanais pang mabuhay.

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

Gaya ng isang lalaking, dahil sa kaakit-akit na anyo, ay iinumin ang lasong hinalong alak na wari’y mabuti, gayon din ako—lubos kong inakalang ikaw ay isang tapat at malinis na babae; datapwat sa katotohanan, sa kabila ng iyong kagandahan, ikaw ay di-matinong babae.

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

Sa maraming mapag-aliw ngunit sinungaling na salita, dati mo akong pinapakalma; at pagkatapos—gaya ng mangangaso na bumibitag sa usa sa pag-akit ng awit—iyong ibinagsak ako.

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

Sa mga lansangan, tiyak na hahamakin ako ng mga mararangal at tatawagin akong ‘hamak’—na para bang ipinagbili ko ang sarili kong anak—gaya ng paglibak nila sa isang brahmin na umiinom ng alak.

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

Ay, anong dalamhati, anong hirap—na tiisin ko ang iyong mga salita! Ang ganitong pagdurusa ay dumating sa akin, na wari’y bunga ng isang dating masamang gawa.

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

O makasalanang babae, matagal kitang iningatan—sa kasalanan at sa aking kamangmangan—na parang nag-iingat ng lubid na sa huli’y nagiging panali sa pagbibigti.

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

Habang ako’y nagagalak na kasama ka, hindi ko nakilala na ikaw ay kamatayan mismo—gaya ng batang nag-iisa, lihim, na humahawak sa itim na ahas.

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

Sa pamamagitan ko—na masama ang loob—ang dakilang anak ay naging ulila sa ama; kaya’t ang daigdig ng mga nabubuhay ay tunay na may karapatang sumpain at hatulan ako.

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

‘Ay, kay hangal at lubhang alipin ng pita si Haring Daśaratha,’ wika nila, ‘sapagkat dahil sa isang babae, ipapadala niya sa gubat ang minamahal niyang anak.’

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

Pagod na siya sa mga panata, sa disiplina ng brahmacarya, at sa mahigpit na pagsasanay ng mga guro; sa panahong dapat niyang tamasahin ang nararapat na ginhawa, muli siyang mahuhulog sa matinding paghihirap.

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

Hindi na kailangan pang magsalita ng ikalawang beses ang aking anak upang sumagot sa akin; kapag sinabi kong, “Pumaroon ka sa gubat,” tanging “Gayon na nga” lamang ang kanyang sasabihin.

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

Kung sakaling si Rāghava, kapag inutusan ko—“Pumaroon ka sa gubat”—ay sumuway sa aking utos, iyon ang magiging ayon sa aking lihim na hangarin; ngunit hindi iyon gagawin ng aking mahal na anak.

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

Dahil dalisay ang puso ni Rāghava, hindi niya mauunawaan ang aking lihim na damdamin; kapag sinabihan siyang, “Pumaroon ka sa gubat,” “Gayon na nga” lamang ang kanyang sasabihin.

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

Kapag si Rāghava ay nakarating sa gubat, at ako’y mapapahiya sa paningin ng buong daigdig at di mapapatawad, dadalhin ako ni Kamatayan sa kaharian ni Yama.

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

Kapag ako’y namatay at si Rāma—pinakamainam sa mga tao—ay nagtungo sa gubat, anong kasalanan pa ang balak mong gawin sa mga natitira kong mga tao na tapat sa akin?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

Kung mawawala kay Reyna Kauśalyā ang ako, at si Rāma at ang mga anak din, hindi niya matitiis ang gayong dalamhati; ang reyna ay susunod sa akin sa kamatayan.

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

Matapos mong itapon sa impiyerno si Kauśalyā, si Sumitrā, ako, at ang tatlong anak—O Kaikeyī—maging masaya ka, ayon sa iyong pagkatao.

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

Pamumunuan mo ang angkan ng Ikṣvāku—walang hangganang iginagalang dahil sa mga birtud—ngunit iniwan na ako at si Rāma, ito’y malulugmok sa kaguluhan at dalamhati.

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

Kung tunay na ikinalulugod ni Bharata ang pagpapatapon kay Rāma, nawa’y huwag nawa niyang isagawa ang aking mga huling ritwal sa libing kapag nagwakas na ang aking buhay.

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

Ay, ikaw na di marangal—ikaw na aking kaaway, Kaikeyī—nawa’y matupad nga ang iyong mga nasa!

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

Kapag ako’y namatay, at si Rāma—ang pinakadakila sa mga lalaki—ay nagtungo sa gubat, saka ikaw, bilang balo, ay mamamahala sa kaharian kasama ng iyong anak.

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

Nanirahan ka sa aking palasyo sa pagkukunwaring ikaw ay isang prinsesa; ngunit sa daigdig, para sa akin, sumapit ang di-masukat na kahihiyan at tiyak na paghamak. At sa lahat ng nilalang, magkakaroon ng paglibak sa akin, na para bang ako’y gumawa ng kasalanan.

