Sarga 1

Verse 1

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ।शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः।।।।

Nang si Bharata ay tumungo noon sa angkan ng kanyang tiyuhin sa ina, O walang kasalanan, isinama niya si Śatrughna—laging mamumuksa ng kaaway—na umalis na may pusong puspos ng pag-ibig.

Verse 2

तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः।।।।

Doon siya nanatili kasama ang kanyang kapatid, pinarangalan at inasikaso sa lahat ng paggalang; at inaruga ng kanyang tiyuhing si Aśvapati, na may pag-ibig na tulad ng sa sariling anak.

Verse 3

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्।।।।

Kahit naninirahan sila roon at nasisiyahan ayon sa kanilang nais, ang dalawang magiting na magkapatid ay patuloy na naaalala ang kanilang matandang ama, si Haring Daśaratha.

Verse 4

राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ।उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ।।।।

Naalaala rin ng maningning na Haring Daśaratha ang dalawa niyang anak na nasa malayo—sina Bharata at Śatrughna—na inihahambing kina Mahendra (Indra) at Varuṇa.

Verse 5

सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः।स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः।।।।

Sa kanya, ang apat na anak—mga pinakadakila sa mga lalaki—ay kapwa niyang minahal, na wari’y apat na bisig na sumibol mula sa sarili niyang katawan.

Verse 6

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः।।।।

Sa kanila, ang makapangyarihan at maningning na si Rāma ang naging ligaya ng kanyang ama; gaya ng Sariling-Ipinanganak na Brahmā sa lahat ng nilalang, siya ang pinakaganap sa mga kabutihan.

Verse 7

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः।।।।

Sapagkat ang walang-hanggang Viṣṇu, na pinakiusapan ng mga diyos na nagnanais ng pagpatay sa palalong Rāvaṇa, ay isinilang nga sa daigdig ng tao (bilang Rāma).

Verse 8

कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना।।।।

Nagniningning si Kauśalyā dahil sa anak na yaong walang-hanggang ningning, gaya ni Aditi na nagniningning dahil sa pinakadakila sa mga diyos—si Indra, may hawak ng kulog.

Verse 9

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः।।।।

Sapagkat siya’y kagandahan ang anyo, matapang at walang inggit; sa kanyang mga kabutihan ay kapantay ni Daśaratha—sa lupa, si Rāma ay isang anak na walang kapantay.

Verse 10

स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते।।।।

Siya’y laging payapa ang loob at unang nagsasalita nang may kahinahunan; kahit siya’y kausapin nang marahas, hindi siya tumutugon nang gayon din.

Verse 11

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।।।

Sa pagpipigil sa sarili, nasisiyahan siya kahit sa iisang kabutihang nagawa sa anumang paraan; at hindi niya inaalala, kahit sandaang pinsala ng iba.

Verse 12

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि।।।।

Madalas siyang nakikipag-usap sa mga banal na tao—mga nakatatanda sa asal, sa karunungan, at sa gulang—kahit sa mga pagitan ng kanyang pagsasanay sa sandata.

Verse 13

बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः।।।।

Marunong at may matamis na pananalita, siya’y unang nagsasalita at ang sinasabi’y nakalulugod; bagaman magiting, hindi siya kailanman nagmataas dahil sa sarili niyang dakilang lakas.

Verse 14

नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः।अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जते।।।।

Hindi siya nagsasalita ng kasinungalingan; siya’y marunong at tapat na gumagalang sa mga nakatatanda. Minamahal ng bayan, at siya nama’y nagdudulot ng kagalakan at pag-aaruga sa bayan.

Verse 15

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश्चुचिः।।।।

May habag, nagwagi sa galit, at nagbibigay-galang sa mga brāhmaṇa; mahinahon sa mga nagdurusa, batid ang dharma, laging may pagpipigil-sa-sarili at dalisay.

Verse 16

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते।मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः।।।।

Taglay ang isip na angkop sa marangal na angkan, mataas niyang iginagalang ang sariling tungkuling kṣatriya, naniniwalang mula sa dakilang karangalan ay nakakamit ang dakilang bunga—ang gantimpalang makalangit.

Verse 17

नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।।।।

Bagaman marunong, hindi siya nahuhumaling sa di-mabuting gawain, ni nalulugod sa pananalitang laban sa kapwa; subalit sa sunod-sunod na pangangatwiran at pagtatalo, nagsasalita siya na wari’y si Vācaspati (Bṛhaspati).

Verse 18

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः।।।।

Siya’y walang karamdaman, kabataang masigla, mahusay magsalita at may marangal na anyo; batid niya ang nararapat sa lugar at panahon. Sa daigdig, siya’y tila iisang nilikhang bukod-tangi—nakikilala ang tunay na halaga ng tao, at likás na mabuti at banal.

Verse 19

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः।।।।

Taglay ang pinakadakilang mga katangian, ang anak ng hari ay minahal ng mga tao; sa kanyang kabutihan, siya’y para sa kanila na parang mismong hininga ng buhay na gumagalaw sa labas ng katawan.

Verse 20

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।।।।

Matapos niyang ganap na tapusin ang mga pag-aaral at disiplina, at makaligo sa banal na paligong pagtatapos, ang nakatatandang kapatid ni Bharata ay naging dalubhasa sa Veda kasama ang mga sangay nito; at sa pana at sandata, nalampasan pa niya ang kanyang ama.

Verse 21

कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः।वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः।।।।

Ipinanganak sa marangal na angkan, siya’y mabuti at hindi kailanman hamak ang loob; tapat sa pananalita at tuwid sa asal. Siya’y hinubog nang mahusay ng matatandang brāhmaṇa, mga nakakakita sa dharma at artha.

Verse 22

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः।।।।

Batid niya ang tunay na diwa ng dharma, artha, at kāma; matalas ang alaala at maningning ang talino. Sa mga kaugalian ng daigdig, sa wastong asal, at sa mga tuntunin ng ritwal, siya’y ganap at bihasa.

Verse 23

निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्।अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्।।।।

Siya’y mapagpakumbaba at tinatakpan ang damdamin sa loob; lihim ang payo at may tapat na mga kapanalig. Hindi nasasayang ang kanyang galit ni ang kanyang galak—batid niya ang oras ng pagbibigay at ang oras ng pagpipigil.

Verse 24

दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः।निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्।।।।

Matatag ang debosyon at matibay ang pag-unawa; hindi siya tumatanggap ng hamak at hindi nagsasalita ng mabibigat na salita. Walang katamaran at di kailanman pabaya, batid niya ang sariling pagkukulang at gayundin ang sa iba.

Verse 25

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः।।।।

Dalubhasa siya sa mga śāstra at marunong tumanaw ng utang-na-loob; bihasa siyang kumilala sa pagkakaiba-iba ng mga tao. Sa pagsaway at sa pagbibigay-pabor, siya’y maingat—kumikilos ayon sa katarungan.

Verse 26

सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित्।।।।

Bihasa siya sa pagtipon at pagtaguyod sa mga matuwid, at sa pagpigil sa mga lumalabag—alam ang nararapat na lugar at sukat ng gayong pagpigil. Sa usapin ng kita, batid niya ang mga paraan; at sa paggasta, alam niya ang wastong, mapanagutang pagsasakatuparan.

Verse 27

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः।।।।

Nakamit niya ang kataas-taasang kahusayan sa mga kalipunan ng mga banal na śāstra, at gayundin sa mga sangang magkakaugnay ng kaalaman. Matapos munang tipunin at pagharian ang artha (pamamahala) at dharma (matuwid na gawi), saka niya hinarap ang kāma (ligaya); at kailanma’y hindi siya naging tamad.

Verse 28

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्।आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्।।।।

Nalalaman niya ang mga sining na ukol sa marangal na libangan, at batid niya ang wastong paghahati ng yaman. Sanay siya sa pagsakay sa mga elepante at kabayo, at bihasa rin sa paghubog sa kanila sa pagsunod.

Verse 29

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः।।।।

Sa daigdig na ito, siya ang pinakadakila sa mga nakaaalam ng Dhanurveda, ang agham ng pana; at kinilala siyang atiratha, ang sukdulang mandirigmang nakasakay sa karwahe. Marunong siyang sumalakay at tumama nang tiyak, at bihasa sa pamumuno ng mga hukbo.

Verse 30

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः।अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी।न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः।।।।।

Sa digmaan, hindi siya kayang daigin kahit ng nagngangalit na mga deva at asura. Wala siyang inggit, napagtagumpayan niya ang galit; hindi siya palalo ni mapanakit. Hindi niya hinahamak ang alinmang nilalang, ni nagpapasailalim sa bigat ng panahon.

Verse 31

एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।।।।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः।

Kaya’t taglay ang pinakadakilang mga katangian, ang anak ng hari ay pinarangalan—sa tatlong daigdig man—dahil sa pagtitiis na tulad ng Daigdig. Sa talino’y kawangis ni Bṛhaspati, at sa lakas ay tulad ni Śacīpati (Indra).

Verse 32

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।।।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सूर्य इवांशुभिः।

Gayundin, sa mga katangiang minamahal ng lahat ng mamamayan at nagdudulot ng galak sa kanyang ama, si Rāma ay nagningning—gaya ng maningning na Araw na may mga sinag.

Verse 33

तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।।।लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।

Nang makita siyang gayon—puspos ng mga panatang-birtud at may lakas na di matitinag—ang Daigdig mismo ay naghangad sa kanya bilang Panginoon, na kapantay ng mga tagapangalaga ng mga dako.