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

Paano makalalakad sa paa sa malawak na ilang ang aking mahal na anak na si Rāma, na sanay na sanay na sumakay nang paulit-ulit sa karwahe, sa elepante, at sa kabayo, sa karangyaan ng hari?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

Paano mabubuhay ang aking anak sa pagkaing-gubat—kumakain ng mapakla, mapait, at maanghang—siya na sa oras ng pagkain ay ipinagluluto noon ng mga kusinerong may suot na hikaw ng sagana at marangal na pagkain at inumin?

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

Paano mabubuhay ang aking anak sa pagkaing-gubat—kumakain ng mapakla, mapait, at maanghang—siya na sa oras ng pagkain ay ipinagluluto noon ng mga kusinerong may suot na hikaw ng sagana at marangal na pagkain at inumin?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

Siya na matagal nang sanay sa ginhawa at nababalutan ng mamahaling kasuotan—paano siya maninirahan at hihimlay sa hubad na lupa, na tanging kasuotang okra ang suot?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

Kaninong malupit na salita ito, ganitong di-inaasahan at di-mawari: ang pagpunta ni Rama sa gubat at ang pagpapahid ng banal na langis kay Bharata bilang hari?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

Sumpa sa tinatawag na babae—mapanlinlang at laging nakatuon sa sariling kapakinabangan! Ngunit hindi ko ito sinasabi sa lahat ng babae—kundi sa ina ni Bharata lamang.

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

O ikaw na ang likas ay sa kapahamakan, sakim at malupit, nakatuon sa pagpapahirap sa akin—anong kasalanan, dahil sa akin, ang nakikita mo kay Rama, na laging gumagaya sa kabutihan at kapakinabangan ng iba?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

Nang makita si Rāma na lumulubog sa kapahamakan, mag-aalab sa poot ang buong daigdig; tatalikdan ng mga ama ang kanilang mga anak, at ang mga asawa—kahit tapat—iiwan maging ang kanilang mga asawa.

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

At ako naman—tuwing nakikita ko ang anak kong yaon, anyong tulad ng isang makalangit na binata at maringal na nakabihis, na papalapit—napupuno ng galak; sa pagtanaw pa lamang sa kanya, wari’y muli akong nagiging bata.

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

Kahit pa magpatuloy ang galaw ng daigdig nang wala ang araw, o kahit si Indra, tagapagdala ng kulog, ay magpigil ng ulan—tiyak sa aking diwa na walang sinuman ang mabubuhay pa matapos makita si Rāma na lumisan mula rito.

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

Ikaw na nagnanais ng aking pagkapuksa—mapaminsala, gaya ng kaaway—pinatuloy kita na wari’y pinatuloy ko ang kamatayan mismo. Aba, matagal kitang iningatan sa aking kandungan, isang babaeng ahas na ubod ng lason; at sa aking pagkahibang, ako’y napahamak.

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

Sa pag-aalis sa akin, kay Rāma, at kay Lakṣmaṇa, maghari nawa si Bharata sa lungsod at sa kaharian kasama mo—pagkatapos mapuksa ang aking mga kamag-anak—at maging kagalakan ng aking mga kaaway.

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

O babaeng malupit ang asal, na nananakit sa oras ng kapighatian—bakit hindi nalalaglag ang mga ngipin sa iyong bibig, nadudurog sa sanlibong piraso, habang pilit mong binibigkas ngayon ang gayong mga salita?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

Si Rāma ay hindi bumibigkas kahit bahagyang salitang nakasasakit o di-kaaya-aya; ni hindi niya alam ang magsalita nang marahas. Paano mo, kung gayon, maibibintang ang mga pagkukulang kay Rāma—na kaaya-aya ang pananalita at laging iginagalang dahil sa kanyang mga kabutihan?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

Magdalamhati ka man, magliyab ka man, mamatay ka man—kahit mahulog ka pa sa lupa na durog sa sanlibong piraso: hindi ko tutuparin ang iyong napakabagsik at mapaminsalang utos, O kahihiyan ng angkan ng Kekaya.

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

Tulad ng labaha—laging nagsasalita ng matatamis na kasinungalingan, masama ang loob, sumisira sa sariling angkan—hindi ka kaaya-ayang masdan, at nais mong sunugin ang puso kasama ang lahat nitong mga gapos. Hindi ko matitiis na ikaw ay mabuhay.

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

Wala na akong buhay kung wala ang aking anak—saan pa manggagaling ang ligaya? At sa taong may dangal, saan pa ang kaluguran? O Reyna, huwag mong gawin ang ikapapahamak ko; hahawakan ko pa ang iyong mga paa—mahabag ka sa akin.

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

Yaong hari, humahagulgol na parang walang masandalan—ang puso’y labis na nabihag ng isang babae—ay bumagsak; sapagkat inurong at ibinukaka ng reyna ang dalawang paa, at siya’y gumuho na parang maysakit, hindi man lamang mahawakan ang mga iyon.