Verse 34

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।।।दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः।

Nang makita ni Haring Daśaratha—ang manlulupig ng mga kaaway—ang kanyang anak na puspos ng maraming di-mapapantayang katangian, siya’y napaisip nang malalim.

Verse 35

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।।।प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति।

At sa puso ng matandang haring nabuhay nang matagal, sumibol ang masayang isip na ito: “Paano kaya magiging hari si Rāma habang ako’y nabubuhay pa?”

Verse 36

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।।।कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्।

Ang sukdulang pag-ibig na ito sa kanya ay paulit-ulit na umiikot sa kanyang puso: “Kailan ko kaya makikita ang aking minamahal na anak na pinahiran at itinalaga?”

Verse 37

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।।।मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्।

“Hinahangad niya ang kapakanan at pag-unlad ng daigdig; mahabagin siya sa lahat ng nilalang. Sa mga tao, mas mahal pa siya kaysa sa akin—gaya ni Parjanya, ang tagapag-ulan, na minamahal kapag bumubuhos ang ulan.”

Verse 38

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।।।महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।

“Sa tapang at lakas, kapantay niya sina Yama at Śakra; sa payo, tulad ni Bṛhaspati; sa katatagan, gaya ng bundok—at sa mga kabutihan, higit pa siya kaysa sa akin.”

Verse 39

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।।।अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवाप्नुयाम्।

“Kung sa ganitong edad ay makita ko ang aking anak na matatag na namumuno sa buong daigdig na ito, para na rin akong nakaabot sa langit.”

Verse 40

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

Sa gayon, nang masiyasat niya ang prinsipe na puspos ng sari-saring mapalad, kapuri-puri, at di-masukat na mga katangiang bihirang matagpuan sa ibang mga hari at pambihira sa daigdig, ang dakilang hari—kasama ang kaniyang mga ministro—ay nagpasya at itinuring siya bilang Yuvarāja, ang tagapagmana sa trono.

Verse 41

इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।।शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः।तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैश्शुभैः।।2.1.41।।निश्चित्य सचिवैस्सार्धं युवराजममन्यत।

Sa gayon, nang masiyasat niya ang prinsipe na puspos ng sari-saring mapalad, kapuri-puri, at di-masukat na mga katangiang bihirang matagpuan sa ibang mga hari at pambihira sa daigdig, ang dakilang hari—kasama ang kaniyang mga ministro—ay nagpasya at itinuring siya bilang Yuvarāja, ang tagapagmana sa trono.

Verse 42

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।।।स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्।

Pagkaraan, namalas ng marunong na hari ang nakapanghihilakbot na mga pangamba na isinilang ng masamang palatandaan—sa langit, sa himpapawid, at sa lupa; at napansin din niya ang pagtanda na sumasapit sa sarili niyang katawan.

Verse 43

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।।।लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः।

Pagkatapos, naunawaan niya ang dakilang pagsinta ng mga tao kay Rāma—si Rāma na ang mukha’y tulad ng ganap na buwan—sa pag-aakalang sa pamamagitan niya ay mapapawi ang sariling dalamhati.

Verse 44

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।।।प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः।

Para sa ikabubuti ng sarili at ng kaniyang mga nasasakupan, at dahil sa pag-ibig, ang matuwid na hari—nakitang dumating na ang wastong panahon—ay nagmadaling kumilos nang may debosyon at matatag na pasiya.

Verse 45

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।।।समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन्।

Mula sa iba’t ibang lungsod at maging sa mga lalawigan, ipinatawag niya—nang magkakahiwalay—ang mga pangunahing hari ng lupain at ang mga pinunò at kagalang-galang na mamamayan.

Verse 46

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।।।त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्।

Ngunit ang panginoon ng mga tao ay hindi nagmadaling ipatawag ang hari ng Kekaya o si Janaka; maririnig nila ang kaaya-ayang balita sa dakong huli.

Verse 47

तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।।।ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः।

Ang hari—na siya man ay maringal ang gayak—ay minasdan sila matapos silang maparangalan ayon sa nararapat, sa tuluyan at mga hiyas; gaya ni Prajāpati sa gitna ng kaniyang mga nilalang.

Verse 48

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।।।ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्मताः।

Nang maupo na ang haring yaon, tagapagdurog ng lakas ng kaaway, saka pumasok ang iba pang mga haring kinikilala at minamahal ng kanilang mga bayan.

Verse 49

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।।।राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपाः।

Pagkaraan, ayon sa kaugaliang panghari, sa iba’t ibang upuang ipinagkaloob, umupo ang mga hari nang may pagpipigil—nakaharap sa hari lamang.

Verse 50

सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैःपुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः।उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौसहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः।।।।

Napapaligiran ng mapagkumbabang mga haring nararapat na pinarangalan, at ng magagalang na taga-lungsod at taga-nayon na nakaupo sa paligid, ang hari ay nagningning na parang ang mapalad na Indra na may sanlibong mata, na napalilibutan ng mga diyos.